#03 | Η έκρηξη του πολιτισμού στα χρόνια της χούντας: 1973, η χρονιά της κοσμογονίας
Η έκρηξη του πολιτισμού στα χρόνια της χούνταςΣχετικά με αυτό το επεισόδιο
Το 1973, η πολιτιστική έκρηξη της περιόδου φτάνει στην κορύφωσή της.
Η οικονομική ανάπτυξη, η κοινωνία των νέων και η σταδιακή φιλελευθεροποίηση δημιουργούν τις συνθήκες για μια πρωτοφανή άνθηση του ελληνικού πολιτισμού.
Ο Μίκης Θεοδωράκης, το Μεγάλο μας Τσίρκο, το Τρίτο Στεφάνι, το νέο ελληνικό θέατρο και η μουσική μιας ολόκληρης γενιάς βρίσκονται στο επίκεντρο του τρίτου επεισοδίου.
Αφορμή το βιβλίο των Στάθη Καλύβα, καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, και Νατάσας Τριανταφύλλη, σκηνοθέτη, Big Bang 1970-1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας.
Παρουσίαση: Άρης Πορτοσάλτε
Υπεύθυνη περιεχομένου – παραγωγή: Τζένη Πουπουλίδου
Επιμέλεια: Μαριάννα Πλιακοστάμου
Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.
ΣΚΑΙ ΠΟΤΚΑΣΤ σκηνοθέτης, ο κ. Καλύβας είναι καθηγητής πολιτικής επιστήμης συναντήθηκαν, ερεύνησαν και με αποδεικτικά στοιχεία μας παρουσιάζουν την άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας. Αν δεν έχετε ακούσει τις δύο προηγούμενες μας συναντήσεις τα προηγούμενα Σάββατα ενδεχομένως να εκπλαγείτε και όμως στην εποχή της μαυρίλας, στην εποχή της σκοτεινιάς στην εποχή της καταπίεσης της ανελευθερίας, της διακοπής του κοινοβουλευτισμού τότε στα χρόνια της Χούντας που λέμε πιο απλά των δικτατόρων και του καθεστώτος ή της επανάστασης, δεν ξέρω αν θα υπάρχουν και νοσταλγή υπήρξε άνθηση πολιτισμού.
Ακριβώς αυτά τα τέσσερα χρόνια δεδομένων των συνθηκών που επικρατούν στο εξωτερικό και των ιδεών που έρχονται στην Ελλάδα δεν είναι περίκλειστη η χώρα η Ελλάδα παρά τη διοίκηση από τους συνταγματάρχες και σε αυτή τη χρονική στιγμή γίνεται μια κοσμογονία όπως λέει ο κ. Καλύβας από την μουσική μέχρι την συγγραφή και από τις εκδόσεις μέχρι τις εκθέσεις ζωγραφικής σε όλα τα παιδεία.
Αλλάζει από ό,τι καταγράφεται και η ίδια η ζωή των Ελλήνων. Αλλιώς ζει η Ελλάδα το 1967 αλλιώς το 1970 αλλιώς το 1973. Κυρία Τριαταφύλη καλημέρα σας Κύριε Καλήβα καλημέρα σας Καλημέρα Δύο πράγματα όμως τώρα εισαγωγικά σε αυτή την τρίτη μας συνάντηση για το πώς είναι η κατάσταση στην Ελλάδα στο πεδίο της οικονομίας Η Ελλάδα έχει κάνει μια πολύ μεγάλη μεταρρύθμιση με το πρόγραμμα Μαρκεζίνη μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου αρχές δεκαετίας του 50 Αυτή η μεταρρύθμιση που κόβονται τα περίφημα μηδενικά και πάμε στην καινούρια δραχμή δίνει όθηση στην οικονομία περίοδος χρυσία από τα μέσα του 50 και αυτή η περίοδος η χρυσή πιάνει και την περίοδο της δικτατορίας έως το 73 που είναι η πρώτη πετρελαϊκή κρίση.
Άρα το πρόσημο στην οικονομία είναι θετικό κάθε χρονιά που περνάει από τις αρχές του 60. Ουσιαστικά αυτό που κάνει η δικτατορία είναι συνεχίζει τις πολιτικές των προκατόχων της οπότε η χώρα αναπτύσσεται με ραγδαίους ρυθμούς είναι η δεύτερη χώρα στο κόσμο σε επίπεδο Το βλέπουμε στις ταινίες του παλαιού ελληνικού κινηματογράφου.
Και ουσιαστικά μεταμορφώνεται, δηλαδή αδειάζει η επαρχία. Αυτό ότι συχνά καταδικάζεται ως αστιφιλία, αλλά στην πραγματικότητα οι άνθρωποι αναζητούν στις πόλεις μια καλύτερη τύχη. Δημιουργούνται καινούργια επαγγέλματα, τα οποία πολλές φορές έχουν μεγάλη σχέση και με το δημιουργικό κόσμο που περιγράφουμε, ο κόσμος της διαφήμισης φερήπιν αναπτύσσεται ραγδαία τότε και αυτό που συμβαίνει είναι ότι κάθε χρονιά που περνάει ακριβώς επειδή υπάρχει αυτή η αναπτυξιακή δυναμική το αποτέλεσμα και το αποτύπωμά της είναι ακόμα μεγαλύτερο και αυτό εκφράζεται σε δύο στοιχεία πολύ σημαντικά το πρώτο είναι μια μεγάλη αύξηση των προσδοκιών δηλαδή οι άνθρωποι θεωρούν ότι η επόμενη χρονιά θα είναι ακόμα καλύτερη από την προηγούμενη έχουν μπει σε αυτή τη λογική και το δεύτερο στοιχείο είναι ότι επειδή ακόμα δημογραφικά η κοινωνία αντικατοπτρίζει το προηγούμενο παρελθόν της ως αγροτικής κοινωνίας αποτελείται από πάρα πολλούς νέους, δηλαδή το 74% το 60% σχεδόν του πληθυσμού είναι κάτω των 20.
Σκεφτείτε μια κοινωνία νέων ανθρώπων, αυτό δημιουργεί τεράστια αισιοδοξία, τεράστια δυναμική, τεράστια ενέργεια και είναι απαραίτητο για να καταλάβουμε το πώς δημιουργείται αυτή η τεράστια δυναμική στο χώρο το πολιτισμικό. Γιατί είναι μια κοινωνία ανθρώπων με τεράστιο δυναμισμό. Το γεγονός ότι αυτή η κοινωνία συνεπάρχει με ένα καθεστώς κλειστό και ανελεύθερο και περιουριστικό δεν πρέπει να μας οδηγήσει στο να το παραβλέψουμε.
Υπάρχει πολλές φορές ο φόβος ότι αν πούμε ότι υπάρχει αυτή η τεράστια οικονομική ανάπτυξη ότι την αποδίδουμε στη Χούντα. και αυτό λάθος είναι. Η Χούντα απλώς ουσιαστικά ακολούθησε και καλά έκανε και από την πλευρά της και από τη σκοπιά της ελληνικής κοινωνίας αλλά είναι γεγονός ότι έχουμε αυτή την αντιφατική πραγματικότητα που αν το σκεφτεί κανένα συγκριτικά δεν είναι πάντα αντιφατική.
Σκεφτείτε την Κίνα. Ένα καθεστώς αρκετά ανελεύθερο που όμως γνωρίζει τεράστια οικονομική ανάπτυξη. Έχει σχέσεις η Ελλάδα με την Κίνα στα χρόνια της δικτατορίας. σχέσεις με την Κίνα. Ακουρθούμε τον Κίσικερ δηλαδή. Ακριβώς. Όχι μόνο. Υπάρχει και το περίφημο άνοιγμα προς Ανατολάς. Η δικτατορία έχει πολύ καλές σχέσεις με τις ανατολικές χώρες.
Με την Ανατολική Γερμανία, τη Σοβιτική Ένωση φαντάζομαι. Ακριβώς. Και έχει μάλιστα προγραμματίσει και την πρώτη επίσκεψη αρχηγού κράτους του Ανατολικού Συνασπισμού για πότε για τις 20 Νοεμβρίου του 1973. Δεν θα γίνει ποτέ λόγω της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και είναι η επίσκεψη του Προέδρου της Ουρμανίας του Τσαουσέσκου.
