Κ. Δρυγιανάκης - Ισοκράτημα και Ερμηνευτικές Πρακτικές στην Εκκλησιαστική Δισκογραφία

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Λόγος και μέλος Προσεγγίσεις στη μυσταγωγία της ψαλτικής τέχνης Μια εκπομπή που επιμελούνται και παρουσιάζουν ο Κώστας Αγγελίδης και ο Γιώργος Σάββας. Αγαπητοί φίλοι ακροατές και φίλες ακροάτριες, χαίρετε. Μια συνεδριακή ανακοίνωση σχετικά με την πρακτική της τεχνικής του ισοκρατήματος θα μας απασχολήσει στη σημερινή μας εκπομπή.

01:08 Κωστή Ιδρυγιαννάκη, Ισοκράτημα και Ερμηνευτικές Πρακτικές στην Εκκλησιαστική Δισκογραφία. Μια ανακοίνωση στο 5ο Διεθνές Συνέδριο του Ιδρύματος Βυζαντινής Μουσικολογίας, Αθήνα, 14 Δεκεμβρίου του 2012. Η προκείμενη ανακοίνωση εξερευνεί τις αποτυπώσεις του ισοκρατήματος, γράφει ο Κωστής Δρυγιαννάκης, στη δισκογραφική παραγωγή και κατ' επέκταση τη γενικότερη απόδοση της ψαλτικής σε δίσκους.

01:36 Δίσκοι εκκλησιαστικής μουσικής της βυζαντινής παράδοσης κυκλοφορούν εδώ και έναν αιώνα. Πόσο μοιάζει η διαφέρει το ισοκράτημα και η ερμηνευτική πρακτική της ψαλτικής σε αυτό το διάστημα? «Πριν την έλευση της δεσκογραφίας, έχουμε ιστορικές αναφορές για το ισοκράτημα, όπως λόγου χάρην τον τέταρτο αιώνα, σε κείμενα του Μεγάλου Βασιλείου και του Ιωάννη Χρυσοστόμου, που μιλούν για ένα μυστηριώδες υπήχημα που άλλοι μελετητές θεωρούν ως μορφή ισοκρατήματος και άλλοι όχι.

02:05 Από τον δωδέκατο αιώνα έχουμε πιο χειροπιαστές, αν και αποσπασματικές ενδείξεις, ότι υπάρχει πράγματι πρακτική ισοκρατήματος. Πρώτη απόπειρα παρασύμανσης του ισοκρατήματος έχουμε μόνο τον 19ο αιώνα από τον Γεώργιο Λέσβιο. Ένα σύνολο σχετικών προτάσεων παρουσιάζεται από την Επιτροπή του 1881 που κωδικοποιείται περισσότερο στον πρώιμο 20ο αιώνα.

02:29 Τα ίδια χρόνια και από τους ίδιους ανθρώπους έχουμε και τους πρώτους πειραματισμούς με εναρμονήσεις και υπάρχουν συζητήσεις για το πώς θα πρέπει να γίνεται το ισοκράτημα. και η μου τόντου ολόκορ πιστυχής τα χαρίζματα Ας τωλειώσει η ασκούληση. Αναστάσου Επιστρέψε προσεύχο Επενδύσεις, επενδύσεις με, σπάνια εμφανίζονται ισοκράτες και συχνά για το ισοκράτημα χρησιμοποιείται αρμόνιο.

07:14 Η δισκογραφία αυτής της περίοδου του γραμμοφώνου, στο βαθμό που τη γνωρίζουμε, περιλαμβάνει με μονομένους πρωτοψάλτες ή πολυφωνικές χοροδίες δυτικοευρωπαϊκού τύπου, ενώ απογράφονται ελάχιστη ψαλτική χορή και εξολατρευτικές βυζαντινές χοροδίες. Πολλές ηχογραφήσεις πραγματοποιούνται έξω από τα σύνορα του ελληνικού κράτους, αφού ως το 1930 δεν υπάρχει εργοστάσιο κατασκευής δίσκων γραμμοφώνου στην Ελλάδα.

