Ο Ντένης Ζαχαρόπουλος μιλά για τον Γιάννη Τσαρούχη

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Ο ιστορικός τέχνης Ντένις Ζαχαρόπουλος διαβάζει ένα κειμενό του για το Γιάννη Τσαρούχη. Για να μην χάνετε κανένα επεισόδιο της σειράς αναγνώσεις, ακολουθήστε μας στο Spotify, στα Apple Podcast και στο κανάλι της Λάιφο στο YouTube. Γιάννης Τσαρούχης, το έργο ως γεγονός. Ο Γιάννης Τσαρούχης αναζητά σε όλο το έργο του την ιδρυτική εικόνα μιας χαμένης κοινωνίας προς τις βίες αλλαγές της πόλης, της πολιτείας και της ιστορίας της Ελλάδας.

00:42 Σκηνογραφία του φαντασιακού χώρου και δράμα του πραγματικού, οι πόλοι με τις μίξεις των κοινωνικών τάξεων, των ιστορικών γεγονότων και της καθημερινότητας των αισθήματων και βιωμάτων, συνιστούν την ιδιαίτερη θεατρικότητα όπως την οργανώνουν στους πινακές του. Λάτρης της παραβατικής κοινωνίας, ανάδειξε το ρεμπέτικο ως βάση του λαϊκού πάθους και στήματος και συγχρόνως τη μιταλική όπερα ως συνέχεια του τραγικού στοιχείου στην αστική κοινωνία.

01:17 Η σχέση του με τους ανθρώπους, τόσο στη ζωή όσο και στο έργο του, είναι σε όλο το μήκος της ζωής του αφοπλιστική, καλλιτεχνικά και προσωπικά. Η μνημιώδης ηρωνία του ανέτρεψε τις προσωπικές του αντιφάσεις προς τη κοινωνία που εκπροσωπούσε και συχνά κολάκευε, φέρνοντας στην επιφάνεια τις αντιφάσεις της ίδιας της κοινωνίας.

01:41 Ο δηλωμένος ομοφυλόφιλος έζησε το σκάνδαλο περισσότερο από ότι το προκάλεσε. τιμήθηκε ομόφωνα από το 1930 μέχρι σήμερα από κάθε παράταξη, τάξη και γενιά. Προς όμως σε μια γεωγραφία που υπόσχεται πάντα περισσότερα από το ανθρώπινο δυνατό επιβάλλεται να αξιολογήσουμε τον καλλιτέχνη διαχωρίζοντας κυρίως τι τολμά κάθε φορά πέρα από τις κυρίαρχες συμβάσεις.

02:09 Και ο Τσαρούχης δεν σταματά να τολμά. Ο ρωτισμός στο έργο του είναι όπλο και όχι μόνο αισθησιασμός. Η δύναμή του να απογυμνώνει κάποιον είναι εργαλείο ιστορικής συνείδησης που αφοπλίζει την εξουσία της στολής και του εντύματος πάνω στο σώμα, της επιβεβλημένης αποσιόπισης και της υποκρισίας πάνω στον άνθρωπο. Στόχος του κάθε φορά είναι να παρουσιάσει την ανθρώπινη πραγματικότητα μέσα από μια σοκρατική διαλεκτική όπου το δαιμόνιο ανατρέπει το φαίνεσθε εκ των έσω αποκαλύπτοντας το είναι πέρα από τις εκάστοτε συμβάσεις Το ανδρικό γυμνό στο έργο του έχει παιδαγωγικό ρόλο και γι' αυτό ο θαυμασμός του τον φέρνει κοντά στον άνθρωπο πέρα από κάθε στολή, ρούχο ή εξωτερικό διάκοσμο που συνιστούν το σκηνογραφικό περιβάλλον της ζωής, αλλά όχι το υπαρξιακό της μέγεθος.

03:07 Το έργο του επιτρέπει με αυτόν τον τρόπο να ανακατέψει ξανά και ξανά την τράπουλα και να αντιστρώσει διαφορετικά κάθε φορά, όπως επιβάλλει κάθε παράσταση που αναθεωρεί τους όρους της αναπαράστασης. Οι αντιφάσεις του είναι η δύναμή του. Όποια μονολυθική ερμηνεία τον αδικεί. Ιδονικός και ιστορικός συνάμα, Ζωγραφίζει το καθημερινό και το θαυμαστό συγχρόνος, τον πόθο και την παρουσία μαζί με το δράμα και την απουσία.