Οπότε έχει μια πολυδύναμη εξωτερική πολιτική, μάλιστα σε κάποιες φάσεις αυτονομείται από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Όταν για παράδειγμα ξεσπάει ο πόλεμος του Γιώμ Κιπούρ στη Μέση Ανατολή, δεν επιτρέπει η Ελλάδα να γίνει βάση ανεφοδιασμού αμερικάνικη για να υποστηριχθεί του Ισραήλ τότε. Υπάρχει μια, θα έλεγε κανένας, πιο φιλοαραβική πολιτική.
Οπότε υπάρχει ένα πολύ ενδιαφέρον στοιχείο στην εξωτερική πολιτική της δικτατορίας. Το σημαντικό όμως στοιχείο είναι ότι η κοινωνία βρίσκεται σε μια πάρα πολύ δυναμική φάση. Και αυτό είναι απαραίτητο για να καταλάβουμε το πώς εκφράζεται και στον πολιτιστικό τομέα και επίσης να ξαναδούμε την πραγματικότητα της εποχής εκείνης ως μια πραγματικότητα που είναι πολύχρωμη, που είναι δυναμική.
Αυτή η ανάπτυξη ανακόπτεται από το 1973 και μετά, κύριε Καλύβα. Ναι, το 1973 έχουμε το τεράστιο σοκ το πετρελαϊκό, που οδηγεί σε μεγάλη κρίση και στην Ελλάδα, σταματάει η ανάπτυξη, έχουμε και μια φάση στην οποία έχουμε και διακοπές ηλεκτρικού ρεύματος γιατί δεν υπάρχει... Και η ανισονομία στο νόμισμα. Ακριβώς, και αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό στοιχείο που θα εξηγήσει γιατί υπάρχει αρκετά μεγάλη υποστήριξη από την κοινωνία στην εξέγερση του πολυτεχνείου.
Δεν είναι δηλαδή αποκλειστικά πολιτική ή ιδεολογική λόγη. Ακριβώς υπάρχει μια μεγάλη οικονομική αναταραχή που οφείλεται στην κρίση που προκαλείται εκείνη την εποχή από αυτό το παγκόσμιο σοκ. Ένα θέμα που δεν το έχουμε πιάσει ακόμη είναι πώς χειρίζεται ιδεολογικά η αριστερά της εποχής την περίοδο αυτή. Δηλαδή τι κάνουν οι άνθρωποι στη διάρκεια της δικρατορίας. Υπάρχει αυτό το στιγμιότυπο που διαβάσαμε σε ένα προηγούμενο επεισόδιο, όπου ο Μάνος Ελευθερίου παραθέτει την αντίληψη ότι πολλοί αριστεροί θεωρούν ότι πέφτει ο Σονούπο η Χούντα αλλά μετά από ένα σημείο καθώς η δικρατορία αποδεικνύεται πάρα πολύ ικανή στο να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις εναντίον της ιδιαίτερα μετά το λεγόμενο κίνημα του ναυτικού το οποίο εκπορεύεται από τη βασιλόφρονη δεξιά, όχι από την αριστερά, αρχίζει και επικρατεί στον κόσμο, όχι μόνο της αριστεράς θα έλεγα και της δεξιάς αντιπολίτευσης, η αντίληψη ότι δεν θα φύγει η Χούντα και πάμε στο αντίθετο άκρο, μπορεί να μείνει εδώ για πάντα. Μου θύμισε
διαβάζοντας τις περιγραφές στην εποχή τις συζητήσεις που είχα με φίλους και γνωστούς στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα που πίστευε πάρα πολλοί κόσμος ότι η κρίση δεν θα τελείωνε. Δεν μπορούσαν οι άνθρωποι να φανταστούν ότι υπάρχει και ένα τέλος. Έτσι και τότε άρχισαν οι άνθρωποι και το βλέπουμε στην αλληλογραφία πολλών αντικαθεστοτικών να σκέφτονται σοβαρά να επιστρέψουν στην Ελλάδα. Και πάνω εκεί βασίζεται ο Παπαδόπουλος ο δικτάτορας και σκέφτεται ότι ίσως πρέπει να σκεφτεί το μέλλον αυτού του καθεστώτος.
γιατί καταλαβαίνει ότι επειδή είναι μέσα ότι δεν θα κρατήσει για πάντα. Γι' αυτό και είναι αυτή η φάση της φιλελευθερωποίησης. Μέχρι να έρθει η χούντα του Ιωαννίδη. Ακριβώς. Αυτή είναι μια περίοδος που ουσιαστικά ξεκινά την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1973 με το δημοψήφισμα την μετατροπή της Ελλάδας από βασιλευόμενη σε προεδρική δημοκρατία που αναφέρεται τότε ως η μεταπολίτευση.
γιατί τι είναι η μεταπολίτευση, η αλλαγή του καθεστώτος. Είναι η πρώτη μεταπολίτευση. Έχει πολύ ενδιαφέρον που χρησιμοποιείται αυτός ο όρος και είναι ένα πολύ ενδιαφέρον πείραμα το οποίο επειδή απέτυχε εμείς σήμερα θεωρούμε ότι ήταν νομοτελειακά καταδικασμένο να αποτύχει. Έχουμε πάντα μια ανάγνωση της ιστορίας εκ των υστέρων ότι ό,τι έγινε έπρεπε να συμβεί, δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά.
η περίοδος αυτή παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στο αφήγημα το δικό μας γιατί τότε κορυφώνεται το Big Bang τότε έχουμε τη μεγαλύτερη ελευθερία της έκφρασης τότε έχουμε μερικά από τα πιο πειραματικά τα πιο ενδιαφέροντα έργα που παράγονται και πραγματικά διαφαίνεται η δυνατότητα μιας εξέλιξης η οποία δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ αλλά που έχει πολύ ενδιαφέρον να τη σκεφτούμε έτσι ως thought experiment ως πείραμα στο μυαλό μας γιατί πραγματικά σηματοδοτεί μια διαφορετική πραγματικότητα από αυτή που συνέβη τελικά.
Και έχει πολύ ενδιαφέρον να αναρωτηθεί κανένας πώς θα ήταν τα πράγματα εάν έπαιρναν αυτό το δρόμο και όχι το δρόμο που πήρανε. Είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα περίοδος γιατί το πιο χαρακτηριστικό της ή ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και άγνωστα στοιχεία είναι ότι τότε ο Μίκης Θοδωράκης σκέφτεται πάρα πολύ σοβαρά να επιστρέψει στην Ελλάδα και να φτιάξει ένα δικό του κίνημα μέσα στο πλαίσιο των εκλογών που θα ανακοινώσει ότι θα γίνουν το 1974 η δικτατορία.
Σκεφτείτε τώρα μία συνθήκη όπου ο Θεοδωράκης είναι ο ηγέτης της αριστεράς και κατεβαίνει σε εκλογές κάτω από το πλαίσιο το οποίο έχει θέσει ο Μαρκεζίνης και το καθεστώς εκείνης της εποχής. Κυρίες και κύριοι, γιατί από αυτήν την αφήγηση θα συνθέσουμε το πρόσωπο του Θεοδωράκη γιατί έχει τη σημασία το έτσι όπως το θέτεται τώρα ότι να είναι ο ηγέτης που μετά θα έρθει η απογοήτευση αλλά πριν φτάσουμε στην απογοήτευση έχουμε δρόμο ακόμη πολύ.
Κυρία Τρινέταφυλλη. Η άγνωση πλευρά του Θεοδωράκη που ερευνήσαμε που πάλι μας είναι γνωστή με έμεισο τρόπο αλλά ποτέ δεν την έχουμε σχηματοποιήσει και δεν την έχουμε τοποθετήσει χρονικά μέσα στην δικτατορία είναι ότι ασφαλώς όλοι ξέρουμε ότι απαγορεύτηκε το έργο του τα τραγούδια του παρότι εκδίδεται το βιβλίο του μια μικρή παρένθεση.
Ξέρουμε όλοι λοιπόν ότι φυσικά συνελήφθηκε, εξορίστηκε και απομονώθηκε. Αυτό που δεν είναι καλά σχηματοποιημένο στο κεφάλι μας είναι τι συνέβη μετά το 1970 όταν φεύγει στο Παρίσι και ξεκινάει όλη αυτή η, πώς να το πούμε, κάτι παραπάνω από λαμπρή, η πολύ μεγάλη διεθνοποίηση ας πούμε του έργου του και αυτή η τεράστια απήχηση που έχει σε όλο τον κόσμο.
