Αλήθειες | Το τέρας που ταΐζουμε — Πόσο βαθιά φτάνουν οι ρίζες μιας κακοποιητικής σχέσης;

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 Αυτής της ιστορίας δεν ζει στα παραμύθια. Μπορεί να κατοικεί σε ένα σπίτι, να κοιμάται στο διπλανό μαξιλάρι, να υπόσχεται αγάπη και να ζητά ως αντάλλαγμα έναν ολόκληρο άνθρωπο. Μια φορά κι έναν καιρό ήταν μια γυναίκα που ζούσε με ένα τέρας Δεν θυμόταν πότε ακριβώς είχε εμφανιστεί στη ζωή της Θυμόταν πως όταν το πρώτο συνάντησε ήταν ένα πλάσμα πληγωμένο Της μιλούσε για όσους το είχαν εγκαταλείψει Για τις αδικίες που είχε υποστεί Για την αγάπη που ποτέ δεν είχε γνωρίσει Εκείνη το λυπήθηκε, ήξερε από μικρή να αναγνωρίζει τη δυστυχία των άλλων Μπορούσε να διακρίνει μια αλλαγή στη φωνή, ένα βλέμμα δυσαρέσκειας Μια σιωπή που προμείνει εθιμό Είχε μάθει να πλησιάζει προσεκτικά τους πληγωμένους ανθρώπους Και να αναλαμβάνει να τους κάνει να αισθάνονται καλύτερα Έτσι πήρε το τέρα στο σπίτι της Στην αρχή εκείνο ζητούσε λίγο από το χρόνο της, όχι πολύ Αργότερα άρχισε να ενοχλείται με τους φίλους της Δεν του άρεσαν τα ρούχα της, οι απόψεις της, ο τρόπος που γελούσε όταν ήταν με άλλους

01:52 Κάθε φορά που εκείνη διαφωνούσε, το τέρας θύμωνε Και όταν εκείνη απομακρυνόταν, το τέρας έκλαιγε και της έλεγε πως θα πέθαινε χωρίς αυτήν Η γυναίκα άρχισε να αλλάζει. Μιλούσε λιγότερο. Ζητούσε συγνώμη συχνότερα. Εγκατέλειπε όσα της έδιναν χαρά. Όταν το τέρας γινόταν επιθετικό προσπαθούσε να καταλάβει τι το είχε πληγώσει. Όταν εκείνο ηρεμούσε και την αγκάλιαζε αισθανόταν ευγνωμοσύνη. Ένα βράδυ το τέρας της ζήτησε την καρδιά της.

02:30 «Αν με αγαπάς πραγματικά θα μου τη δώσεις» της είπε. Η γυναίκα ακούμπησε το χέρι στο στήθος της. Είχε περάσει τόσος καιρός από τότε που είχε αναρωτηθεί τι αισθανόταν η ίδια, ώστε ξαφνιάστηκε που η καρδιά της εξακολουθούσε να χτυπά. «Και τι θα απομείνει από εμένα» ρώτησε. «Εγώ» απάντησε το τέρας. τότε θυμήθηκε ένα μικρό πουλί που είχε βρει πληγωμένο όταν ήταν παιδί το είχε περιποιηθεί, το είχε ταΐσει και όταν εκείνο δυνάμωνε, όσο δυνάμωνε και δυνάμωσε πολύ το άφησε ελεύθερο είχε κλάψει βλέποντάς το να φεύγει αλλά δεν είχε σκεφτεί ποτέ να του σπάσει τα φτερά για να το κρατήσει κοντά της κοίταξε το τέρας και κατάλαβε πως είχε περάσει χρόνια προσπαθώντας να θεραπεύσει ένα πλάσμα που απαιτούσε να παραμείνει εκείνη πληγωμένη.

03:33 Αποφάσισε να φύγει. Το τέρας δεν εξαφανίστηκε. Για πολύ καιρό όμως το άκουγε μέσα της να την κατηγορεί. Αισθανόταν ενοχές, φόβο και μια παράξενη νοσταλγία για εκείνες τις λίγες στιγμές που την κρατούσε τρυφερά. Χρειάστηκε καιρός για να καταλάβει πως αυτό που της έλειπε δεν ήταν πάντοτε ο άνθρωπος, ήταν και η ανακούφιση που ακολουθούσε τον τρόμο.

