Το απίθανο ταξίδι της Οδύσσειας

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

01:00 Μακρή Ταξίδι της Οδύσσιας. Είμαι ο Μανώλης και σε καλωσορίζω στο Αρμυρίκη Ταράτσες, το αγαπημένο σου podcast που σου μιλάει για την τέχνη της αφής και της μυθοπλασίας, για τα δύο καλύτερα πράγματα που εφαίρεται ο άνθρωπος δηλαδή, τα βιβλία και τις ταινίες. Γι' αυτό, αν δεν έχεις κάνει ακόμα εγγραφή, κάνε τώρα σε όποια πλατφόρμα με ακούς και φυσικά ενεργοποιείς τις ειδοποιήσεις για να μην χάνεις επεισόδιο.

01:24 Και αν αυτό το έχεις κάνει ήδη, ήρθε η στιγμή να μου χαρίσεις μια πεντάστερη βαθμολογία που θα βοηθήσει τρομερά τις αόρατες δάμεις των αλγορίθμων να φέρουν και άλλους στην παρέα μας. Περιμένω τα μόλις 5 δευτερόλεπτα που θα σου πάρουν να το κάνεις. Το έκανες? Εντάξει, ξεκινάμε. Ελάχιστες φορές στη ζωή μου έχω πιστεί ότι για τις ανάγκες ενός καλοκαιρινού blockbuster υπάρχει λόγος να χάσω την ευκαιρία για ένα ακόμα θερινό και αντί για αυτό να πάω να το παρακολουθήσω σε μια κλειστή αίθουσα όπως τους υπόλοιπους 8-9 μήνες του χρόνου και το λέω χωρίς υπεκφυγή ότι ακόμα και το Oppenheimer μια χαρά το είχα παρακολουθήσει σε θερινό και ειλικρινά ούτε κατά διάνοια δεν λείπει από τις κοινογραφικές μου εμπειρίες, το ότι δεν άκουσα εκείνη την έκρηξη σε όλο της το μεγαλείο, γιατί μονάχα αυτή τη δικαιολογία ήταν που μου έδιναν τότε όσοι επέμεναν ότι έπρεπε οπωσδήποτε να το δώσει κλειστή αίθουσα, αφού δεν με απασχολεί καθόλου το ρεαλιστικό βίωμα μιας πυρηνικής έκρηξης,

02:27 γιατί εκτός του ότι ήταν μονάχα μερικά δευτερόλεπτα σε τρεις ολόκληρες ώρες ταινίας, επιπλέον, έτσι κι αλλιώς, θα προτιμούσαν να είναι κάτι που στην πραγματικότητα δεν θα το είχε βιώσει ποτέ κανείς μέχρι σήμερα. Το The Odyssey όμως πίστηκα να το παρακολουθήσω σε μία από τις σε λειτουργία αυτή τη στιγμή κλειστές αίθουσες του κέντρου της πόλης.

02:44 Ναι, ούτε αυτό με απασχόλησε να το δω σε IMAX, κυρίως γιατί ζω στην Αθήνα που δεν τη λες και μία πόλη γεμάτη με IMAX αίθουσες. Αλλά για να είμαι ξανά ειλικρινής, «Αυτή την ταινία χαίρομαι που την είδα στη σκοτεινή αίθουσα». Όχι για την εμπειρία ήχου που προσφέρει, αλλά για το τεράστιο προτέρημα απέναντι σε οποιαδήποτε άλλη οπτικοακουστική εμπειρία έχουμε εφεύρει μέχρι σήμερα.

03:06 Αυτή, τη μοναδική δυνατότητα της σκοτεινής αίθουσας, να μετατρέπει η μία ταινία σε ολόκληρο τον κόσμο σου. Η αλήθεια είναι πως η ιστορία που αφηγείται η Οδύσσια, με όποια μορφή και αν επέλεγε ο Κρίστοφερ Νόλαν και η τεράστια ομάδα με την οποία δημιουργεί τις ταινίες του να την αφηγηθούν είναι ένας κόσμος μέσα στον οποίο αξίζει να χαθείς.

03:28 Η ταινία του Νόλαν τόσο εξαιτίας της επιδραστικότητας του Άγγλου δημιουργού στο σινεμά των τελευταίων δεκαετιών με τις ταινίες του να αποτελούν τα τελευταία χρόνια ένα όλο και πιο τεράστιο γεγονός αλλά και εξαιτίας του για μια ακόμα φορά πολύ προσεκτικού πλάνου πρόοδησής της έγινε επίκεντρο συζητήσεων πολύ πριν φτάσει στις αίθουσες τόσο για σωστούς όσο και για εξαιρετικά λάθος λόγους.

03:50 Όλα αυτά όμως δεν θα συνέβαιναν ποτέ αν το έργο το οποίο επέλεγε αυτή τη φορά να προσεγγίσει δεν αφορούσε για κάποιο λόγο ένα τεράστιο μέρος του κινημαγραφικού κοινού παγκοσμίως και όχι μόνο θα μπορούσε κανένας πολύ σκοπτικά να συμπληρώσει. Και αν το σκεφτείς, είναι τρομερά παράξενο που μας αφορά τόσο πολύ μια ιστορία που γράφτηκε πριν από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια και περιπλέκει μύθους που ήδη τότε ήταν παλιοί.