Γίνεται ένα είδωλο, ένας ήρωας και αυτό έχει πολύ μεγάλη σημασία να το τοποθετήσουμε σε αυτό που μόλις είπαμε το 1973, γιατί πιστεύει ότι τον περιμένουν σαν ήρωα. Επειδή αυτό ζει, αυτό είναι η καθημερινότητά του, κάνει εκατοντάδες συναυλίες στον κόσμο. Πρέπει να το διαβάσω αυτό γιατί τα στοιχεία που βρήκατε είναι πολύ εντυπωσιακά, συγγνώμη που σας διακόπτω.
Το 1972 λοιπόν θα δώσει ο Μίξης Θοδωράκης 158 συναυλίες σε 18 χώρες σε συνολικά 1 εκατομμύριο θεατές. 150 συναυλίες σε 18 χώρες μέσα στους 7 πρώτους μήνες του 1973. 1 εκατομμύριο ακορατές. Και από τα δύο ημισφέρειες συμμετείχαν σε αυτές τις γιορτές νοσταλγίας. Τρεις φορές τον γύρο της Ιταλίας, Αγγλίας, Γερμανίας έχει κάνει.
Τέσσερις φορές τον γύρο της Γαλλίας. δύο φορές σε Ολλανδία, Βέλγιο, Σκανδιναβία, Ελβετία, Αυστρία, Ισραήλ οι Ινωμένες Πολιτείες Αμερικής, Ιουκοστραβία, Λίβανο, την Ισσή, Αυστραλία δύο φορές στην Νότια Αμερική, δύο φορές στον Καναδά όπως λέει κάναμε κατά μέσο όρο 20 συναυλίες το μήνα επί τέσσερα χρόνια θα πει ο ίδιος ο αργότερος είναι απίστευτο και γίνεται ένας παγκόσμιος στάρ ο Μίκης Θοδωράκης, τότε γίνεται παρότι είναι γνωστός κυρίως για το σιρτάκι δεν έχει πριν την δικτατορία αποκτήσει αυτή τη διεθνή λάμψη που αποκτά τότε που συνδυάζει το γεγονός ότι είναι ένας αντιστασιακός ήρωας μια πολιτική μορφή, αλλά συγχρόνως φέρνει τον κόσμο το διεθνές κοινό σε επαφή με τη μουσική του με τεράστια επιτυχία που αποτυπώνεται σε αυτές τις συναυλίες οι οποίες περιγράφονται συχνά ως Σχεδόν θρησκευτικές τελετουργίες, όπου στο τέλος άνθρωποι πολύ μαζεμένοι και συντηρητικοί, όπως ας πούμε οι Φιλανδοί, σηκώνονται, χτυπάνε παλαμάκια, τραγουδάνε σε μια γλώσσα, μην ξεχνάμε, που δεν την κατανοούν,
το οποίο είναι για αυτούς τους λαούς κάτι το πρωτόγνωρο. Οπότε γίνεται Σταρ και πιστεύει ότι αυτό το πράγμα δεν είναι παρά το πρώτο βήμα σε μια μορφωτική επανάσταση σε όλο τον κόσμο, που θα πετύχει σε παγκόσμια κλίμακα αυτό που πέτυχε στην Ελλάδα στις αρχές της δεκαετίας του 60 δηλαδή να φτιάξει ένα καινούριο είδος μουσικής που συνδυάζει ένα λαϊκό όργανο τον Μπουζούκι την ποιήση πολύ γνωστών ποιητών πολύς ψηλής ποιότητας και συγχρόνως την απίχυση σε πάρα πολλή μεγάλα στρώματα Του δίνει ο Γιάννης Ρίτσος τον Επιτάφιο Στις αρχές της δεκαετίας του 60 Εδώ πάμε πριν τη δικτατορία Ναι, αλλά μου αρέσει πολύ η αντίστοιξη με τον Χατζηδάκη Δίνει την ενορχήστρωση στον Μάνο Χατζηδάκη Ο Θοδωράκης βρίσκεται τότε στη Γαλλία Όπου σκέφτεται να γίνει ένας συνθέτης Που θα γράφει έργα κλασικής μουσικής Αυτή είναι η φιλοδοξία του τότε Αλλά σιγά σιγά αρχίζει και το ξανασκέφτεται Και μία μέρα φθάνει στα χέρια του από τον Ρίτσο με τον οποίο γνωρίζονται από την περίοδο της Μακρονίσου ή των εξωριών
φθάνει το βιβλίο του Ρίτσου «Επιτάφιος» και εκεί ο Θοδωράκης, ο οποίος είναι ιδιοφύεια έχει μία έκλαμψη και κάθεται και γράφει σε μία καθησιά τη μουσική για οχτώ τραγούδια. Αλλά δεν είναι γνωστός στην Ελλάδα τότε αλλά είναι πολύ φίλος από τα χρόνια της ΕΠΟΝ πάλι με τον Χατζηδάκη και του λέει τον Χατζηδάκη έχω αυτά τα τραγούδια θέλω να με βοηθήσεις να τα βγάλω και του λέω χατζιδέξω ωραία θα στα ενορχιστρώσω και θα τα πει η ερμηνεύτρια η δικιά μου η Νανά Μούσχουρη και βγαίνει ο Επιτάφιος σε αυτή την εκδοχή και την ακούει ο Θοδωράκης γίνεται γνωστή και λέει δεν συμφωνώ δεν μ' αρέσει τόσο πολύ και γράφει μια άλλη εκδοχή την οποία ενορχιστρώνει ο Χιώτης όπου το μπουζούκι το ηλεκτρικό μπουζούκι είναι πολύ κεντρικό και έχει ενδιαφέρον να ακούσει παράλληλα το πρώτο τραγούδι του επιτάφιου στις δύο αυτές εκδοχές κανένας με τον Πυθικότσι, ο οποίος Πυθικότσις θεωρείται τότε ένας σχεδόν λούμπεν τραγουδιστής, δεν είναι αποδεκτός και έχει, ας πούμε, το σουρεαλιστικό θέμα του Πυθικότσι να λέει τραγούδια του Θοδωράκης εν ορχήστρος η Χιώτη και ποιησή Ρίτσου
υψηλή ποιήση η οποία έχει και πολύ έντονο πολιτικό περιεχόμενο διότι αφορά τη μεγάλη επεργία του ΚΚΕ επιμεταξά και να γίνεται αυτό ένα τεράστιο χιτ αποδεκτό από όλους όχι μόνο από την αριστερά, από τους πάντες ως ένα νέο είδος μουσικής. Όπως έχουμε τον μεγάλο ερωτικό από τον Κατζηδάκη που το βάλαμε ως κολόνα εδώ ο επιτάφιος είναι η επόμενη κολόνα είναι η προηγούμενη γιατί μιλάμε στη δικτατορία Ναι, σωστά, σωστά είναι η προηγούμενη.
Μιλάμε για τις αρχές της δεκαετίας του 1960 και η λεγόμενη πολιτιστική άνοιξη της δεκαετίας του 1960 του πρώτου μισού, η οποία είναι πολύ γνωστή και πολύ μελετημένη από τη βιβλιογραφία, αντίθετα από τον Big Bang που είναι άγνωστη, βασίζεται ουσιαστικά σε πάρα πολύ μεγάλο βαθμό σε αυτή την παρουσία του Θοδωράκη. Ο οποίος Θοδωράκης δεν αρκείται σε αυτό, δηλαδή αν δει κανένας τι βγάζει μέσα στα επόμενα τρία χρόνια, πραγματικά τρελαίνεσαι.
Από τον πλούτο, την έκταση και τον όγκο της μουσικής του παραγωγής, δηλαδή όλα τα τραγούδια του Θοδωράκη που θεωρούνται μουσική παρακαταθήκη που τα ξέρουμε σχεδόν απ' έξω, βγαίνουν τότε. Ουσιαστικά σε μια τριετία, μέχρι το 1966 που βγάζει το Action Estee, το οποίο ουσιαστικά το έχει γράψει από το 1964, έχει βγάλει το μεγαλύτερο όγκο της τεράστιας, ας πούμε, σε απήχηση παραγωγής του σε εμάς σήμερα. Είναι απλά απίστευτο αυτό που κάνει την ιστορία αυτή τη λέμε για να καταλάβουμε το που βρισκόταν και το που πήγαινε μετά ο Θοδωράκης μέσα από τη δικτατορία. Αυτό που έκανε στη δικτατορία δεν ήταν τόσο παρότι βγάζει ενδιαφέροντα τραγούδια δεν συγκρίνονται με τα προηγούμενα αλλά αυτό που κάνει είναι αυτή τη μουσική την φέρνει σε ένα παγκόσμιο κοινό με τρόπο που δεν έχει πετύχει κανένας Έλληνας μουσικός έκτοτε.