07:40 Οι παρατηρήσεις αυτές θέτουν ερωτηματικά. Έψαλαν οι πρωτοψάλτες τους ναούς μόνοι? Γιατί οι διασημότητες όπως ο Μέγας Ναυπλιώτης ηχογράφησαν χωρίς το χορό τους? Δεν του απέδιδαν σημασία? Ήταν τόσο δύσκολο να μαζευτεί μια ομάδα στο ηχοληπτικό εργαστήριο? Μήπως η αισθητική της ψαλτικής στις αρχές του 20ου αιώνα ήταν διαφορετική από τη σημερινή?

08:03 Μήπως οι εκτενείς συζητήσεις για το πώς δει η Σοκρατήν λειτουργήσαν ανασταλτικά αποτρέποντας τους ιεροψάλτες από την ηχογράφηση του Ισοκρατήματος? Οικονομικοί λόγοι δεν πιθανολογούνται. Ο Ναυπλιώτης ηχογράφησε 60 δίσκους, άρα το επιχείρημα είχε οικονομικό αντίκρισμα. Σε πολλούς από αυτούς τους δίσκους ο Ναυπλιώτης έχει βοηθό τον παλιό του μαθητή Κωνσταντίνο Πρίγκο, ο οποίος όμως δεν τον ισοκρατεί, αλλά ψάλλει σε εκπληκτική ταυτοφωνία μαζί του.

08:31 Ούτε η Μέλ Πομερλιέ δεν αποδίδει σημασία στο ισοκράτημα. Στην ιστορική ηχογράφηση του 1930, ο Μητροπολίτης Σάμου Ιρηναίος, ο Δημήτριος Παπαποστόλης και ο Δημήτριος Καρόνης ψάλλουν ολομόναχοι. Τελευταίο ερωτηματικό. Αν ο ήχος των δίσκων απήχε έντονα από τον εκκλησιαστικό, πώς τον αποδεχόταν το αγοραστικό κοινό? νέες ηχογραφήσεις των προπολεμικών χρόνων, με τις συζητήσεις για μεγάλους χορούς των αρχών του αιώνα.

15:35 Συντήθω σωτές ερών, Ως συγκρίτους το θέμα πλης Ήταν πολυμελής, αποκλειστικά ανδρική, σε αντίθεση με τις δυτικοευρωπαϊκές χοροδίες, αλλά διευθύνοτο από χοράρχη, τον Αντώνη Μπελούση, που δεν έψαλε ταυτόχρονα ως πρωτοψάλτης. Η χοροδία έψαλε ομοιόμορφα με σταθερό ηχόχρωμα. Ακολούθησε μια μέση οδό στην εκφορά της φωνής με φυσικότητα, μακριά από τις κεφαλικές οπερατικές φωνές και από τις ρηνικές αποχρώσεις των πατριαρχικών.

18:33 Ήταν συνεπής στους ήχους και τα γέννη χωρίς μεγάλο βάρος στις ποιοτικές αναλύσεις και χρησιμοποιούσε οργανωμένες διαβαθμίσεις δυναμικής. Αν και απαρτιζόμενοι από μάχημους ιεροψάλτες, δεν έψαλε για τις ανάγκες κανενός ναού. Ήταν μια εξολατρευτική χοροδεία. Πολλά από τα χαρακτηριστικά της εξελίχθηκαν σε πρότυπο. Τα ισοκρατήματα εδώ εκτελούνται σε απόλυτη ρυθμική αντιστοιχεία με τις κινήσεις της μελωδικής γραμμής, με ταυτόχρονες αναπνοές για τους ισοκράτες και τους μελωδικούς ψάλτες, σε αντίθεση με την παράδοση που ήθελε το ισοκράτημα να καλύπτει αυτά τα κενά.

19:08 Το ισοκράτημα χρησιμοποιούσε και στίχο και δεν επρόκειτο για βόμβο κατά τον ορισμό του φιλοξένους. Ήταν επίσης εμπλουτισμένο με αρμονικές κινήσεις δυτικοευρωπαϊκού τύπου. Οι συνεχίσεις δεύτερης λογουχάρια αποφεύγονταν. Προφανώς όμως με όλα αυτά εδώ υπήρχε ένα διαφορετικό ύφος από αυτό των παραδοσιακών αναλογίων και τελικά ένα νέο ήθος.