03:39 Κάθε μορφή, ως άνθρωπος και ως σάρκα, αποδύεται όποιο ένδυμα ή στολή της επιβάλλωμα για να σταθεί γυμνή μπροστά μας. Η πολιτική διάσταση του έργου του έχει μόλις αρχίσει να γίνεται αποδεκτή στο πραγματικό της μέχεθος, όπως και στην περίπτωση του Καβάφη. Τα έργα του αποτελούν έμεσα ή άμεσα συμμετοχή στα ιστορικά γεγονότα Σε όλη την περίοδο από τα χρόνια της κατοχής ως τη μεταπολίτευση Μυθολογικές και θρησκευτικές αναφορές επιτρέπουν την όσο σαφέστερη εμπλοκή στο ανθρώπινο πράγμα Μέσα στο κοινωνικό και ιστορικό γίγνεσθε και την εποχή που ο Τσαρούχης χειραφετεί και αποκαλύπτει απροκάλυπτα Δύσκολα τον χαρακτηρίζεις αριστερό ή δεξιό Η κριτική διεκλήκηση της αμφισβήτησης τον φέρνει πάντα να θέτει και τις δύο πλευρές σε αντιπαράθεση.

04:32 Ήχνος αρχαιοπρέπειας ή συμβολισμού δεν περιορίζουν την άμεση βίωση της ιστορίας και των γεγονότων, τις πολιτικές και ιστορικές αναφορές που κρύβουν και αποκαλύπτουν τα έργα του. Στην περίπτωση Τετσαρούχη και του έργου του ισχύει αυτό που ο Ροζέ Μιλιέξ, στενός φίλος Τετσαρούχη, είχε υπογραμμίσει σε ένα μάθημά του πάνω στον Καβάφι, στο Γαλλικό Ινστιτούτο μέσα στην κατοχή.

04:57 Για τον Καβάφι το πείμα είναι γεγονός. Δηλαδή, συγχρόνως με ό,τι άλλο συμβαίνει, μπορεί να θεωρήσει κανείς πως το πείμα ή το έργο, στις πάνιες αυτές περιπτώσεις, του Καβάφι και του Τσαρούχη, λαμβάνουν χώρα ως γεγονός ή είναι γεγονός. Το έργο είναι και συμμετέχει ως γεγονός στην ιστορική πραγματικότητα. Η ρίση αυτή του Μιλιέξ έκανε πολλούς νεότερους Λένοντας τότε στον δρόμο ανάμεσα στους νεκρούς της πείνας και τον κατακτητή Να αποκτήσουν συνείδηση και να βιώσουν διαφορετικά αυτά που συνέβαιναν γύρω τους Το πείμα και ο πίνακας έτσι δεν είναι ούτε σχόλιο πάνω στα γεγονότα Ούτε εικονογράφηση κάποιου γεγονότος Ούτε αναπαράσταση ή αφήγηση Ούτε αναστοχασμός ή διάθεση αλλά αποτελούν άμεσα ένα καθαυτό γεγονός με την ίδια ένταση, δύναμη και ιδιαιτερότητα που υπάρχει κάθε γεγονός στη βίωση της ιστορίας, είτε πρόκειται για βομβαρδισμό, ορκισμένο μυστικό, ερωτικό πόθο, αντιστασιακή πράξη ή κοινωνική πρόκληση.

06:02 Η ζωγραφή του Τσαρούχη καλύπτει σταδιακά σωρία επιλογών και μεταθέσεων που σφραγίζουν τη δυναμική και την ιδιαιτερότητά της. από τη γνώση του μοντερνισμού και του κλασσικού σχεδίου στην πολυγνώτια τετραχρωμία από τη διάχυση του μεσαγιακού φωτός στην εσωτερικότητα του Βυζαντινού σκότους από τον ομοερωτικό ευθυσιασμό στην αγνωστική πνευματικότητα καταφέρνει να ολοκληρώσει ένα ζωγραφικό ιδίωμα με μια πολυφωνική σύνθεση του κόσμου που καμιά ηθογραφία δεν μπορεί να οικιοποιηθεί.