04:15 Μύθους που μιλούν για ήρωες που επέζησαν από έναν δεκαετή πόλεμο έξω από τα τείχη μιας απόρθουτης πόλης, κατάφεραν με ένα τέχνασμα να την αλώσουν, να τη λελατήσουν και τελικά να την εξαφανίσουν και νικητές ξεκίνησαν να επιστρέψουν στις πατρίδες τους. Ένας από αυτούς, εκείνος που με την πανούργα ιδέα του είχε δώσει τη μεγάλη νίκη στους πολυρικητές, έμελε να περάσει ένα απίστευτο ταξίδι, κάτι διάρκεια του οποίου θα συναντούσε κάθε μορφής εμπόδιο και κίνδυνο, θα έχανε σταδιακά έναν έναν όλους τους συντρόφους του και θα περνούσε άλλα δέκα ολόκληρα χρόνια μέχρι να φτάσει εν τέλει στην πατρίδα του όπου και θα τον περίμενε μια τελευταία δοκιμασία ζωής ή θανάτου.

04:58 Αυτή είναι η υπόθεση ενός από τα δύο έπη δηλαδή εκτενή ποίηματα που εξυμνούν τα κατορθώματα σπουδαίων ηρώων που συνέθεσε ένας τυφλός, τουλάχιστον σύμφωνα με την παράδοση άντρας για έναν πόλεμο που δεν συνέβη ποτέ με πρωταγωνιστές ήρωες που επίσης δεν υπήρξαν ποτέ και που αποτελεί μια σύνθεση πολλών εξαιρετικά εφάνταστων μύθων, έχοντας όμως σαν επίκεντρο μερικές πανανθρώπινες ιδέες που καταφέραν να επιζήσουν και να συνεχίσουν να απασχολούν τους ανθρώπους ακόμα και ενός κόσμου εξαιρετικά διαφορετικού όπως είναι ο δικός μας.

05:30 Ιδέες όπως η δύναμη του χρόνου πάνω στην ανθρώπινη ύπαρξη, η σημασία των ορίων και η τιμωρία για την αγνώρισή τους, το σπίτι και η οικογένεια και σαν επίκεντρο όλων αυτών η ανάγκη για την επιστροφή σε ό,τι μας έχει ορίσει σε ό,τι έχουμε υπάρξει και σε ό,τι αποτελεί για τον καθένα το κέντρο του κόσμου μας. Μία όμως από τις πιο ενδιαφέρουσες οδύσεις που μπορεί να αφηγηθεί κάποιος είναι αυτή για το πώς μια ιστορία τόσο πολύπλοκη και εφάνταστη καταφέρει να ταξιδέψει για κάτι λιγότερο από 3.000 χρόνια και να φτάσει να διασκευαστεί για μία ακόμα φορά σε μια κοινογραφική ταινία που αυτή τη στιγμή την παρακολουθούν άνθρωποι σε όλο τον κόσμο.

06:10 Πώς αυτή η ιστορία 120.000 λέξεων, τουλάχιστον με τη μορφή που έφτασε σε εμάς, κατάφερε να επιβιώσει επί τόσους πολλούς αιώνες σε ένα ταξίδι που για να λέμε την αλήθεια ήταν πολύ λιγότερο εξασφαλισμένο από εκείνο του ίδιου του Οδυσσέα, που στο κάτω-κάτω ήταν και γραφτό του να καταφέρει κάποια στιγμή να φτάσει στην Ιθάκη και μονάχα η επιμονή του Ποσειδώνα να τον εκδικείται για το ότι τύφλωσε ένα από τα αμέτρητα παιδιά του και αφότου εκείνο του είχε φάει αμάστους αρκετούς από τους συντρόφους του, τον καθυστερούσε από την επιστροφή του.

06:42 Γιατί ήταν τόσο πιο απιθανό? Ας το δούμε λίγο λογικά. Η Οδύσσια θεωρείται σήμερα ότι δημιουργήθηκε γιατί το γράφτηκε ένα αρκετά λάθος έκφραση τον 8ο αιώνα π.Χ. Αν και είναι ένα τρομερά κομβικό έργο στην πορεία της αφήγησης της, της λογοτεχνίας και της μυθοπλασίας, δημιουργήθηκε παρ' όλα αυτά με τη σύνθεση μύθων και ιστοριών που προϋπήρχαν.

07:00 Και ανέφερα το ότι γράφει και δεν ένας ακριβής τρόπος να περιγραφεί η δημιουργία της, γιατί αυτό που δημιουργήθηκε είναι ένα εκτενέστατο προφορικό έργο που κυκλοφορούσε όχι σε οποιαδήποτε έντυπη μορφή, αλλά μέσω της προφορικής μετάδοσης. Σαν ένα έργο δηλαδή που μεταδιδόταν από ερμηνευτές οι οποίοι αποκαλούνταν ID. Με αυτόν τον τρόπο και με διάφορες σκόρπιες αποτυπώσεις κομματιών του σε γραπτή μορφή, με πιο κομφική αυτή που θα γίνει δύο ολόκλους αιώνες μετά την αρχική δημιουργία του, θα επιβίωνε πάνω από 600 χρόνια, οπότε επιτέλους κάποιος θα αναλάβανε να το καταγράψει με ένα συστηματικό και ασφαλή τρόπο.

07:36 Αυτό δεν συνέβαινε κάπου κοντά στην πατρίδα του Ομοίρου ή στην Αθήνα όπου η Οδύσσια είχε γίνει σταθερό κομμάτι ερμηνείας στα Παναθηναία αλλά στην Αλεξάνδρεια και συγκεκριμένα στη μυθική βιβλιοθήκη της Εκεί καταγραφήκε με πλήρη λεπτομερία σε παπήρους και διαμορφώθηκε στη μορφή που τη γνωρίζουμε σε μεγάλο βαθμό μέχρι και σήμερα Παρ' όλα αυτά, μην νομίζεις ότι αυτές οι μορφές της Οδύσσιας σώθηκαν ακερές στο πέρασμα του χρόνου.