20:43 Εκ του παραδείσου απάρχει του ο Θεός. Αγώι δάτος ανομένους με βγλήσωσε και εις την πόλη γράμμουσα εις όφρον της όχλης ξανή γύλευθες Δε φταίει δε τε Χριστόν τον Κύριο, τον σωτήρα, τον Ζηγόνιμο. που δεν φλερτάρισαν με αυτό το μοντέλο. Πρέπει να τονιστεί εδώ ότι αυτές οι δισκογραφικές εκδόσεις καταρχήν δεν είχαν σχέση με την πρακτική των εκκλησιαστικών αναλογίων.

22:59 Οι ίδιοι ερωψάλτες που στη δισκογραφία τους ακολουθούσαν αυτό το μοντέλο της ζωής, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, στις εκκλησίες εξακολουθούσαν να ψάλλουν λίγο πολύ κατά τον παλαιό, παραδοσιακό τρόπο, όπως μαρτυρούν λόγω χάριν οι ζωντανές σχογραφίσεις του Χατζημάρκου. Ωστόσο, σταδιακά το μοντέλο της ζωής επεκτάθηκε και προς τα εκεί.

26:08 Φανατικός ακριβό λόγος των διαστημάτων τόνισε τις ποιοτικές αναλύσεις και αύξησε τις ταχύτητες Διατήρησε τη φυσικότητα της φωνής και απέφυγε τις εξεζητημένες δυναμικές διαβαθμίσεις Για το ισοκράτημα κράτησε την εκδοχή του βόμβου με λίγες γενικά κινήσεις Ευλογημένος, ο Εχωμένος, εν ονοματι Κυρίου. Εξομολογήστε το Κύριο τι αγαθώς, ότι στον αιώνα το έλεος αυτού.

28:01 Θεός Κύριος και περφανε ημι. εμπροημένος ο Περκόμενος Εν ονομακή Κυρίου εκ τούτου μακρόβια. Μιλάμε εδώ για την ελληνική βυζαντινή χοροδεία του Λυκούργου Αγγελόπουλου και τους μαΐστορες της ψαλτικής τέχνης του Γρηγοριστάθη. Διατήρησαν το αυστηρό αρενοποχρώμα, τις φυσικές χρειές τον ηχητικό όγκο και οριακά το ρόλο του χοράρχη-διευθυντή αλλά και τη ζωντάνια, τον πλούτο των ποιοτικών αναλύσεων, τη φυσική δυναμική και το ισοκράτημα βόμβου.

29:51 Το παράδειγμα αυτών των δύο χωρών είχε εξαιρετική επιτυχία και κατόρθωσε να καθιερωθεί από το 1990 και μετά ως η πλέον αποδεκτή άποψη βυζαντινού χωρού. Σπουδαίοι δάσκαλοι και ο Στάθης και ο Αγγελόπλος δημιούργησαν μια ολόκληρη σχολή νέων βυζαντινών χωρών που άνθησαν μετά το 1995. Όπως είναι φυσικό και αυτές οι νέες πρακτικές σταδιακά μεταπίδησαν στο εκκλησιαστικό αναλόγιο.

34:21 αλιμάν αλιμάν αλιμάν αλιμάν αλιμάν αλιμάν αλιμάν Εκ τ' αλλέμ, εκ τ' αλλέμ, Ακολουθιών. Πρόκειται για τους τρεις δίσκους Easter on Mount Athos, Πάσχας το Άγιον Όρος από τη Μονή Ξενοφόντος και τις τρεις κασιτίνες από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Εδώ επιτέλους έρχεται η τέχνη του πραγματικού ψαλτικού στασιδιού στη δισκογραφία.

35:55 Στις κλασικές αυτές εκδόσεις εμφανίζεται μια πιο πολύπλοκη δομή από αυτή των εξολατρευτικών χωρών. Έχουμε καταρχήν τη μελωδία από τον εκάστοτε πρωτοψάλτη ή τον λαμπαδάριο κλπ. Σε αυτήν προστίθεται μια χαμηλόφωνη σχετικά ελεύθερη συμπληρωματική ερμηνεία από τα υπόλοιπα μέλη του χορού. Ύστερα έχουμε το βόμβο που μένει σταθερά στη βάση του εκάστοτε τετραχόρδου διακριτικά αλλά χωρίς το φόβο της διαφωνίας.