Η ιστορία όμως κυρία Τριανταφύλλη ενώ είναι τόσο δοξαστική για τον Θεοδωράκη σε αυτή την περίοδο με την πτώση της δικτατορίας και την επιστροφή στην Ελλάδα τα πράγματα αντιστρέφονται. Δεν αντιστρέφονται μόνο για τον Θεοδωράκη περνάμε σε μια νέα πραγματικότητα που φυσικά είναι πολύ ευχάριστη σε πολιτικό επίπεδο γιατί έρχεται η δημοκρατία Κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει αυτό Αυτό όμως που συμβαίνει είναι ότι αλλάζουν τα συστατικά στοιχεία των πολιτιστικών προϊόντων Και γιατί συμβαίνει αυτό Γιατί το κέντρο από εκεί που ήταν, αν το πούμε σχηματικά, η ποιησή, η ψυχεδέλεια, το σουριαλιστικό Η πρωτοπορία που είχαν βρει οι καλλιτέχνες για να δημιουργήσουν μέσα στη δικτατορία Αυτό που πρωτοστατεί μετά την μεταπολίτευση είναι φυσικά το πολιτικό γιατί αυτό απελευθερώνεται και γι' αυτό αρχίζουν και μιλάνε όλοι και σε αυτό παράγουν.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον λοιπόν γυρίζει ο Θοδωράκης στην Ελλάδα. Εδώ όμως υπάρχει μια ερωνία, δηλαδή θα περίμενε κανένας ότι ο θρίαμβος του πολιτικού τραγουδιού θα ήταν και ο θρίαμβος του Θοδωράκη. Και αρχικά είναι, αλλά μόνο αρχικά. Ξέρουμε όλες αυτές τις μεγάλες συναυλίες φυσικά που έκανε που ο κόσμος ξεσπάει και έχουν όλο αυτό το χαρακτήρα της απελευθέρωσης.
Μετά όμως έρχεται η επόμενη μέρα που... Γιατί υπάρχει ένα σκορεσμός στο μετρέψι. Υπάρχει ένα σκορεσμός γιατί η επόμενη μέρα δημιουργεί μια αμηχανία. Γιατί δεν υπάρχει ο διάλογος με αυτό το κάτι που υπήρχε στη δικτατορία. Οπότε αυτό το πράγμα ας πούμε δημιουργεί όλη αυτή την αμηχανία στο Θεοδωράκη συν ότι δεν αναγνωρίζεται και σε πολιτικό επίπεδο.
Αλλά και σε καλλιτεχνικό επίπεδο είναι ενδιαφέρον ότι ο Θοδωράκης επιστρέφει και συναντά ένα κοινό που ναι μεν το λατρεύει γιατί ήταν απαγορευμένος, αλλά αφού περάσει η πρώτη έτσι εντύπωση, η κάψα που λέμε, ακριβώς, δεν τους αρέσει τόσο πολύ. γιατί εκπαιδεύτηκαν στην δικτατορία με άλλους δημιουργούς με τον Σαββόπουλο, με τον Μαρκόπουλο και ξαφνικά ο Θοδωράκης φαντάζει ως κάτι παλαιακό και ο ίδιος δεν καταφέρνει να πάει ένα βήμα πιο πέρα δηλαδή τι κάνει επαναλαμβάνεται και επαναλαμβάνεται σε βαθμό όχι απλώς κορεσμού θα έλεγα σε βαθμό σχεδόν παροδίας δηλαδή βγάζει τόσο μεγάλο αριθμό έργων που αναπόφευκτα ένα κομμάτι του θα είναι χαμηλής ποιότητας ακόμα και με την Αλίκη Βουγιουκλάκη ο εχθρός λαός ας πούμε ο προδομένος λαός παραστάσεις ο προδομένος λαός με τη Βουγιουκλάκη ο εχθρός λαός με καρέζει καζάκο δεν ακούγονται αυτά τα τραγούδια με αποτέλεσμα να μπει σε ένα σπιράλ ουσιαστικά δημιουργικής κατατονίας και κατάθλιψης προσωπικής ψήνονται πολιτικά έχει τη σύγκρουση με το ΚΚΕ
που την αντιμετωπίζει με πολύ άσχημο τρόπο και είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα και αρκετά τραγική ιστορία του πως η απόσταση ανάμεσα στην ηρωοποίηση και στην αποκαθήλωση απέχουν ελάχιστα που είναι από μόνη της πάρα πολύ ενδιαφέρουσα μια ιστορία που δεν νομίζω να έχει υποθεί για το Θοδωράκι γιατί ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε είναι σαν ένα το τεμ Μήπως μπορούν να βγουν και κάποιες συμπεράσματα κυρία Τινενταφίλη και για την κοινωνία δηλαδή πως αυτό που λέει το ΚΚΕ οι λαϊκές μάζες αντιμετωπίζουν τη μια μέρα δοξάζουν κάποιον και την άλλη μέρα τον ρίχνουν σαν τάρταρα Αυτό είναι βιβλική ιστορία Βέβαια το ρήμα πάντα σε αυτό είναι το βολεύει νομίζω ότι το ρήμα βολεύει ερμηνεύει πολλές τέτοιες λειτουργίες γιατί πολλές φορές η κοινωνία δεν εξηγεί το λόγο της μεταστροφής και το γιατί αυτό Απλώς έγινε. Δηλαδή δεν βόλεψε.
Ακούγεται πολύ απλό αλλά νομίζω ότι είναι κερδιστικό. Υπάρχει όμως μια πολύ ενδιαφέρουσα αντίφαση εδώ πέρα που είναι η εξής ότι ο Θοδωράκης από τη Μία τρέφεται από την πολιτική ανομαλία, από τις συγκρούσεις, ο ίδιος μπαίνει στην πολιτική ουσιαστικά μετά τη δολοφονία του Λαμπράκη και φτιάχνει τους Λαμπράκηδες. Όταν όμως τον ρωτάνε λέει εγώ δεν το θέλω αυτό το πράγμα.
Εγώ αυτό που θέλω και γι' αυτό ανακατεύομαι στην πολιτική είναι την πολιτική ομαλότητα. Θέλω να μπορέσω να λειτουργήσω σαν συνθέτη σε συνθήκες ομαλότητας. Στην πραγματικότητα όμως δεν συμβαίνει αυτό. Αποδεικνύεται ότι αυτό που τον θρέφει είναι η σύγκρουση, η πολιτική, όχι τόσο η κατάσταση, ας πούμε, η βαρετή κατάσταση της δημοκρατίας.
και είναι πολύ ενδιαφέρον όταν θα το ρωτήσει πολύ αργότερα, το 2013 σε μια συνέντευξη ο Αλέξης Παπαχελάς, του κάνει την ερώτηση, «Βιώσατε την ιστορία της Ελλάδας τα τελευταία 88 χρόνια. Υπάρχει κάτι που χάσατε αυτά τα χρόνια» Τι απαντάει ο Θοδωράκης. «Έχασα την ευκαιρία να φύγω την εποχή που ο ήλιος ήταν βέβαιος για τον κόσμο».
Δηλαδή τι λέει, «Ήθελα να έχω έναν ηρωικό θάνατο και να φύγω σαν μάρτυρας. Όχι να ζήσω την παρακμή, την καλλιτεχνική και την πολιτική μου Δεν είναι τρομερό Ναι, πράγματι Σε αυτήν την χρονική στιγμή θα μας απασχολήσεις στο δεύτερο μέρος Είναι να δούμε αυτήν την παράσταση που κάνει πολύ σου ξέ Την περίοδο εκείνη προς το 1973 Το μεγάλο μας σύρκο Του Ιάκωβου Καμπανέλη, του Σταύρου Ξαρχάκου Με την Καρέζη και τον Καζάκο Και τραγουδιστή τον Ξιλούρη Είναι μία από τις παραστάσεις που ξέρουμε όλοι γιατί προφανώς είχε τον αντίκτυπο στην κοινωνία που είχε. Διακόπηκε στα γεγονότα του Πολυτεχνείου αλλά συνεχίστηκε μετά.