06:36 Το αρχαίο θέατρο και ο σύγχρονος άνθρωπος συνέρχονται και συνυπάρχουν ζωντανοί ως πόλοι και ως κοινοί, ως αρχιτεκτονικοί και ως θέατρο, ως άτομο και ως σύνολο, ως ήχος και ως δήμος, οικαστικά και βιωματικά. Ο Ζαρούχης υπερβαίνει το θέμα της ταυτότητας και φέρνει στην επιφάνεια μια γνώση όπου η αρχαιότητα και το σήμερα συμπλέκονται με τρόπο πρωτόγνωρο, με το ανθρώπινο σώμα στη ροή της ζωής και την παρατίθενται στο επιτρεπτό νόημα και στην αποκλεισμένη σημασία.

07:13 Η χρήση της εικόνας είναι συχνά συνθηματική και έμεση στο έργο του, όπως άλλοτε στο ρεμπέτικο, στο θέατρο, στην τραγωδία, στην όπερα. Η αναπαράσταση είναι παραδειγματική και προτείνει τρόπους σκέψης μαζί με τους τρόπους αίσθησης και αισθήματος που δίνουν το λόγο στην παράσταση και στη ζωή του έργου πέρα από απογεωμένες όψεις και απόψεις.

07:35 Αυτός είναι άλλωστε ο λόγος που η παραδειγματικότητα στα έργα του είτε περνά απαρατήρητη, είτε προβάλλει με καθαρότητα ποιητικά και ανθρώπινα. Η δύναμη της αυτογνωσίας με τα χρόνια τον κάνει βαθιά κοινικό και σοφό ως ένα διογέννη χωρίς πιθάρι. Η πόλη είναι ο οίκος του και ο δήμος η ζωή του, που περνά συνεχώς από τους παραβατικούς δρόμους τα κατάφωτα σαλόνια, ψάχνοντας τον άνθρωπο ως κύριο λόγο του έργου του.

08:06 Ως αποτέλεσμα της κλοπής πολλών έργων του και του θεμαχισμού του πίνακα του μαρτυρίου του Αγίου Σεβαστιανού το 1972 στο Παρίσι συντελείται μια μεγάλη στροφή στη ζωή του που θεμελιώνει την κρίση και βεβαιότητα μέσα από τις οποίες ο Γιάννης Τσαρούχης ψάχνει να αξιολογήσει τη σημασία του έργου του και τη διαδρομή της ιστορίας του δημόσια.

08:27 Αυτός είναι και ο στόχος που θέτει προσπαθώντας να οργανώσει ως μουσείο το κτίριο που έκτισε για σπίτι και ατελειέτου στο Μαρούσι Με αυτή τη δημόσια γραφή και αναγνώριση του έργου του ερευνά και αναζητά αναδρομικά τη σημασία και το νόημα που χαρακτηρίζουν τα έργα που θεωρεί ιστορικά ως σημαντικά Στην ίδια διαδρομή εγγράφεται δυναμικά η μετάφραση, επιμέλεια σκηνογραφία και σκηνοθεσία των τροάδων του Ευερπίδη που ανεβάζει στο πάρκινγκ της Οδού Καπλανών το 1977 παράσταση που συμπυκνώνει την πόλη την ιστορία το θέατρο, τη γεινωνία και ολοκληρώνει το έργο του με την απρόσμενη αυτή τροπή κεντρική μορφή στην κοσμολογία του αυτή φαίνεται να αποτελούν καθαρά οι αντρικές μορφές και τα γυμνά που καθορίζουν το παρόν και την τομή που σημαίνει στο ταξίδι του στο Παρίσι το 1935 η ανακάλυπτης αρχαίας ελληνική ζωγραφική στο Λούβρο και η υιοθέτηση της σχολματικής κλίμακας του Πολύγνωτ.

09:34 Συγχρόνως, οι γυναίκες εμφωνίζονται στο έργο του κυρίως μέσα από τη θέση του στην ιστορία και το μύθο, ως μορφές της τραγωδίας και της όπερας, ως φωνές κυρίως πίσω από τη μάσκα. Ο Τσαρούχης περνά έτσι από τη συμμετοχή του στην οικαστική νεωτερικότητα, σε μια κριτική αντιπαράθεση με την ιστορία. Την αίσθηση αυτή ζει όλο και πιο έντονα μέσα από τα βιώματα της κατοχής, του εμφυλίου, των εγώνα για τη δημοκρατία και τις συνεχείς ανατροπές που προκαλεί ο εγκαινής μικροαστισμός της νεοελληνικής κοινωνίας που κυριαρχεί με τη Χούντα.