36:20 Ο βόμβος αυτός με τις αποχρώσεις του και τις εναλλαγές του λειτουργεί διευρύνοντας ακουστικά το χώρο και δημιουργώντας μια αίσθηση αιωνιότητας. Σε αυτούς τους δίσκους αποτυπώνεται και η πρακτική της μεταπίδησης των Ισοκρατών από το βόμβο στη μελωδία, κυρίως στις καταλήξεις, προσθέτοντας έτσι ποικιλία, φυσικότητα και ζωντάνια.

38:28 αυτή η λειτουργία του χορού υπαγορεύθηκε μάλλον από ανάγκη παρά επινοήθηκε ως καρπός αισθητικών απαιτήσεων. Ίσως αντιμετωπίζοντας την παρουσία ψαλμωδών περιορισμένων προσόντων. Ο χοράρχης που αποφασίζει να κρατήσει στο χορό του τους ζηλωτές πέρα από τις αδυναμίες τους χάνει σε μουσική ακρίβεια κερδίζει όμως σε καλή διάθεση και αυτή η καλή διάθεση τελικά ακούγεται ακόμα και στις ηχογραφήσεις.

38:54 Η στρατηγική αυτή στα πιο ψαγμένα αναλόγια εξελίχθηκε σε αντικείμενο υψηλής τέχνης. Τα αναλόγια πάντα ήταν ταυτόχρονα και σχολεία. Συγκέντρωναν τους έμπειρους πρωτοψάλτες μαζί με τους μαθητές τους μέχρι και αρχάριους και παιδιά. Οι παλαιοί αξιοποίησαν αυτή τη σύνθεση του χορού με έναν τρόπο σοφό. Παραπλήσιες στρατηγικές συναντούμε στην οργάνωση πολλών μουσικών ομάδων σε ολόκληρο τον κόσμο Ακόμη και στη δυτικοευρωπαϊκή μουσική των μεταπολεμικών χρόνων Γι' αυτόν τον τρόπο οργάνωσης της ερμηνείας, η μέθοδος των θέσεων και η λειτουργία των ήχων ως προτύπων είναι καθοριστικής σημασίας Σημαντική εδώ είναι και η μακροχρόνια συμψαλμωδία και η στενή σχέση δασκάλου μαθητή Στα χρόνια μετά το 1990, ο ψηφιακός δίσκος σταδιακά εκτόπισε τις άλλες μορφές ηχητικού υλικού.

39:46 Όλο και φθηνότερο μέσο, ειδικά μετά την αλλαγή της χιλιατίας, έδωσε τη δυνατότητα σε πολλούς ψάλτες και χορούς να δισκογραφήσουν, καθώς και σε πολλά ιδιωτικά αρχεία να δοθούν στη δημοσιότητα. Σε αυτό προσθέθηκε και το διαδίκτυο. Για τη γνώση μας πάνω στις συγκεκριμένες τεχνικές ψαλμοδίας και ισοκρατήματος, καθώς και για τις ακριβείς εποχές εισαγωγής νέων ιδεών και αποβολής παλαιότερων, οι αρχειακές ηχογραφήσεις είναι καθοριστικής σημασίας, παρά το γεγονός ότι πολλές στερούνται κάθε είδους τεκμηρίωσης, χρονολόγηση, τόπο, συντελεστές κλπ.

43:30 και τα διακριτά ίχνη της σημερινής εποχής. Ταυτόχρονα η τάση για ισοκράτημα σταθερού, ομοιόμορφου βόμβου οδήγησε στη δημιουργία ηλεκτρονικού ισοκράτη που εμφανίστηκε πρώτα στα ηχοληπτικά εργαστήρια και σταδιακά μεταπίδησε και σε εκκλησιαστικά αναλόγια παρά τις κατά καιρούς ενστάσεις της ιεραρχίας. Πρακτικά είναι μεγάλη ευκολία, όμως πρόκειται για χτυπητή αισθητική ανατροπή σε σχέση με το παραδοσιακό φωνητικό ισοκράτημα.

43:57 Οι φωνές είναι μεταβαλώμενες μέσα στη σταθερότητά τους και φυσικές, κάπως σαν ποτάμι. Ο ηλεκτρονικός ισοκράτης αντίθετα είναι στατικός και ομοιόμορφος σαν άσφαλτος. Η ομοιομορφία του γίνεται χτυπητής στις μεγάλες διάρκειες. Ακολουθώντας τη λογική των πολυμελών χωρών, ο ακούραστος ηλεκτρονικός ισοκράτης ακούγεται σχεδόν πάντα δυνατά, θυμίζοντας το δυτικό ευρωπαϊκό εκκλησιαστικό όργανο.