Ένα ενδιαφέρον στοιχείο που βρήκαμε στην έρευνα είναι ότι προκειμένου να περάσουν αυτό το έργο είχαν βρει ένα από τα τρίκ που κυκλοφορούσαν τότε σε σχέση με τις επιτροπές λογοκρισίας και αυτό είναι στο να βάζουν παραπάνω απαγορευμένα στοιχεία ούτως ώστε να λειτουργήσει ένα αντίλ με την Επιτροπή Λογοκρισίας δηλαδή βάζω 10 ανακόψεις στα 7 να μου μείνουν τα 3 τυχαία τα λέω τα νούμερα που ήταν πάρα πολύ εντυπωσιακό και κάτι επίσης εντυπωσιακό που έδειξε η έρευνα για αυτή την παράσταση της οποίας βέβαια τα δύο πολύ γνωστά τραγούδια ακούγονται ακόμα είναι ότι η θεατρική κριτική της εποχής με τον Κώστα Γεωργουσόπουλος που έχουμε βρει την κριτική του σε θεατρικούς όρους και σε καλλιτεχνικούς όρους δεν είχε την ίδια αξία που τις δώσαμε εκ των υστέρων.
Κυρία Τερήτα Φίλη, μπήκαμε με μουσική αυτή τη φορά. Μπήκαμε με μουσική, ακούσαμε τον Φίλη Καδέρφια από το Μεγάλο μας Τσίρκο την παράσταση που όλοι αναγνωρίζουμε είναι μια από τις παραστάσεις που όλοι έχουμε συνδέσει με την δικτατορία γιατί είχε τη συσπήρωση του κόσμου, δηλαδή αυτό που περιγράφουν όλοι είναι ότι ήταν μια εμπειρία για το κοινό και για αυτούς που ήταν επί σκηνής.
Καλλιτεχνικά υπάρχει μια μουρμούρα όμως, δεν είναι και πολύ. Ναι, καλλιτεχνικά υπάρχει μια μουρμούρα γιατί ο Κώσος Γιώργος Όπλος την κριτική που έχουμε βρει και που έχουμε στο βιβλίο δεν αποτιμά το έργο με τη δύναμη που έχει αποκτήσει το μύθο του αργότερα. κυρίως για το έργο του Καμπανέλη και για το κείμενο του Καμπανέλη κάνει μια πάρα πολύ αυστηρή κριτική ότι πολύ καλώς επανήλθε αλλά ότι χρησιμοποιεί διάφορα τερτύπια όπως λέμε στο θέατρο προκειμένου να συγκινήσει με έναν τρόπο πολύ απλοϊκό και αυτό είναι κάτι που επίσης έχει την αξία του γιατί είναι ένα από τα έργα που για προφανείς λόγους απέκτησε το μύθο του αργότερα ενώ εκείνη τη στιγμή νομίζω ότι και άλλοι άνθρωποι ή θα το αποτιμούσαν με τον ίδιο τρόπο όπως έκανε ο Γιώργος Σόπουλος.
Η πολιτική του δηλαδή σημασία είναι μεγαλύτερη από την καλλιτεχνική του σημασία και έχει ενδιαφέρον ότι είναι από τα πράγματα που θυμόμαστε γιατί δείχνει πως προσεγγίζουμε την εποχή εκείνη με σχεδόν μονοσύμαντο πολιτικό τρόπο. Και αυτός είναι ένας από τους λόγους που έχουμε χάσει τη σημασία της καλλιτεχνικής αυτής έκρηξης την εποχή εκείνη διότι δεν την αποτιμούμε με καλλιτεχνικούς πολιτιστικούς όρους.
Αρ, αντιθέτως, μόνο με αγωνιστικούς, μόνο με αντιστασιακούς και μόνο με πολιτικοί, ας πούμε. Το κάνουμε με πολλούς τρόπους. Ένας τρόπος είναι, όπως στην περίπτωση του μεγάλου τσίρκου που είναι ένα έργο καλλιτεχνικά μέτριο, πολιτικά σημαντικό και το λέμε σαν να είναι καλλιτεχνικά σημαντικό. πολλά άλλα έργα που είναι καλλιτεχνικά σημαντικά χωρίς να είναι πολιτικά τα παρουσιάζουμε λίγο ως αντιστασιακά ενώ δεν είναι και πολλά έργα τα οποία είναι πάρα πολύ αξιόλογα είτε υψηλά είτε εμπορικά που δεν έχουν πολιτική διάσταση τα αγνοούμε τελείως Ας πούμε στο θέατρο την περίοδο εκείνη συμβαίνουν κοσμογονικές αλλαγές και δεν είμαι σίγουρη ότι έχουν καταγραφεί με τον τρόπο που θα τους έπρεπε Στεκόμαστε όλοι στο μεγάλο μας τσίρκο, φυσικά στις παραστάσεις του ελεύθερου θεάτρου που είχαν την απήχηση στον κόσμο και που είχαν και ένα πολιτικό πρόσημο, αλλά όλα τα υπόλοιπα που συνέβησαν στο θέατρο νομίζω ότι είναι άγνωστα.
Δηλαδή το ότι γύρισε τελείως η έννοια του θεάτρου και ότι ξεκινάνε να σκέφτονται όλοι με όρους πρωτοπορίας ενάντια στο κατεστημένο γιατί οτιδήποτε ήταν αντιχουντικό απέκτησε ποιοτικό κριτήριο που αυτή τη φορά δεν είναι απαραίτητα πολιτικό, είναι καλλιτεχνικό. Δηλαδή κάνανε πρωτοποριακά πράγματα ούτως ώστε να στέκονται απέναντι στη Χούντα με έναν τρόπο ποιότητας και όχι πολιτικής απαραίτητα.
Όπως δημιουργούνται πάρα πολλοί νέοι θείασοι του Γιώργου Μιχαηλίδη, το Ανοιχτό Θέατρο, η Στοά του Παπαγεωργίου, θείαση που ξέρουμε μέχρι σήμερα και πάρα πολλοί άλλοι, του Ποταμίτη. Ποταμίτη, υπάρχει το θέατρα της Μαριέτας Ριάλδη που κάνει τρομερά πρωτοποριακές παραστάσεις αλλά και το θέατρο τέχνης ας πούμε. Με το οποίο θέατρα αυτά θα διασχίσουμε τις δεκαετίες του 70 του 80, του 90 δηλαδή και προχωρημένο 2000 έτσι. Βεβαίως και που βάζουν σπόρους πρωτοπορίας που είναι ενεργοί μέχρι σήμερα. Δηλαδή στα έργα που επιλέγουν, στον τρόπο που προσεγγίζονται τα έργα, στους κώδικες υποκριτικής μπαίνουν τότε.
Έχουν ξεκινήσει από το 1960 έχουν ξεκινήσει κάποιες προσπάθειες αλλά για λόγους που βρίσκουμε και που αναλύουμε στο βιβλίο είναι σαν αυτή η ταχύτητα να αυξάνει με πολύ γρήγορος ρυθμός. Αν θες οι δουλειές διαπνέονται από ιδεολογία από πολιτική ή είναι αμυγός έκφραση καλλιτεχνική κυρία Τένταφυλλη. Υπάρχει σε κάποιες περιπτώσεις υπήρχε η αίσθηση ότι κάνουμε αντίσταση σε εισαγωγικά ακόμη και μετά το τέλος της δικτατορίας όχι μιλάω τώρα για τη δικτατορία για μέσα στη δικτατορία όμως στις περισσότερες περιπτώσεις βλέπουμε την αγωνία είναι ολοφάνερη η αγωνία των καλλιτεχνών όπως την έχουμε και σήμερα να ακολουθήσουν τα ρεύματα της εποχής προσπαθούν να φέρουν την ομαδική σκηνοθεσία το να αναλύονται τα έργα με ένα διαφορετικό τρόπο την μπρεχτική προσέγγιση στην υποκριτική Και εδώ πρέπει να τονίσουμε ότι ο Μπρέχτ ουσιαστικά μπαίνει στην ελληνική σκηνή την εποχή εκείνη εκδοτικά.
Δηλαδή αν δει κανένας πότε πρωτομεταφράζονται και εκδίδονται τα έργα του Μπρέχτ είναι τότε. Δηλαδή βλέπουμε και την πολύ στενή σχέση του εκδοτικού πεδίου με το θεατρικό και μάλιστα ο εκδότης... Δεν πέρασαν από τη λόγω χρυσή αυτά. Όχι. Παίζονται πάρα πολλές παραστάσεις Μπρέχτ, μπορεί να μην παίζετε ο Αρτουρο ΩΙ ας πούμε, αλλά παίζονται πάρα πολλές παραστάσεις.