07:58 Μονάχα τα βοηθητικά κείμενα σχολιασμού έχουν διασωθεί. Και εδώ κάπου επεμβαίνει ένας άλλος μύθος ή μάλλον μυθοποιημένο γεγονός. Η πυρκαγιά που έκαψε τη βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας. Έτσι το γεμάτο κινδύνου σταξίδι αυτού του έργου θα συνεχιστεί για πάνω από χίλια χρόνια μέχρι από σκόρπια αντίτυπας σε όλο τον ελληνιστικό χώρο και με μια τρομακτική ικανότητα επιβίωσης αφού γενιά με τη γενιά οι άνθρωποι θα συνέχιζαν να βρίσκουν λόγο να τη διατηρούν ζωντανοί μέχρι επιτέλους να αποτυπωθεί με συστηματικό τρόπο ξανά από λόγιους της Βυζαντινής περίοδου και άλλα 500 χρόνια οπότε η εφεύρεση της υπογραφίας να εξασφαλίσει αυτό που ισχυρίζονταν οι Λατίνοι επί εκατοντάδες χρόνια ότι τα γραπτά μένουν.

08:42 Από εκεί, το ταξίδι της Οδύσσιας θα σταματήσει να είναι ένα ταξίδι επιβίωσης και θα γίνει περισσότερο ένα ταξίδι κατάκτησης του κόσμου. Μέσα στους επόμενους αιώνες, με αρχή εκείνους της αναγέννησης, τον 16ο και τον 17ο δηλαδή, θα αρχίσει να μεταφράζεται στα λατινικά, τα γαλλικά και τα αγγλικά και να διαβάζεται αλλά και να διδάσκεται σε όλο και περισσότερα μέρη του κόσμου και επιπλέον θα επανέλθει τότε δυναμικά ένα ερώτημα που είχε πρωτοαπασχολήσει τους λόγιους στη βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας. Ποιος τελικά έχει γράψει αυτό το έργο και επιπλέον αυτός ο Όμηρος όντως υπήρξε. Και μεταξύ μας τώρα με την πορεία που σου περιέγραψα δεν το λες και παράξενο αυτό που άρχισαν να αναρωτιούνται.

09:18 Τους επόμενους δύο αιώνες, εκείνος του διαφωτισμού, η Οδύσσια θα αναγνωριστεί ως ένα από τα σπουδαιότερα έργα που γράφηκαν ποτέ και θα γίνει παγκόσμιο εκπαιδευτικό πρότυπο και απαραίτητο κόμματι ανάγνωσης και διδασκαλίας στα πανεπιστήμια της Ευρώπης και της Αμερικής. Και κάπως έτσι θα φτάσουμε στον 20ο αιώνα όπου το πράγμα θα περάσει σε ένα εντελώς διαφορετικό επίπεδο.

09:44 Περιγράφοντας αυτό το ταξίδι των 2700 χρόνων μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, ίσως να δημιουργήσα την εντύπωση ότι το έργο του Ομήρου επέζησε όνταχα σαν ένα αρχαίο έργο που οι άνθρωποι διάβαζαν σαν τις θαυμαστές μυθικές ιστορίες μιας άλλης εποχής. Και αν αυτό έχει συμβεί, τότε αποτελεί εγκληματικό σφάλμα που πρέπει αμέσως να το διορθώσω.

10:05 Γιατί η επιρροή της Οδύσσιας στην ιστορία και την εξέλιξη της αφηγηματικής τέχνης είναι ασύγκριτη για ένα έργο που δημιουργήθηκε τουλάχιστον δύο αιώνες πριν καν εμφανιστεί η θεατρική τέχνη στην Αρχαία Ελλάδα, η πρώτη δηλαδή οργανωμένη συστηματική μαζική παραγωγή λογοτεχνίας στην ανθρώπινη ιστορία. Πρώτα-πρώτα εισήγαγε μια σειρά από τρομακτικά σημαντικά μέχρι και σήμερα αφηγηματικά εργαλεία ακρογωνιαία για την αφηγηματική τέχνη.

10:32 Έχεις παρατηρήσει ότι οι ταινίες δράσεις από το Star Wars και το Pulp Fiction μέχρι το Fight Club και το Inception ξεκινούν με ένα συγκεκριμένο τρόπο. την ιστορία και τον κόσμο τους, αλλά σε πιάνουν από το λαιμό και σε πετάνε στη μέσιο όσων συμβαίνουν. Σε μια μάχη στο διάστημα, σε μια παράξενη κουβέντα ενός ανώνυμου ζευγαριού σε ένα ντάινερ που καταλήγει στην απόφαση τους να το ληστέψουν, με ένα γροθοκοπημένο πρόσωπο να έχει ένα όπλο μέσα στο στόμα του να τον απειλεί, ή με ένα τύπο που τον έχει ξεβράσει θάλασσα, να κοιτάζει τις πλάτες δύο παιδιών που για κάποιο λόγο παίζουν αμέριμνα λίγο παραδίπλα.