04:05 Και μια μέρα αναρωτήθηκε πόσο χρονών ήμουν όταν έμαθα πως για να με αγαπούν πρέπει πρώτα να φροντίζω τον πόνο των άλλων, πόσο βαθιά φτάνει η ρίζα αυτής της επιλογής. Θέλω να μείνουμε σε αυτήν την ερώτηση Γιατί πολλές φορές όταν βλέπουμε έναν άνθρωπο να παραμένει σε μια κακοποιητική σχέση Αναρωτιόμαστε γιατί δεν φεύγει Τον βλέπουμε να υποφέρει, να επιστρέφει, να συγχωρεί, να πιστεύει ξανά τις ίδιες υποσχέσεις Από τη δική μας θέση η λύση φαίνεται αυτονόητη Όμως η ανθρώπινη ψυχή δεν οργανώνεται μόνο γύρω από όσα γνωρίζουμε συνειδητά Ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόμαστε έχει μια ιστορία Και ορισμένα κεφάλαια γράφονται ή μάλλον γράφτηκαν πολύ πριν αποκτήσουμε τις λέξεις για να τα περιγράψουμε Ας επιστρέψουμε λοιπόν στην αρχή Ένα βρέφος γεννιέται μέσα σε απόλυτη εξάρτηση Χρειάζεται έναν άλλον άνθρωπο για να επιβιώσει, να ηρεμήσει, να ρυθμίσει τη διέγερσή του και να αποκτήσει σταδιακά την αίσθηση ότι ο κόσμος είναι ένας τόπος στον οποίο μπορεί να υπάρξει με ασφάλεια.

05:34 Μέσα από χιλιάδες καθημερινές αλληλεπιδράσεις αρχίζουν να διαμορφώνονται οι πρώτες προσδοκίες για τις σχέσεις. Τι συμβαίνει όταν κλαίω, όταν φοβάμαι, όταν χρειάζομαι κάτι. Υπάρχει κάποιος διαθέσιμος να ανταποκριθεί Μπορώ να εκφράσω τη δυσφορία μου χωρίς να απειληθεί η σύνδεσή μας Δεν πρόκειται για σκέψεις που κάνει το βρέφος με λέξεις φυσικά Πρόκειται όμως για εμπειρίες που συμβάλλουν στην ανάπτυξη της συναισθηματικής ρύθμισης Και των εσωτερικών αναπαραστάσεων του εαυτού και των άλλων Ας φανταστούμε τώρα ένα παιδί που μεγαλώνει με έναν γονέα απρόβλεπτο Κάποιες ημέρες είναι τρυφερός και διαθέσιμος, άλλες είναι θυμωμένος, αποσυρμένος ή τρομακτικός. Το παιδί δεν μπορεί να γνωρίζει ποια εκδοχή του θα συναντήσει όταν επιστρέψει στο σπίτι. Έτσι αρχίζει να παρατηρεί.

06:35 Ακούει τα βήματα στον διάδρομο Αναγνωρίζει τον τρόπο που κλείνει μια πόρτα Μαθαίνει να ερμηνεύει τη σιωπή στο τραπέζι Προσαρμόζει τη συμπεριφορά του Αποφεύγει όσα προκαλούν εντάσεις Και προσπαθεί να διατηρήσει την ηρεμία Αυτή η προσαρμογή μπορεί να είναι αναγκαία για την ψυχική και τη σωματική του ασφάλεια Το παιδί δεν διαθέτει την ελευθερία ενός ενήλικα να εγκαταλείψει το περιβάλλον από το οποίο εξαρτάται.

07:09 Και εδώ θέλω να προσέξουμε κάτι εξαιρετικά σημαντικό. Αυτό που κάποτε βοήθησε έναν άνθρωπο να επιβιώσει μπορεί αργότερα να δυσκολεύει την αναγνώριση του κινδύνου. Νίλικας που έμαθε να παρακολουθεί διαρκώς τη συναισθηματική κατάσταση των άλλων μπορεί να δυσκολεύεται να αντιληφθεί πόσο χώρο καταλαμβάνει ο φόβος στη δική του σχέση.

07:34 Η συνεχής επαγρύπνηση του είναι η οικία. Η υποχώρηση έχει γίνει ένας γνώριμος τρόπος αποφυγής της σύγκρουσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που μεγάλωσε σε ένα δυσλειτουργικό περιβάλλον θα εμπλακεί σε κακοποιητικές σχέσεις, ούτε ότι οι άνθρωποι επιλέγουν συνειδητά την κακοποίηση επειδή τους είναι γνώριμοι. Οι αναπτυξιακές εμπειρίες επηρεάζουν τις προσδοκίες και τις ευαλωτότητές μας, αλλά δεν καθορίζουν αναπόφευκτα το μέλλον μας.

08:13 Και η ευθύνη της κακοποίησης ανήκει πάντοτε σε εκείνον που την ασκεί. Όταν η αγάπη συνδέεται με αγωνία, έχετε σκεφτεί τι συμβαίνει. Θα σας κάνω μία ερώτηση, μία ακόμα ερώτηση. Έχετε συναντήσει ανθρώπους που αισθάνονται περισσότερο ερωτευμένοι όταν κινδυνεύουν να χάσουν τον άλλον, που βιώνουν μία έντονη συναισθηματική αναστάτωση όταν ο σύντροφός τους απομακρύνεται και μία σχεδόν εκστατική ανακούφιση όταν επιστρέφει.