Παίζει τη μάνα Κουράκη με την Παξινού που είναι και τη λευταία της παράσταση, δηλαδή μια καταγραφή έργων και με πολύ πρωτοποριακό τρόπο. Επίσης το θέατρο αυτό που ανέφερε ο Στάθης για τον Μπρέχτ που ήταν από τον Φίλιππο Βλάχου και τις εκδόσεις Κύμερα που ξεκινάει όλες τις εκδόσεις, Έχει πάρα πολύ ενδιαφέρον ότι ο Κέντρος από το Μουρσελά ξεκινώντας, η Νανά Καλιανέση, ξεκινάει όλη αυτή τη σειρά του να εκδίδονται τα θεατρικά έργα.
Την οποία επιλέγεται την Νανά Καλιανέση, την εκδότρια του Κέντρου, την επιλέγεται σε αυτά τα δέκα σινάνα πρόσωπα που... Ναι, σε αυτές τις ψυχίδες. Στον τα οποία εσείς προβάλλετε ας πούμε, ως την καλύτερη εκπροσώπηση αναχώρω ας πούμε. Ναι, γιατί κράτησε με ένα τρόπο ζωντανό το σπόρο έργων που ήταν πολύ περίεργο το τι εκδίδονταν μέσα στην δικτατορία στον κέντρο και μάλιστα ο κέντρος, όπως υπάρχουν πολλές καταγραφές, πήρε μια μεγάλη όθηση μέσα στην δικτατορία.
Εκδίδει το ρίτσο μετά το 1970. Αυγούστος του 1969, ο δικτάτορ Γεώργιος Παπαδόπουλος θεμελιώνει την Παϊμπιστημίου Πολιτιστική Τοποθεσία Κουπόνια Ζωγράφου, όπου προβλέπεται να στεγαστούν 25.000 φοιτητές και εγγενιάζει, γράφεται, τα ναυπηγεία λευσίνας του Ομίλου Τραπεζών Εμπορικής Ιωνικής Λαϊκής και Επενδύσεων. Ο γιατρός Βασίλης Τσιρώνης μαζί με τη γυναίκα του και τα δύο παιδιά τους εξαναγκάζει με αεροπηρετή αεροσκάφος της Ολυμπιακής να προσγειωθεί στο ναυλώνα της Αλβανίας.
Οι επιβάτες γυρίζουν σόις στην Ελλάδα ενώ οι δράστες παραμένουν στην Αλβανία. Και ενώ η Μαρινέλα τριαμβεύει στις πίστες και ο Διονύσης Σαββόπουλος ετοιμάζεται να ηχογραφήσει το νέο του δίσκο, ο Κώστας Ταχτσής βρίσκεται μόνος στη Μάνη, σε ένα χωριό ξεχασμένο από το Θεό, μισό μήλια από τη θάλασσα, όπως λέει ο ίδιος, όπου τρέφεται με κατεψυγμένα ψάρια και κρέας από κονσέρβα, καθώς τον ταλαιπωρεί η μετάφραση ενός συγγράμματος με τίτλο «Συγκριτικά δοκίμια γύρω από την Αμερικανική Ιστορία».
Ξέρω τι σημαίνουν οι υπογραμμισμένες λέξεις γράφει σε επιστολή του, αλλά για πες το στελνικά. Και από εκεί αρχίζεται και αφηγείστε την ιστορία ενός εμβληματικού μυθιστορήματος, το οποίο μας μαθαίνει τη ζωή αμέσως μετά την κατοχή και τον πόλεμο, που είναι το τρίτο στεφάνι το οποίο όταν κυκλοφόρησε δεν πούλησε τίποτα αλλά ξαφνικά πουλάει μέσα στη δικτατορία.
Ναι, είναι πολύ ενδιαφέρουσα η ιστορία του βιβλίου αυτού. Είναι εμβληματικό έργο για την ελληνική λογοτεχνία. Είναι ένα πάρα πολύ αγαπημένο έργο το οποίο ανεβαίνει και σε θεαρτικές παραστάσεις πολυτακτικά και το βλέπει ο κόσμος πάντα με αστήρευτη σχεδόν αγάπη και ενδιαφέρον που όταν πρωτοκυκλοφορεί δεν πουλάει τίποτα. Το βγάζει με δικά του έξοδα ο Ταχτσής και μάλιστα λέει ότι αναγκάστηκε να αποθηκεύσει τα βιβλία στο σπίτι της μητέρας του γιατί δεν είχε χώρο αλλού.
Η μητέρα του τα πετάει τα περισσότερα, ο ίδιος χαρίζει στον κουρέα του και σε άλλους και αυτός μετά φεύγει στην Αυστραλία και θεωρεί ότι το έργο αυτό δεν θα έχει καμία τύχη. Κάνει όμως μια πολύ ενδιαφέρουσα κίνηση γιατί ο Ταξής ήταν άνθρωπος πολύκοσμοπολίτης, ήξερε ξένες γλώσσες και είχε επαφές με το εξωτερικό, καταφέρνει να μεταφραστεί το έργο του και στα αγγλικά και στα γαλλικά και να κυκλοφορείς και στις δύο αυτές χώρες.
Με αποτέλεσμα το 1970 όταν δημιουργείται ένας από τους πολλούς νέους εκδοτικούς οίκους που είναι ο Ερμής ο οποίος ιδρύεται από τον Γάμα Πισσαβίδη, η γυναίκα του οποίου είναι η δελφή του Χρήστο Λαμπράκη. ένα από τα πρώτα βιβλία που επιλέγουν να εκδώσουν είναι το τρίτο στεφάνι με ένα πολύ ωραίο και πολύ γνωστό εξώφυλλο του Φασιανού το οποίο υπάρχει ακόμα ως εξώφυλλο του βιβλίου αυτού και το οποίο βιβλίο αυτό ξαφνικά σκίζει είναι από τα πρώτα bestsellers του ελληνικού εκδοτικού χώρου και το ερώτημα που θέτουμε γιατί όλες αυτές οι βιογραφικές ψηφίδες έχουν και ένα ερώτημα, ένα γρίφο είναι γιατί τότε μέσα στη Χούντα πετυχαίνει αυτό το βιβλίο και όχι πριν όταν πρωτοβγήκε.
Και η απάντηση που δίνουμε είναι ότι οι άνθρωποι που περιγράφει το βιβλίο και είναι πρωτοποριακό βιβλίο το τρίτο στεφάνι γιατί μιλάει μία γλώσσα πάρα πολύ καθημερινή ενώ καταπιάνεται με θέματα πάρα πολύ βαριά που είναι η σύγχρονη ελληνική ιστορία και το κάνει μάλιστα με τρόπο που δεν είναι ούτε αριστερός ούτε δεξιός. Γι' αυτό και ο Ταξής παραπονιέται ότι δεν το μπέζουν τα κόμματα της αριστεράς ο ίδιος άνθρωπος έτσι κάπως πολύ μοναχικός στην πορεία του και πολύ αιρετικός με αποτέλεσμα να μην είναι μέρος αυτού του συγκροτήματος, του ρεύματος του αριστερού που κάνει τις μεγάλες επιτυχίες στην εποχή εκείνη οπότε ουσιαστικά η επιτυχία του βιβλίου του έρχεται σε μια εποχή που δεν υπάρχει όπως εξηγούμε αυτό το φίλτρο των αριστερών κομμάτων που επιλέγει τι πρέπει να διαβάζεται και τι όχι και το οποίο έχει πάρα πολύ μεγάλη δύναμη και συγχρόνως επίσης οι άνθρωποι στους οποίους απευθύνεται, που είναι οι μικροαστοί, έχουν ξεπεράσει την ανασφάλεια των μικροαστών
των αρχών της δεκαετίας του 1960 και έχουν γίνει πια μεσαία τάξη. Άρα μπορούν να διαβάζουν τα κουτσομπολιά αυτά, όπως τα αποκαλούν οι κριτικοί του Ταχτσή, που για τους λογοτέχνες της εποχής είναι ένας υποβιβασμός, αν θέλετε, αυτής της υψηλής λογοτεχνίας. Η Έλλη Αλεξίου το αποκαλεί το τρίτο στεφάνι λέγεται ότι το αποκάλεσε ως κουτσομπολιά γυναικών πάνω από βρωμόνερα και μπουγαδόνερα και το αποδέχεται με έναν τρόπο που θα ήταν αδύνατο αν δεν είχε εξελιχθεί σε αυτή την καινούρια μεσαία τάξη που τότε τα βλέπει αυτά τα πράγματα ως νοσταλγικές περιγραφές του παρελθόντος.