11:08 Ε, ο πρώτος δημιουργός που το έκανε αυτό δεν μας συστήνει τον ήρωα με το όνομά του, δεν μας τον εμφανίζει καν στις πρώτες σελίδες της ιστορίας, αλλά μας μεταφέρει στο Συμβούλιο των Θεών του Ολύμπου, όπου υπάρχει μια σύγκρουση γιατί ένας μεγάλος ήρωας κρατιέται φυλακισμένος επί 7 χρόνια από μια δευτερεύουσα θεά θα λέγαμε που και τον εκμεταλλεύεται σεξουαλικά και δεν τον αφήνει να πάει σπίτι του.

11:29 Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις όχι μόνο να χαμπαίνουμε κατευθείαν μέσα στη δράση χωρίς εξηγήσεις αλλά ταυτόχρονα συνειδητοποιούμε ότι βρισκόμαστε σε ένα πολύ προχωρημένο στάδιο της ιστορίας με πολλά να έχουν προηγηθεί δημιουργώντας μας έτσι μια προσδοκία να τα ανακαλύψουμε. Ναι, αλλά αφού ο Όμηρος μας παρουσίασε για πρώτη φορά την μη διαρρέες προσέγγιση αρχικά στην Ηλιάδα αλλά με πολύ πιο εντυπωσιακό και ολοκληρωμένο τρόπο στην Οδύσσια έπρεπε μετά να βρει τρόπο να μας πει τόσο όσα έχουν συμβεί πριν από την έναρξη που παρακολουθούμε αλλά φυσικά και όσα θα ακολουθήσουν.

12:08 Έτσι όπως και στην Ηλιάδα η αφήγηση της προσπάθειας του Οδυσσέα να γυρίσει σπίτι του γίνεται με μια εντελώς μη γραμμική αφήγηση όπου παρακολουθούμε την ιστορία με μια ανακατεμένη σειρά και μας ταξιδεύει διαρκώς από το παρελθόν στο παρόν με διάφορους τρόπους όπως τον πιο χαρακτηριστικό της Οδύσσιας την εμβόλυμη αφήγηση όπου ενώ οι ήρωες του έργου όπως ο Τηλέμαχος και ο Οδυσσέας βρίσκονται σε μια συγκεκριμένη συνθήκη ακούνε ή αφηγούνται οι ίδιοι κομβικά γεγονότα του παρελθόντος.

12:35 Και αν στη λογοτεχνία αυτό παραμένει σαν ένα πανίσχυρο και εξαιρετικά δημιουργικό εργαλείο από τις αρχές τραγωδίες του Δ. Κιχώτη και από Κίστοντος Στογεύσκη για να γίνει κάτι το αυτονόητο για οποιαδήποτε δημιουργική αφήγηση στη λογοτεχνία του 20ου αιώνα, το σινεμά έπρεπε να φτάσουμε στη δεκαετή του 1990 και στον Ταραντίνο και τον Όλαν έτσι ώστε να γίνει πεδίο αφηγηματικού πειραματισμού, τουλάχιστον στο εμπορικό αφηγηματικό σινεμά γιατί οι ποιητές Αντουνταρκόφσκι είχαν βρει τρόπο να δημιουργούν μέσα από τα παιχνίδια με το χρόνο και τη σειρά των γεγονότων από πολύ πολύ νωρίτερα.

13:12 Επιπλέον την Οδύσσια δεν μας την αφήγηται ένας και μόνο άνθρωπος δηλαδή ο συγγραφέας ή ένας κυρμένος ήρωας. Καθώς η αφήγηση προχωρά ο λόγος μεταφέρεται από τον απρόσωπο αφηγητή σε διάφορους ήρωες που αναλαμβάνουν το ρόλο να μας ταξιδέψουν στον χρόνο και να μας πούν κομμάτια της ιστορίας χωρίς να μονοπολούν για πολύ το μικρόφωνο.

13:32 Ξέρεις που το συναντάμε ξανά με πολύ ενδιαφέρον τρόπο αυτό? Στην εποχή της γέννησης του μυθιστορήματος, δηλαδή το 19ο αιώνα όπου στο Φράγγενστάιν της Μερισέλη η αφήγηση μεταφέρεται από τη μαρτυρία του επιστήμονα σε εκείνη του τέρατος και στα μεγάλα αεροτεντοστογεύσκη με αποκορύφωμα το κύκνιο άσμα του και Magnum Opus του, στο οποίο τα αδέρφια Καραμαζόφ αναλαμβάνουν το λόγο διαδοχικά μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα και τα σκοπτικά παιχνίδια των πολλών φωνών του Φόκναρ στο καθώς ψυχοραγό.

14:00 Φυσικά, φτάνοντας το σήμερα, οι πιο αγαπημένες συγγραφείς το έχουν απογειώσει με αποκορύφωμα την πολυφωνία των άγριων detective του τεράστιου Ρομπέρτου Μπολάνιο. Πέρα όμως από την τεχνική, τόσο η δομή, τα θέματα, όσο και οι ίδιοι ήρωες της Οδύσσιας δεν σταμάτησαν να εμπνέουν και να επηρεάζουν τους συγγραφείς όλους τους αιώνες που ακολούθησαν τη σύνθεσή της.

14:26 Ξεκινώντας από τους αρχαίους τραγικούς που δανείστηκαν θέματα για τα έργα τους, όπως στον Έαντα του Σοφοκλή και την Εκάβη του Ευρυπίδη, Λέπος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, την ενιάδα του Βυργιλίου, που ξεκινά με τα μακροχρόνια ταξίδια του ήρωα Αενία μέχρι να καταφέρει να φτάσει στην Ιταλία και φτάνοντας μέχρι το Μεσαίωνα και το μεγάλο έργο του Δάντη, τη Θεία Κωμωδία, όπου παίζει με το μύθο του Οδυσσέα, τολμώντας να τον κάνει να μην μένει τελικά στην Ιθάκη, αλλά να την εγκαταλείπει για νέες περιπέτειες.