08:50 Η ένταση αυτή μπορεί να εκλειφθεί ως απόδειξη ενός σπουδαίου έρωτα. Ωστόσο, η ένταση δεν μας πληροφορεί από μόνη της για την ποιότητα ενός δεσμού. Στις κακοποιητικές σχέσεις μπορεί να αναπτυχθεί αυτό που ονομάζουμε τραυματική σύνδεση. Πρόκειται για έναν δεσμό που ενισχύεται μέσα από την εναλλαγή απειλής, ελέγχου, φόβου και περιόδων τρυφερότητας ή συμφιλίωσης.

09:26 Συχνά σε συνθήκες ανισορροπίας ισχύως. Ο άνθρωπος που προκαλεί τον φόβο γίνεται ταυτόχρονα εκείνος από τον οποίο αναζητείται η ανακούφιση. Σκεφτείτε πόσο περίπλοκο είναι αυτό για την ψυχική λειτουργία. Ο ίδιος άνθρωπος αποτελεί πηγή απειλής και προσωρινής ασφάλειας. Η σχέση δημιουργεί την αγωνία και κατόπιν προσφέρει στιγμές στις οποίες αυτή η αγωνία υποχωρεί.

10:01 Η επανάληψη αυτού του κύκλου μπορεί να ενισχύσει την προσκόλληση. ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν απομόνωση, εξάρτηση, απειλές ή συστηματική υπονόμευση της αυτοεκτήμησης. Και κάπως έτσι ένας άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να περιμένει την επόμενη καλή στιγμή αντί να αξιολογεί το σύνολο της σχέσης. Υπάρχει ένα ακόμη στοιχείο που συναντώ συχνά στην κλινική σκέψη γύρω από τέτοιες σχέσεις.

10:41 Πρόκειται για τη δυσκολία να διαχωρίσει κανείς τη συμπόνια από την ευθύνη. Είχε δύσκολα παιδικά χρόνια. Δεν τον αγάπησε ποτέ κανείς. Φοβάται ότι θα τον εγκαταλείψω, γι' αυτό κάνει έτσι. Κατά βάθος είναι καλός άνθρωπος. Μπορεί όλα αυτά να περιγράφουν πραγματικές εμπειρίες του άλλου Το τραύμα ενός ανθρώπου αξίζει να αναγνωριστεί και να αντιμετωπιστεί Δεν αποτελεί όμως δικαιολογία για τη βία που ασκεί Κάποιος μπορεί να έχει υποφέρει βαθιά και ταυτόχρονα να ευθύνεται για τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρεται Θυμάστε τη γυναίκα της ιστορίας μας Εκείνη δεν προσπαθούσε απλώς να διατηρήσει μια σχέση.

11:29 Είχε αναλάβει μια αποστολή να θεραπεύσει το τέρας. Και αυτή η αποστολή είχε αποκτήσει τέτοια σημασία ώστε η εγκατάλειψή της έμοιαζε με προσωπική αποτυχία. Στην ψυχοδυναμική προσέγγιση μπορούμε να αναρωτηθούμε αν για ορισμένους ανθρώπους η ανάγκη να σώσουν έναν σύντροφο συνδέεται με παλαιότερες εμπειρίες στις οποίες ανέλαβαν προώρα συναισθηματικές ευθύνες οι άνθρωποι Ένα παιδί που αισθανόταν υπεύθυνο για τη δυστυχία της μητέρας ή του πατέρα του μπορεί να μεγαλώσει πιστεύοντας ότι η αγάπη του αποκτά αξία όταν ανακουφίζει κάποιον άλλον Αυτή είναι μια πιθανή διαδρομή, όχι μια καθολική εξήγηση βέβαια Γιατί οι κακοποιητικές σχέσεις δεν δημιουργούνται μόνο από τις παιδικές ιστορίες των ανθρώπων που τις υφίστανται Υπάρχουν κοινωνικές αντιλήψεις, οικονομικοί περιορισμοί, άπειλες άλλων ειδών, έμφυλες ανισότητες, μηχανισμοί ελέγχου και πραγματικοί κίνδυνοι που επηρεάζουν τη δυνατότητα απομάκρυνσης Δεν μπορούμε να κατανοήσουμε την παραμονή σε μια τέτοια σχέση αν αγνοήσουμε όλες τις παραπάνω συνθήκες

12:50 Θέλω τώρα να μιλήσουμε και για κάτι που συχνά παραβλέπουμε Όταν ένας άνθρωπος απομακρύνεται από μια κακοποιητική σχέση δεν αποχωρίζεται μόνο το σύντροφό του Μπορεί να χρειαστεί να περνθήσει και τη σχέση που περίμενε ότι θα αποκτούσε Τον άνθρωπο που γνώρισε στην αρχή Τις υποσχέσεις που πίστεψε, το κοινό μέλλον που σχεδίασε.