Ενώ όταν πρωτοβγήκε το ευλίο, οι άνθρωποι αυτοί καταρχάς δεν διάβαζαν. Ενώ οι αστεί τα έβλεπαν ως παρακατιανά. Οπότε έρχεται και ευθυγραμμίζεται η κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα με το έργο του Ταχτσή. Αυτή είναι η ερμηνεία που δίνουμε. Καθώς λοιπόν συζητούμε για τον Μάνο Χατζηδάκη, ένας ομότεχνος του, ο Γιάννης Μαρκόπουλος, δηλώνει το 1972 στο βήμα.
Ο Χατζηδάκης πιο μπροστά από αυτόν ο Τσαρούχης, ο Ελίτης, ο Αγγιονόπουλος είναι ο κομφερασιέ με την καλή έννοια της ρεμπέτικης μουσικής στην αστική τάξη. Γιατί το λέει αυτό ο Μαρκόνος, έγραφε πιο έντεχνο, πιο ποιοτικό τραγούδι ας πούμε. Εδώ έχουμε ουσιαστικά τα απόνερα της σύγκρουσης Χατζηδάκη-Θεοδωράκη που ενώ είναι μεν φίλοι, είναι αυτό που θα μπορούσαμε να πούμε άσπονδοι φίλοι, δηλαδή έχουν και έναν ανταγωνισμό ο Χατζηδάκης είναι κομβικό πρόσωπο στην ανάδειξη του ρεμπέτικου τραγουδιού στην Ελλάδα με την περίφημη διάλεξη που δίνει στα τέλης δεκαετίες του 40 για το ρεμπέτικο τραγούδι και βέβαια τους δίσκους που κάνει όπου μεταγράφει τους ρεμπέτικους ρυθμούς σε ένα είδος τραγουδιού πολύ πιο θα λέγαμε δεν θέλω να χρησιμοποιήσω τη λέξη έντεχνο πιο υψηλό ας το πούμε έτσι Ο Θοδωράκης που επαναφέρει τον Μπουζούκι και το θέτει στο κέντρο ας πούμε της μουσικής του δραστηριότητας που και αυτός περιφρονεί τα ρεμπέτικα, πολύ περισσότερο από τον Χατζηδάκη γιατί τα βλέπει τα ρεμπέτικα ως μέρος μιας λούμπεν κατηγορίας ανθρώπων
που δεν είναι οι σωστοί εκπρόσωποι για την εργατική τάξη θεωρεί όμως τον Μπουζούκι πολύ σημαντικό λαϊκό όργανο και πιστεύει ότι το λαϊκό τραγούδι έχει μια πρωτοκαθεδρία γιατί συνδέεται με το πνεύμα του λαού. Ενώ αυτά που κάνει ο Χατζηδάκης είναι ελαφρύ τραγούδι, αστικό τραγούδι, άρα όχι τόσο αποδεκτό. Οι επίγονοι του Θεοδωράκη θα κριτικάρουν το Χατζηδάκη για αυτό το πράγμα, ότι κάνει ελαφρό τραγούδι.
Και πάντα θα του το επισημαίνουν αυτό το πράγμα, ο Χατζηδάκης βέβαια αρνείται αυτή την κατηγορία και θα το δούμε αυτό να εξελίσσεται και σε μια πολύ άγρια κριτική της πολιτιστικής δημιουργίας της εποχής εκείνης που θα εκφραστεί ως κριτική στο λεγόμενο ελαφρολαϊκό τραγούδι. Τι είναι το ελαφρολαϊκό τραγούδι? Είναι μια σύνθεση του ελαφρού τραγουδιού με τον Μπουζούκι.
Η Μαρινέλα είναι από αυτούς που το συνδυάζουν αλλά ο μεγάλος εκπρόσωπος του ελαφρολαϊκού τραγούδιου είναι ο Γιώργος Κατσαρός ο οποίος κάνει τρομερές επιτυχίες στην εποχή εκείνη με στιχουργό συνήθως στον Πυθαγόρα ένα από τα πιο γνωστά τραγούδια της εποχής είναι το Κύρα Γιώργενα που υποτίθεται ότι είναι η Δέσποινα Παπαδοπούλου ας πούμε αστικός μύθος από ό,τι φαίνεται το έγραψε ο Πυθαγόρας για την προσωπική του ζωή και υπάρχει μέσα σε αυτή την κατηγορία τραγουδιών όπου έχουμε μεγάλη γάμα από χάλια τραγούδια σε καλά τραγούδια υπάρχουν μερικά πάρα πολύ ενδιαφέροντα τραγούδια που ακούγονται ακόμα και τώρα και στις μέρες μας.
Τώρα, πριν κάνουμε τη γέφυρα για τον Λευτέρη Παπαδόπουλο τον οποίον και αυτόν επιλέξατε σε αυτά τα πρόσωπα γιατί είναι μια εμβληματική μορφή σε επίπεδο ποιητού στιχουργού να μείνουμε λίγο στον Γιάννη Μαρκόπουλο ο οποίος παντρεύει, κυρία Τριαταφύρη, την παράδοση. Ποιο είναι ακριβώς το στίγμα. Καταρχάς το στίγμα του Νίκου Ξυλούρη που έρχονται στη Λίδρα και ξεκινάνε όλη αυτή η ιστορία με τις ηχογραφίες των Ριζίτικων και φυσικά το πότε θα κάνει Ξαστεριά που γίνεται εμβληματικό τραγούδι της αντίστασης με τη δικτατορία.
Και νομίζω ότι κατά κάποιο τόπο όπως αναφέρουμε και στο βιβλίο από μια μαρτυρία κριτικοποιεί κατά κάποιο τρόπο την αντίσταση όπως το λένε. Δηλαδή βάζει την Κρήτη και όλο αυτό το πολιτισμό Το συνδέει με το χώρο της αντίστασης Το πολύ ενδιαφέρον βέβαια είναι ότι κι αυτός είναι στο εξωτερικό Και γυρνάει και φτιάχνει αυτούς τους ευληματικούς δίσκους Την Ιθαγένεια, την Θητεία και τα Ριζίτικα Κάνει και εκείνος όπως και πολλοί άλλοι Που δεν έχουμε μιλήσει ακόμα για τις Μπουάτ Φτιάχνει αυτό το χώρο την Λίδρα στη Μπλάκα μέσα στο οποίο αναπτύσσεται ένα ολόκληρο οικοσύστημα, συναντιούνται άνθρωποι και είναι ένας χώρος που εκτός από τραγούδια και διασκέδαση αρχίζει και παράγει και σκέψη και στοχασμό.
Γιατί ενώρονται σημαντικοί άνθρωποι σε ένα χώρο φυσικά όχι με απόλυτη ελευθερία αλλά που νιώθουν ελεύθεροι να σκεφτούν και να προβληματιστούν. Τέτοιοι χώροι υπήρχαν πάρα πολύ, αναφέραμε ήδη το ροντέο λίγο νωρίτερα και το κύτταρο αλλά υπάρχουν και πάρα πολλοί άλλοι, το Χνάρι, οι Ορίζοντες. Τα βιβλιοπολία της εποχής, ο Κάλβος, τα κείμενα, όλα αυτά συνδέονται με δίκτυα καλλιτεχνών που επικοινωνούν μεταξύ τους και γονιμοποιούν ο ένας τη σκέψη του άλλου.
Το πολύ ενδιαφέρον με τον Μαρκόπουλο είναι ότι κι αυτός κάνει πρωτοποριακή μουσική με την έννοια ότι φέρνει μαζί ρυθμούς και όργανα που μέχρι τότε δεν έχουν στην υπάρξη. δηλαδή την κρητική λύρα μαζί με την ποντιακή λύρα κάνει τέτοιους πειραματισμούς αλλά οι πειραματισμοί αυτοί δεν είναι στηρωμένοι επικοινωνούν με τον κόσμο ο κόσμος τα υιοθετεί και τα τραγούδια του ακούγονται ακόμα και τώρα και μάλιστα αν διαβάσει και τους στίχους είναι στίχοι πολύ θα έλεγα τολμηροί ιστορικά δηλαδή το χρονικό, τι είναι το χρονικό όλος ο δίσκος είναι μια ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας ιδωμένος από την αριστερή οπτική.
Δηλαδή δεν χρειάζεται κανένας να βάλει το μυαλό του να ψάξει για να καταλάβει τι θέλει να πει αυτός ο δίσκος. Είναι μπροστά στα μάτια σου. Και το γεγονός ότι αυτά τα πράγματα κυκλοφορούν, αυτό που μας λέει είναι ότι το καθεστώς δεν ενδιαφέρεται να τα περιορίσει αυτά τα πράγματα. Πιστεύει ότι ενδεχομένως δεν κινδυνεύει από αυτά.