14:53 Όμως, εδώ υπάρχει κάτι φοβερό. στον 19ο αιώνα, ώστε η έννοια Οδύσσια, πέραν του τίτλου του Ομυρικού Έπους, να αρχίσει να αποκτά και τη μεταφορική της σημασία, δηλαδή να χρησιμοποιείται από τους ανθρώπους για να περιγράψουν μια πολύ μεγάλη δοκιμασία που πέρασε ή περνάει κάποιος στη ζωή του. Και θα έπρεπε να μπούμε στον 20ο αιώνα, έτσι ώστε να δημιουργηθούν αριστουργήματα με ευθεία αναφορά και έμπνευση στο αρχαίο έπος.

15:27 Το 2011, ένας άντρας με ελληνική καταγωγή που έχει γεννηθεί και ζήσει όλη τη ζωή στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και έχει σαν χόμπι να πίνει, να μελετά σημαντικά αλλά και λιγότερο σημαντικά ιστορικά και μυθολογικά γεγονότα του ευρύτερου αρχαίου ελλαδικού χώρου και να συνθέτει ασυνήθιστα μέχρι τότε σε μορφή ποίηματα χωρίς δηλαδή αυστηρή δομή και ρήμα τα οποία τα δημοσιεύει ή μάλλον τα μοιράζεται με ένα πολύ περιορισμένο και προσεκτικά επιλεγμένο να γνωστικό κοινό μερικών δεκάδων ανθρώπων μέσω αλληλογραφίας θα συνθέσει ένα ποίημα που θα προσδώσει στο ταξίδι του Οδυσσέα μια νέα έννοια.

16:08 Ένα ποίημα που βλέπει αυτό το ταξίδι σαν κάτι το επιθυμητό και το ευγενικό που τα τέρατα και οι εχθροί δεν βρίσκονται στον δρόμο αλλά τα κουβαλάμε μέσα μας και ο ίδιος ο προορισμός, η Θάκη, είναι μονάχα η αφορμή. μακρύς ο δρόμος γεμάτος περιπέτειες γεμάτος γνώσεις τους λεστριγόνας και τους κύκλοπας το θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι τέτοια στο δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις αν μένει η σκέψη σου υψηλή αν εκλεκτή συγκίνηση στο πνεύμα και το σώμα σου αγγίζει τους λεστριγόνας και τους κύκλοπας τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις αν δεν τους κουβανείς μες την ψυχή σου αν η ψυχή σου δεν τους στείλει εμπρός σου σε πόλεις Αιγυπτιακές πολλές να πας να μάθεις και να μάθεις απ' τους σπουδασμένους πάντα στο νου σου να έχεις την Ιθάκη το φτάσιμο εκεί είναι ο προορισμός σου Αλλά μη βιάζεις το ταξίδι διόλου Καλύτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει Και γέρος πια να αράξεις το νησί Πλούσιος με όσα κέρδισες στο δρόμο Μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη Η Ιθάκη σε έδωσε το ωραίο ταξίδι

17:48 Χωρίς αυτήν δεν θα βγαίνεις στο δρόμο αλλά δεν έχει να σε δώσει πια. Κι αν πτωχική την βρεις η Ιθάκη δεν σε γέλασε. Έτσι σοφός που έγινες με τόση πείρα ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν. Ο Κωνσταντίνος Καδάφης ήταν κάτι σαν προπομπός του κινήματος που θα μας έβαζε στη σύγχρονη λεγοτεχνία του κινήματος που ονομάστηκε Μοντερνισμός.

18:22 Και ένα ακόμα στοιχείο που θα τον συνέδε με τους μοντερνιστές συγγραφείς θα ήταν η βαριά σκιά της μυθικής φιγούρας του Οδυσσέα. Γιατί με έμπνευση τη δομή και την ουσία του ταξίδιου του Οδυσσέα, ο Τζέιμς Τζόις θα έγραφε το μυθιστόρημα που όλοι οι βιβλιοφίλοι θα ήθελαν κάποτε να διαβάσουν, πολλοί έχουν τολμήσει κιόλας να το ξεκινήσουν, αλλά ελάχιστοι έχουν προχωρήσει μετά τις πρώτες 100 άντε 200 σελίδες του.

18:46 Το βιβλίο για το οποίο μπορεί εύκολα να πει κάποιος «Δείξε μου κάποιον που λέει ότι το έχει διαβάσει για να σου δείξω εγώ έναν ψεύτη» και το οποίο βασίζεται στο ομυρικό έπος για να αποτυπώσει ένα 24ωρο ενός άντρα στο Δουβλίνο του 1904 προσεγγίζοντας έτσι την ιδιαιτερότητα της συνθήκης της αστικής ζωής. Το βιβλίο που ξεκίνησε να γράφεται το 1914 κυκλοφορήσε το 1922 και είχε τον ξεκάθαρο τίτλο Οδυσσέας.

19:16 Το σινεμά τώρα είχε ήδη προσπαθήσει να διασκευάσει την Οδύσσια την εποχή των μεγάλων ιστορικών επομπ, με πιο γνωστή την μεγάλη διεθνή υπερπαραγωγή, με πρωταγωνιστή τον λίγα χρόνια αργότερα και Σπάρτακο Κέρκ Τάγκλας, όμως η ταινία που θα ταυτιζόταν με τον τίτλο του Ομυρικού έπου στο σινεμά έμελε να είναι μια ταινία σταθμός στην επιστημονική φαντασία.