10:13 Τα έργα της συλλογής Πορταλάκη στην παρούσα έκθεση ανήκουν χωρίς δισταγμό στις κομβικές στιγμές του έργου του Τσαρούχη και της ιστορικής και κοινωνικής συνείδησης που το καθορίζουν ως λόγο και ως ζωγραφική. Καλύπτουν επιγραμματικά την περίοδο που ξεκινά το 1940 με το πορτρέτο του γλύπτη Κώστα Κουλεντιενού από τις ελάχιστες έως μοναδικές στιγμές όπου ο καλλιτέχνης και το μοντέλο, ο νεαρός και ο άνθρωπος, η δυναμική της συνείδησης και η δύναμη του σώματος χρειάζεται τον άνθρωπο γυμνό, απογυμνομένο, ανάμεσα στους ένιστολους φύλακες και βασενιστές του.

11:24 Το έργο αυτό σφραγίζει τη μεγάλη στροφή στο έργο και τη ζωή του Τσαρούχη και σημασιοδοτεί την επιστροφή του στην Ελλάδα, στο πέρασμα αποτυχούντας τη μεταπολίτευση. Ο τεμαχισμός του πίνακα του Άγιου Σεβαστιανού, μετά την κλοπή των έργων του το 1972 στο Παρίσι, σημαδεύει και την ίδια τη ζωγραφική του Τσαρούχη, και στον πίνακα βρίσκεται πληγωμένη και αποσπασματική.

11:51 Εποχή βασανιστήριων και βίας, που συνιστά το τέλος της Χούντες, όπως και το τέλος του φαστισμού στο σαλό του Παζολίνη την ίδια εποχή, φέρει το ζωγραφικό γεγονός να εκθέτει σιωπηλά τη στάση και τη θέση του, όντας ο ίδιος εκτεθειμένος και εύθραυτος, ευάλωτος και απειλούμενος από την αποσπασματικότητα, μπρος στην ιστορία και τα ζωδομένα της εποχής, που αλλάζει συμπαρασύροντας τα πάντα.

12:20 Η θέσπιση ενός μουσείου για το έργο του ξεκινά τότε και ακολουθεί την αγωνία του Τσαρούχη προς την αποσπασματική πρόληψη του έργου του και της οντότητάς του ως άνθρωπο και ως καλλιτέχνη. Τη στιγμή που ο ίδιος βλέπει πλέον συνολικά και με μεγάλη κριτική οξυδέρκεια το έργο του και τη ζωή του, ο κίτρινος τύπος τον διαπομπεύει και η παραπληροφόρηση παραχαράσει τον άνθρωπο και την ισορία.

12:45 Το Ζιμπέκικο και το Τσάμικο του 1971 φέρνουν στην επιφάνεια τη γραφή της ιστορίας ως κοινωνική πραγματικότητα που αποτελεί μια επιτομή της σχέσης ανάμεσα στη δημοτική και τη λαϊκή παράδοση, στη χαμένη καταγωγή της αγροτικής κοινωνίας και την παραβατική θέση του ελεύθερου ατόμου μπρος στις συμβάσεις της αστικής κοινωνίας, όπως ήδη από τα χρόνια του εμφυλίου και τη διάλεξη για το ρεμπέτικο στο κεντρικό το 1949 έχει προτείνει.

13:17 Τα χρόνια του 70 πλέον η μουσική με τα μπουζούκια έχει περάσει στα νεόπλυτα σαλόνια της μικροαστικής Αθήνας. Η αίσθηση όμως του χορού ως τη στιγμιαία ανατροπή των συμβάσεων παραμένει η γεννής το σώμα του απλού φαντάρου αποκαλύπτοντας στο άμεσο παρόν την άλλη όψη τη μυστική και σιωπηλή του ατόμου που βγαίνει έξω από την κοινωνική αναπαράσταση.