Υπάρχει αριστερή επιβολή στο πώς πρέπει να εκφραστούν περιγραφεί ως αριστερός, είναι ένας λόγος πηγαίος, πολλές φορές ερετικός μέσα στην αριστερά, γιατί μην ξεχνάμε ότι ζούμε και την περίοδο της διάσπασης του ΚΚΕ, όπου εκφράζονται πράγματα τα οποία δεν ελέγχονται από κομματικούς μηχανισμούς, γιατί αυτοί οι κομματικοί μηχανισμοί έχουν ατροφήσει, έχουν εξαφανιστεί, διότι τους διέλυσε το καθεστώς.
Αυτό θα συμβεί αργότερα στη μεταπολίτευση. Θα επανέλθει, δηλαδή θα χαθεί Και αυτό είναι το παράδοξο Αυτή η ελευθερία που υπάρχει μέσα στο δικτατορικό καθεστώς Με κάποιο τρόπο θα περιοριστεί μετά τη μεταπολίτευση Πολύ πολύ ωραία αυτό Πολλά χρόνια μετά ο Σαββόπουλος το 1989 στο Κούρεμα Που περιγράφει την Χούντα που ξέρουμε που μιλάμε τώρα σιώρα Που λέει αίμα και αίσθημα ενός κόσμου αυθεντικού Δηλαδή ότι βάζει τόσο πολύ το στοιχείο της αυθεντικότητας είναι κάτι που το παραδείχθηκε πολλά χρόνια μετά.
Έχει αυτό το τραγούδι στο κούρεμα το οποίο λέει πολύ χαρακτηριστικά που είμαστε τότε στη Χούντα που χορεύαμε μπροστά. Δηλαδή χρησιμοποιεί τη Χούντα ως το παράδειγμα αυτού του αυθεντικού κόσμου που μετά χάσαμε. Το οποίο είναι συγκλονιστικό στίχος. Δηλαδή να λες ότι την εποχή της δικτατορίας είχαμε ελευθερία και τώρα στην εποχή της ελευθερίας Εκφραζόμασταν καλύτερα.
είναι απίστευτο να το σκεφτεί κανένας και ποτέ δεν αναλύθηκε αυτός ο στίχος με αυτούς τους όρους και το 89 που βγαίνει απέναντι σε όλη την φάση αυριανισμού της ελληνικής κοινωνίας θα αρθεί η στέγη για τη μεταπολίτευση διότι κατηγορούμε τη Χούντα για το κίτς, αλλά το κίτς της εποχής του της δεκαετίας του 80 δεν υπάρχει λοιπόν, τώρα επειδή κλείνουμε σιγά σιγά για αυτό το ημίωρο θα ήθελα δύο πράγματα να προλάβουμε. Αυτή την ατμόσφαιρα της Μπουάτ υπάρχει και σε αυτή την περίοδο στο 70-73 ή είναι κάτι που έχει μείνει στις αρχές του 60.
Προφανώς έχει περάσει η ακμή του νεοκύματος βέβαια γίνονται πολλά τραγούδια σε ύφος νεοκύματος όχι πάντα με μεγάλη επιτυχία, δηλαδή ο Μιχάλης Ιολάρης είναι ένας από τους καλλιτέχνες που εξακολουθούν να τραγουδούν αυτά τα τραγούδια συγχρόνως όμως ο Γιάννης Πανός ο οποίος είναι ένας από τους σπουδαιότερους Έλληνες συνθέτες που είναι ο άνθρωπος πίσω από πολλές μεγάλες επιτυχίες του νέου κύματος κάνει μια νέα υπέρβαση και μπαίνει και αυτό στο χώρο του λεγόμενου ελαφρολαϊκού τραγουδιού Να τον συναντήσουμε την επόμενη φορά με τον Λευτέρη Παπαδόπουλο Να τον συνδυάσουμε γιατί είναι...
Με τον Μάνο Λοΐζο και με τον Γιώργο Χατζινάσιο Και άφησαν κορυφαία τραγούδια Σε αυτό το σημείο τότε πηγαίνοντας προς το κλείσιμο Ποιος είναι εκείνος ο οποίος από το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης Λέει διάφορα εναντίον κορυφαίων και το μετανιώνει αργότερα Είχε προβληθεί στο Φεστιβάλ ο μεγάλος ερωτικός που είχε κάνει ο Παντελής Βούλγαρης Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης είμαστε Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης βέβαια γίνανε 7 αν δεν κάνω λάθος Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης μέσα στην δικτατορία, δηλαδή λειτουργήσε κανονικά και έχει φτιάξει το μεγάλο ερωτικό λοιπόν αυτή την ταινία ο Παντελής Βούλγαρης παρακολουθώντας την ηχογράφηση και το έργο του Μάνου Χατζηδάκη και φυσικά το απλώνει και σε άλλες θεματικές και υπάρχει πολύ μεγάλη δυσφορία γιατί προβάλλεται αυτή η ταινία μέσα σε ένα καθεστώς δικτατορίας.
Γιατί δηλαδή ο Παντελής Βούλγαρης έχει επιλέξει να κάνει μία όχι πολιτική ταινία ενώ υπάρχει όλη αυτή η κατάσταση και υπάρχει όλη αυτή η κριτική του δεύτερου εξώστη και της ακύρωσης, cancel culture που θα λέγαμε σήμερα, του έργου που δεν έχει πολιτική στόχευση. Κάτι το οποίο βέβαια αργότερα πολλοί άνθρωποι από τον δεύτερο εξώστη το μετάνιωσαν γιατί το κρίνανε φυσικά με αποτελείως διαφορετική οπτική.
Η κριτική που ασκείται τότε στο μεγάλο ερωτικό το ντοκιμαντέρ του Βούλγαρη για το ομώνυμο έργο του Χατζηδάκη θα είναι πολύ ακραία και λέει κάποιος ο οποίος πρωταγωνίστησε σε αυτή την κριτική τότε μου φαινόταν πολύ ακραίο εν μέσω Χούντας αυτός ο βούλγαρης δηλαδή να βγάζει τον μεγάλο ερωτικό εχθρεβόμουν τη μουσική του ακριβώς γιατί δεν μπορούσε να εκφράσει αυτό που νιώθαμε όλοι οι άλλοι για μας η έκφραση ήταν η δράση η πάλη, η πολιτική, η αντιχουντική, η αντιδικτατορική δράση τώρα τι να μας πει ο μεγάλος ερωτικός το θεωρούσαμε το λιγότερο μια ειρωνία Ένας άνθρωπος μικροαστός που είναι κλεισμένος στον κόσμο του.
Εδώ ο κόσμος χάνεται και μπιπ λούζεται. Ακριβώς αυτή ήταν η αίσθηση και τον σνομπάραμε και τον περιφρονούσαμε. Οπότε είναι πολύ έντονο αυτό το στοιχείο που θα αναδειχθεί αργότερα στη μεταπολίτευση. Δηλαδή εδώ ουσιαστικά μπορεί να πει κανένας ότι η έννοια της λογοκρισίας στην πράξη δεν ασκείται από το καθεστώς, αλλά σκείται από αυτές τις ομάδες που θεωρούν ότι η τέχνη πρέπει να είναι στρατευμένη.
Αλλιώς δεν μπορεί να υπάρξει. Γι' αυτό σας ζώτησα προηγουμένως αν υπάρχει καταπίεση από την πλευρά της αριστεράς. Δεν υπάρχει επίσημη αριστερά, γι' αυτό δεν... Σωστά, σωστά. Οτιδήποτε παράγεται από την τέχνη πρέπει να είναι στρατευμένος στην προσπάθεια να πέσει η δικτατορία, ας πούμε. Ακούσατε το podcast του Sky, η έκρηξη του πολιτισμού, στα χρόνια της Χούντας.
και για να ανακαλύψετε τα υπόλοιπα podcast του Sky ακολουθήστε μας στο Spotify και στα Apple Podcast ή ακούστε μας μέσα από το sky.gr Παρουσίαση Αρισπορτοσάλτε Υπεύθυνοι περιεχομένου Παραγωγή Τζένι Πουπουλίδου Επιμέλεια Μαριάννα Πλιακοστάμου Υχογράφηση και τεχνική επεξεργασία από τους ηχολήπτες του Sky 100,3 Sky Podcast
Σχόλια
Χωρίς σχόλιαΣυνδεθείτε για να συμμετάσχετε στη συζήτηση
Σύνδεση για ΣχολιασμόΔεν υπάρχουν σχόλια ακόμα