20:28 αλλά ολόκληρης της ανθρωπότητας από την πρωτόγονη κατάστασή της μέχρι την εξέλιξή της στο είδος που μπορεί να ταξιδέψει στο διάστημα. Από εκείνο το σημείο και μετά, οι κεντρικές ιδέες του νόστου και της γεμάτης κινδύνου επιστροφής, κυριολεκτικά και μεταφορικά, έγιναν ένα από τα πιο κυρίαρχα θέματα στο παγκόσμιο στιγμά, με το έργο του Ταρκόφσκη, τις ταινίες με εξωγήνους του Σπίλμπεργκ, μέχρι και την αστική Οδύσσια με την οποία μας αποχαιρέτησε ο τεράστιος Stanley Kubrick, για την οποία έχω κάνει ένα ολόκληρο επεισόδιο, αφού είναι μία από τις πιο αγαπημένες μου ταινίες όλων των εποχών, το Μάτια αρμιτικά κλειστά.

21:07 Φυσικά υπήρξαν και ταινίες που αποτέλεσαν ευθεία διασκευή του ομιρικού έπους, όπως το εξαιρετικά διασκεδαστικό, πολιτικά καυστικό και γεμάτο μουσική, τοποθετημένο στον Αμερικάνικο Νότο, ο Brother Where Art You των Αδερφών Κοέν. Όμως, αν κάποιος έχει ασχοληθεί ξανά με την ιδέα της Οδύσσιας και συγκεκριμένα εκείνη του διαστήματος, αφού όπως σου είπα στο επεισόδιο The First Cut για τη δημιουργία του Following, η ταινία του Κιούμπρικ ήταν κομβική για να αποφασίσει από μικρός ότι θέλει να γίνει σκηνοθέτης, ήταν ο ίδιος ο Κρυσταφέρ Νόλαν.

21:40 Και αυτό το έκανε στην κατά τη γνώμη μου μακράν καλύτερη ταινία της φιλμογραφίας του μέχρι και σήμερα. Το Το Ιντερστέλλαρ επικεντρώνεται στο ταξίδι ενός Οδυσσέα στο σύνολο της μυθικής πορείας του, δηλαδή από τη στιγμή που η αναγκαιότητα θα τον οδηγήσει να αφήσει πίσω του το σπίτι και τους ανθρώπους που αγαπά, σε αυτή την περίπτωση για να επιδιώξει να σώσει την πατρίδα του, δηλαδή τον πλανήτη γη.

22:29 Μονάχα που η μεγάλη υπαρξιακή φιλοσοφική και συναισθηματική κορύφωση της ταινίας θα ξεκινήσει όταν εκείνος θα αποφασίσει πως ήρθε η ώρα να τηρήσει την υπόσχεση που είχε δώσει όχι στη γυναίκα αλλά στην κόρη του να γυρίσει πίσω στο σπίτι του. Βέβαια εκεί το μεγαλύτερο εμπόδιο που θα συναντήσει θα του το βάλει ένας άλλος χαμένος Οδυσσέας που τυχαίνει να τον ερμηνεύει και αυτόν ο Ματ Ντέιμον.

22:58 Λίγο πριν πάμε στο τελευταίο κεφάλαιο και την αφορμή αυτού του επεισοδίου θέλω να σου πω να μην ξεχάσεις να το στείλεις σε τουλάχιστον δύο δικούς ανθρώπους που πιστεύεις ότι θα αρέσεις εκείνους γράφοντάς τους ότι θα κάνει τη μέρα τους εξαιρετικά πιο ενδιαφέρουσα. Αν δεν έχεις κάνει ακόμα εγγραφή εμείς το καθυστερείς άλλο και πάνω από όλα πάτα καμπανάκι γιατί αλλιώς η πιθανότητα να χάνετε κάθε καινούργιο επεισόδιο στα μυθικά τέρατα και τις ειρήνες των αλγορίθμων είναι κάτι παραπάνω από μια απλή προφητεία.

23:24 Ε, και αν όλα αυτά τα έχεις ήδη κάνει και θέλεις να στηρίξεις περισσότερο το αγαπημένο σου podcast, στην περιγραφή του επεισοδίου θα βρεις και ένα link με το οποίο μπορείς να κεράσεις μερικούς καθέδες το πιο απαραίτητο συστατικό για τη δημιουργία κάθε επεισοδίου, αρμυρίκια και τα ράτσες. Κάπως έτσι φτάνουμε στις τελευταίες μέρες αυτού του Ιουλίου οπότε και η πολύ αναμενόμενη μεταφορά της Οδύσσιας από τον Κρίσοφερ Νόλαν σπάει ήδη το ένα ρεκόρ θέασης μετά το άλλο και έχει γίνει το απόλυτο blockbuster του καλοκαιριού στις αίθουσες όλου του κόσμου Μια ταινία που γυρίστηκε σε έξι διαφορετικές χώρες μεταξύ των οποίων και τη δικιά μας με μακράν το πιο εντυπωσιακό ensemble cast τόσο των τελευταίων ετών όσο και για ταινία του Κρυστοφέρ Νόλαν, 2.000 κομπάρσους και ένα μπάτζετ που συνολικά ξεπέρασε τα 305 εκατομμύρια, τα οποία όμως τα έβγαλε μέσα σε μερικές μέρες από τη κυκλοφορία της.