13:41 Στα έργα αυτά, το άτομο βρίσκεται μέσα στο χορό, στη χειραφέτηση που επιτρέπει η ερωτική εγκατάληψή του στο ρυθμό και στο κέντρο της βάρους του. Το σώμα εωρείται ανάμεσα στο μεθυστικό ερωτισμό και τη διαλογική περισυλλογή, ανάμεσα στη συμπίκνωση του νου και τη μετάρθεση των ορίων της σωματικότητας και βγαίνει έξω από το ένδυμα και τις συμβάσεις, όπως απογυμνώνεται από τη στολή του συμπαγές και ρευστό συγχρόνους.

14:10 Οι ερμηνείς δεν περιορίζονται όμως στα προφανή στοιχεία. Ο Ζαρούχης μας καλεί να αναλογιστούμε τι δεν βλέπουμε σε αυτά τα έργα, τι δεν είναι προφανές, τι προβληματίζει και ερωτά. Ο Ναβίθ το 1974, ζωογραφισμένο στα χρόνια της μεταπολίτευσης, μας εγκαλεί να αναλογιστούμε και μας προκαλεί με τον τρόπο που μας κοιτά σκεπτόμενος, αναπολώντας ή οραματιζόμενος, όπως απλώνεται αφήνοντας πέρα από το ελάχιστο του ρούχου το σφρίγος της σάρκας να εμφανιστεί στα μάτια μας αποκαλυπτικά, σχεδόν δοξαστικά, για να κυριαρχήσει ως σώμα που μπορεί, ή με τα λόγια της Κεζανού, ως κατορθωμένο σώμα.

14:55 Το προτρέτο του Νέου, 1986, σε αντιπαράσταση με τα προηγούμενα, προηγούμενα, αφήνει το χέρι του ζωγράφου να ενσαρκώσει μια πιο ελεύθερη, αφόρνητη και αισθησιακή γραφή που αναπολείται έργα πριν το 1940. Τότε ακόμα από ο Τσαρούχης ζωγραφίζει τους νέους άνδρες των πρώτων ανέμελων χρόνων να εξελιοφορούν ελεύθερα στην πόλη, στα καφενεία, στους δρόμους, ποδηλάτες ή περιπατητές, εργάτες ή αθλητές, νέους κάθε μορφής με τον καβαφικό αισθησιασμό πέρα από κάθε κοινωνικό πρότυπο.

15:26 Τους νέους αυτούς το ζωγράφισε ο Τσαρούχης ως την έκθεση του 1937 πριν βιώσει έντονα τον εγκλεισμό των φαντάρων στα αντίσχυνα πανώ στα βουνά της Αλβανίας, στα σκοτεινά σπίτια της κατοχής, της πείνας και του φόβου, στα υπόγεια και τους τεκέδες του ρεμπέτικου και στην παρανομία της αντίστασης και του εμφύλιου, τις νυχτερινές βάρδιες των στρατιωτών και το κλειστό χώρο πίσω από τη σκηνή του θεάτου και της όπερας, της τραγωδίας και της αναπαράστασης.

15:55 Ο κύκλος κλείνει εδώ και τα έργα της έκθεσης συνιστούν όλα μαζί ένα εξαιρετικά εύγολο το σύνολο μουσιακής αρτιότητας και σημασίας. Το σύνολο αυτό χαρακτηρίζει το απάβγασμα του έργου του Τσαρούχη και της σύνθετης και ουσιαστικής του θέσης της σύγχρονη τέχνη, τη ζωγραφική, την ελεύθερη σκέψη και την ιστορική συνείδηση ενός μοναδικού καλλιτέχνη.

16:17 Καλλιτέχνες σαν το Τσαρούχι είναι σπάνιοι σαν ανεώνα και παράγουν έργο που κρύβει και αποκαλύπτει μαζί τον άνθρωπο και την ιστορία. Με αυτή την έννοια για το Τσαρούχι, το ζωγραφικό έργο είναι γεγονός. Αποτελεί γεγονός σε έναν κόσμο που δεν καταρθώνει κανείς να δαμάσει και να κατατάξει οριστικά, γιατί ο κόσμος αυτός ανθίσταται τόσο σε εμάς όσο και στον χρόνο.

16:42 Ανθίσταται πριν γεννηθεί ως σύλληψη, ανθίσταται κατά τη διάρκεια της βίωσής του ως ανατροπή και στη συνέχεια της ζωής ανθίσταται στην τέχνη ως έργο και στη σημασία που προσδίδει οποιαδήποτε συγκυριακή ερμηνεία ως γεγονός.