13:17 Όλες τις φορές που σκέφτηκε πως αυτή τη φορά τα πράγματα θα είναι διαφορετικά. Υπάρχει μια ιδιαίτερη οδύνη στην αποδοχή ότι μια προσδοκία δεν θα πραγματοποιηθεί. Και η αποδοχή αυτή μπορεί να συνοδεύεται από θυμό, ντροπή, αμφιθυμία, νοσταλγία και βαθιά θλίψη. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η αποδέσμευση χρειάζεται συχνά χρόνο.

13:49 Η ψυχική επεξεργασία δεν ακολουθεί πάντοτε την ταχύτητα με την οποία μπορούμε να κατανοήσουμε λογικά μια κατάσταση. Ένας άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει ότι κινδυνεύει και παρόλα αυτά να δυσκολεύεται να απομακρυνθεί. Γι' αυτό χρειάζεται να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε την παραμονή ως απόδειξη αδυναμίας ή συγκατάθεσης την παραμονή σε μια τέτοια κακοποιητική σχέση.

14:19 Η έξοδος από μια κακοποιητική σχέση είναι ζήτημα ασφάλειας, διαθέσιμων πόρων, υποστήριξης και προσωπικής διεργασίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις η περίοδος του χωρισμού αυξάνει τον κίνδυνο βίας. Γι' αυτό πρέπει να το σκεφτούμε καλά. Γι' αυτό η απομάκρυνση χρειάζεται προσεκτικό σχεδιασμό. Θα ήθελα τώρα να επιστρέψουμε για λίγο στο μικρό κορίτσι της ιστορίας μας για άλλη μια φορά Εκείνο που μπορούσε να καταλάβει από τα βήματα ενός ανθρώπου αν έπρεπε να φοβηθεί Που έμαθε να είναι ήσυχο όταν η μεγάλη ήταν θυμωμένη Που προσπαθούσε να φροντίζει τους άλλους και έτσι ήλπιζε πως με αυτόν τον τρόπο θα εξασφάλιζε τη σύνδεση μαζί τους Αν το συναντούσαμε σήμερα τι θα του λέγαμε Θα του ζητούσαμε να προσπαθήσει περισσότερο Να γίνει ακόμη πιο υπομονετικό Να κατανοήσει καλύτερα εκείνον που το τρομάζει Ή θα του εξηγούσαμε πως η μεγάλη είναι υπεύθυνη για τη συμπεριφορά τους Και πως κανένα παιδί δεν χρειάζεται να κερδίζει την ασφάλειά του μέσα από την αυτοθυσία Αυτή είναι μια σημαντική πλευρά της θεραπευτικής διεργασίας

15:49 Να μπορέσει ο ενήλικας να αναγνωρίσει όσα κάποτε χρειάστηκε να κάνει για να αντέξει Να κατανοήσει πως αυτά επηρεάζουν τις σημερινές του σχέσεις και να αποκτήσει περισσότερες δυνατότητες επιλογής Η ανάκτηση της αυτονομίας δεν σημαίνει ότι εξαφανίζεται το παρελθόν Σημαίνει ότι το παρελθόν πάβει σταδιακά να οργανώνει κάθε μας αντίδραση.

16:18 Και θέλω να σας αφήσω με μία τελευταία σκέψη. Μιλάμε συχνά για την ανάγκη να αγαπήσουμε τον εαυτό μας. Όμως για έναν άνθρωπο που έχει ζήσει χρόνια μέσα στο φόβο, η αγάπη προς τον εαυτό δεν αρχίζει πάντοτε ως συνέσθημα. μπορεί να αρχίσει ως μια πράξη προστασίας ακόμη και αν συνοδεύεται από φόβο είναι πάρα πολύ σημαντικό να ακούμε τους ανθρώπους που λένε πως είναι εγκλωβισμένοι κάπου γιατί πως θα το κάνουμε αν δεν τους δώσουμε χώρο να ακούσουν και εκείνοι πως αισθάνονται μέσα σε αυτό το κελί που έχουν πει τότε δεν θα μπορέσουν να βγουν από εκεί Ήταν ένα ακόμα επεισόδιο του podcast Αλήθειες Είμαι η Σουζάννα Παπαφάγου Κλινική και Αναπτυξιακή Ψυχολόγος και ανανεώνουμε το ραντεβού μας για την επόμενη εβδομάδα Σας ευχαριστώ