24:17 Ακριβώς αυτό σημείο, σχεδόν 3.000 χρόνια από την αρχική σύνδεσή της, ήταν η στιγμή να δω και εγώ αυτή την προσέγγιση ενός από τους πιο επιδραστικούς δημιουργούς της δικής μας εποχής και σίγουρα ενός από τους δημιουργούς στους οποίους το Χόλιγουντ βασίζει το οικονομικό και καλλιτεχνικό παρόν του. Αυτή η Οδύσσια ξεκινάει με τον τρόπο που κανείς θα προσδοκούσε από μια ταινία του Κρουσταφέρ Νόλαν που προσεγγίζει το ομοιρικό έπος.

24:45 Με μια ξεκάθαρη εισαγωγή σε μια αφήγηση που ανακατεύει τον τόπο και τον χρόνο από τη μεγάλη αίθουσα του Παλατιού της Ιθάκης όπου εξυμνούνται οι πράξεις ενός ήρωα του δικού τους βασιλιά, στο θρίαμβο της Τροίας κατευθείαν φύσει το χρόνο και τη στιγμή που μερικοί στρατιώτες βρίσκονται κρυμμένοι μέσα σε ένα ξύλινο άλογο, το οποίο υποτίθεται πως οι Αχαίοι ή αν το προτιμάς οι Έλληνες, έχουν αφήσει σαν ένα δώρο παραδοχής της σύτας τους σε αυτόν τον δεκαετή πόλεμο.

25:11 Τίποτα όμως δεν θα το παρακολουθήσουμε ολοκληρωμένο εξ αρχής. Θα ξεδιπλωθεί σταδιακά τόσο ό,τι συμβαίνει σε εναιστώτα χρόνο στην Ιθάκη, παραλληλά με το επικίνδυνο και τραγικό ταξίδι του Οδυσσέα και των συντρόφων του, αλλά και όσων συνέβησαν στην Τροία και ολοκλήρωσαν έναν πόλεμο με μία νίκη όμως που θα αποδειχτεί πύρια.

25:28 Δεν θα μπορούσε έτσι κι αλλιώς να μην έχει στο επίκεντρο και αυτή η ταινία του Άγγλου δημιουργού το ζήτημα του χρόνου, της επίδρασής του πάνω στις ζωές των ανθρώπων και της εξέλιξης του κόσμου και των κοινωνιών αλλά και της τεράστιας ανάγκης αν θέλουμε να κατανοήσουμε τι ακριβώς έχει συμβεί και γιατί να πρέπει να επιστρέψουμε ξανά και ξανά στο παρελθόν Και αυτό είναι μία από τις πιο βασικές επιλογές που έχει κάνει ο Νόλαν να δώσει στο ταξίδι του Οδυσσέα, πρωτίστως, μία ψυχαναλυτική διάσταση.

26:00 Ο Οδυσσέας δεν είναι απλά ένας φορέας της Ήβρεως που διέπραξαν οι σύντροφοι εξαιτίας της δικής του ιδέας, όχι απλά να κατακτήσουν την Τροία, αλλά να την καταστρέψουν ολος χερός. Ούτε το μόνο που τον κρατάει μακριά από την πατρίδα του είναι η οργή του Ποσειδώνα, για το ότι τύφλωσε και ξεφτύλισε στο αρχαίο κείμενο ή δεν έδειξε έλεος στην ταινία του Νόλαν.

26:18 Το βάρος όσων συνέβησαν στην Τροία είναι κάτι που δεν βαρύνει μονάχα το κάρμα του Οδυσσέα απέναντι στους θεούς, αλλά είναι ακόμα περισσότερο ένα απίθμενο βάρος μέσα στο δικό του ψυχισμό. Έτσι κι αλλιώς το θεϊκό στοιχείο μπαίνει σε δεύτερη μοίρα στην προσέγγιση του Νόλαν. Όχι φυσικά ότι ο αποουσιάζει αφού η Αθηνά που την ερμηνεύει η ζεντάγια, μοιάζει κάτι ενδιάμεσο από μια εσωτερική φωνή που βασανίζει τον Οδυσσέα υπενθυμίζοντάς του όλα τα εγκλήματα, τόσο τα δικά του όσο και των άλλων που τον βαραίνουν και μια επικριτική μπέστη που τον επιβλέπει να μην στείλει στην πρώην του επειδή έφαγε λίγο παραπάνω λοτό.

26:55 Όμως κανένας άλλος μεγάλος θεός δεν εμφανίζεται και όσα αποδίδονται στους θεούς είναι όσα από τα δυνάτους οι άνθρωποι θα επέλεγαν να εξηγήσουν σαν αποτέλεσμα μιας πανίσχυρης αλλά αόρατης θεϊκής βούλησης. Και ακριβώς με αυτόν τον τρόπο εμφανίζεται ένα από τα κομβικότερα ζητήματα της πλοκής της Οδύσσιας, δηλαδή η σημασία του νόμου του Δία για τη φιλοξενία.

27:21 Οδυσσέας και οι σύντροφοί του βασίζουν την επιβίωσή τους στην προσδοκία της φιλοξενίας που επιβάλλει ο θεϊκός νόμος του αρχηγού των θεών, αντιμετωπίζουν μερικούς από τους κομβικότερους κινδύνους τους εξαιτίας της μη ικανοποίησης αυτής της προσδοκίας και χάνονται όταν και εκείνοι αθετούν τις βασικές αρχές της. Την ίδια στιγμή οι μνηστήρες είναι υπόλογοι στα μάτια των θεών και των ανθρώπων επειδή καταχρώνται τη φιλοξενία της Πινελόπης και του Απόντα Βασιλιά και ακόμα περισσότερο για τον τρόπο που φέρονται στους πραγματικούς ανθρώπους της ανάγκης.

27:52 Ο Δίας όμως δεν βρίσκεται πουθενά για να τιμωρεί στους αμαρτωλούς. Οι άνθρωποι αναλαμβάνουν αυτό το έργο στο όνομά του, γιατί οι κοινωνίες διαμορφώνουν τους θεούς με βάση τις αξίες τους για να μπορούν μετά να τους επικαλούνται και να δικαιολογούν τις πράξεις τους. Ένα στοιχείο που ξεχωρίζει σημαντικά στην Οδύσσια είναι η προσέγγιση του ρόλου της γυναίκας.

28:15 Ο Νολαν έχει κατηγορηθεί επανειλημμένα για τη δευτερεύουσα σημασία που παίζουν οι γυναίκες στις ταινίες του, με πιο συνηθισμένη κατηγορία ότι δολοφονούνται ή απλά πεθαίνουν για να δώσουν κίνδρο στους άντρες χαρακτήρες. Θέλοντας εμφανώς να αντισταθμίσει αυτήν την κατηγορία, η Οδύσσια εμβαθύνει στους χαρακτήρες όπως της Μάγισσας Κίρκης, της Νύμφης Καλυψός και πείτε μου αν υπάρχει πιο όμορφη λέξη στη γλώσσα μας από τη λέξη Νύμφη και φυσικά την Πινελόπη δημιουργώντας μια υπαρξιακή κατανόηση στο ρόλο της καθεμίας στον κόσμο. Μονάχα που στα μάτια μου το παρακάνει καταλήγοντας οριακά να αγιοποιεί καθεμία από αυτές τις μυθικές γυναίκες απαγορεύοντας έστω και σε μία να περάσει στη σφαίρα του βίλεν έστω και σαν αποτέλεσμα των δικαιολογημένων εμπειριών της.

28:56 Γι' αυτό και παρά την περιορισμένη παρουσία της οι πιο ολοκληρωμένοι γυναικοί χαρακτήρες της ταινίας είναι εκείνοι που ερμηνεύει η Λουπίτα Ινγκιόκο δηλαδή της ωραίας Ελένης και της αδερφής της Κλειτεμνίστρας που διατηρώντας την πολύ πιο ολοκληρωμένη μυθολογική τραγικότητά τους παίζουν με έναν οξύμορο τρόπο έναν εξαιρετικά πιο φεμινιστικό ρόλο στις δικές τους ιστορίες.

29:17 Πολλοί θα διαφωνήσουν, αλλά έτσι το βλέπω εγώ. Όμως το κεντρικότερο ζήτημα της Οδύσσιας είναι άλλο. Το σώτης Οδύσσιας που έφτασε σε εμάς σαν έργο ενός αρχαίου ποιητή, όσο και συντένεια του Νόλαν. Οι ακαδημαϊκοί το αποκαλούν νόστο, οδηγώντας μας να το ταυτίσουμε με την επιθυμία, την ανάγκη της επιστροφής στην πατρίδα. Μια επιστροφή που έχει φυσικά και συμβολικό χαρακτήρα, αφού η ανάγκη και το δύσκολο ταξίδι αφορά ακόμα περισσότερο μια επιστροφή σε κάθε τι που μας έχει προσδιορίσει, στην επιθυμία να μετατραπούμε ξανά σε ό,τι καλύτερο έχουμε υπάρξει και πάνω απ' όλα σε ό,τι αποτελεί το νοητό, το συναισθηματικό και το πνευματικό επίκεντρο του κόσμου μας.

30:00 Στην αρχαιότητα αυτό ταυτιζόταν με τις έννοιες του σπιτιού και της οικογένειας, όχι επιφανειακά, αλλά γιατί αυτά συμβόλησαν την ταυτότητα και τη θέση του ανθρώπου μέσα στον κόσμο. Στην Οδυσσέα που ερμηνεύει ο Μαντέιμον όμως, αυτό που επιζητά ή μάλλον αυτό που συνειδητοποιεί μέσα από το ταξίδι του ότι επιζητά, είναι η εξηλαίωση απέναντι στον ίδιο τον εαυτό, επιστρέφοντας σε αυτό που ήταν πριν γίνει αυτό που τον έκανε ο πόλεμος.

30:24 Ναι, είτε μας αρέσει είτε όχι Ο Νόλαν είδε το ταξίδι του Οδυσσέα σαν μια διαδικασία θεραπείας Απέναντι στο τραύμα, στο τραύμα του πολέμου Και τους αιτή μετατρέπει ο πόλεμος στον άνθρωπο Και ναι, αυτό που επέλεξε ο Νόλαν να κάνει με την Οδύσσια Ήταν να μιλήσει ενάντια στη βία και τον πόλεμο Και νομίζω ότι στον κόσμο του σήμερα Στον κόσμο που ζούμε Στον κόσμο που ο πόλεμος απειλεί τα πάντα αυτή ήταν η σημαντικότερη επιλογή που έδωσε ουσία σε ένα κοινογραφικό έπος.

30:55 Ήμουν ο Μανώλης και αυτό ήταν ένα ακόμα επεισόδιο Αρμύρι και τα Ράτσες. Ε, και μέχρι την επόμενη φορά, εις το επανακούειν!