44:21 Παρόλες τις αφηγήσεις για το όργανο της Αλωτινής Κωνσταντινούπολης είναι δύσκολο να αισθανθούμε κάποιας λογής σύνδεση με αυτό το παλαιό παρελθόν εξαιτίας του μηχανικού αυτού ήχου. Η δυνατότητα του ηλεκτρονικού ισοκράτη να αποδίδει με ακρίβεια διαστήματα κομμάτων δεν αναιρεί τελικά το συνολικά αλότριο ακουσμάτου. Συμπερασματικά, καταλήγει στο κειμενό του ο Κωστής Δρυγενάκης παρατηρούμε ότι στα 100 περίπου χρόνια της εκκλησιαστικής δισκογραφίας οι μεταβολές που παρατηρούνται τόσο στο ισοκράτημα όσο και στον τρόπο της ψαλμόδησης είναι μεγάλες με τρόπο που μπορούμε να μιλήσουμε για τρεις ξεκάθαρες φάσεις που χοντρικώς συμπίπτουν με τις αλλαγές των δισκογραφικών μέσων χωρίς όμως να έχουν άμεση σχέση με αυτά Είμαστε βέβαιοι ότι ανάμεσα στις φάσεις αυτές υπάρχουν σημαντικές διαφορές και είμαστε επίσης βέβαιοι ότι στη μεταπολεμική περίοδο οι δισκογραφικές εκδόσεις διαφέρουν σημαντικά από το εκκλησιαστικό αναλόγιο και καταλήγουν να το επηρεάζουν Δεν ξέρουμε όμως και είναι επισφαλές να μαντέψουμε

45:24 τι σχέση είχε η ψαλτική της δισκογραφίας με την πραγματική ψαλτική των αών στην προπολεμική περίοδο Με όλα αυτά ως γνώμονα πρέπει ίσως να είμαστε πολύ προσεκτικοί αν θέλαμε να φανταστούμε πώς έψαλε λόγω χάριν ο Πέτρος Πελοποννήσιος ή πώς ακούγονταν οι πολυέλεοι του Γρηγορίου Πρωτοψάλτου στα χρόνια του. Στη σημερινή μας εκπομπή ακούσαμε κατά σειράν τον άρχοντα πρωτοδομέστικο της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας επί εποχής Ιακώβου Ναυπλοιώτη, Αναστάσιο Μιχαηλίδη, τους άρχοντες πρωτοψάλτες της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας Ιάκωβο Ναυπλιώτη και Κωνσταντίνο Πρίνκο τον Σμυρινιό πρωτοψάλτη Πέτρο Μανέα την Βυζαντινή Χοροδεία του Πανελληνίου Συλλόγου Ιεροψαλτών υπό την διεύθυνση του Αντωνίου Μπελούση τον άρχοντα λαμπαδάριο του Οικουμενικού Πατριαρχείου Βασίλειο Εμμανουηλίδη από την εκλογή αυθεντικών ψηφιακών εκτελέσεων και μουσικών χειρογράφων με τίτλο «Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής» του Μανώλη Χατζιακουμή, τον Σύλλογο Προσδιάδωση της Εθνικής Μουσικής υπό τη διδασκαλία και διεύθυνση του Σίμωνος Καρά,

46:29 την Ελληνική Βυζαντινή Χοροδεία υπό τη διδασκαλία και διεύθυνση του άρχοντος πρωτοψάλτου της Αγιωτάτης Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινούπόλεως Λυκούργου Αγγελόπουλου, πατέρες της Ιεράς Μονής Ξενοφόντος Αγίου Όρος, τον μακαριστό Αρχιμανδρίτη Θεόφιλο Μπουγιουλέκα, τότε προϊστάμενο του Ιερού Ναού Αγίου Ευσταθίου Περισσού και κλείνουμε με τον διδάσκαλο της ψαλτικής τέχνης πρωτοψάλτη Κωνσταντινού Αγγελίδη.

46:54 Ήταν η εκπομπή Λόγος και Μέλος που επιμελούνται και παρουσιάζουν ο Κώστης Αγγελίδης και ο Γιώργος Σάββας Στον ήχο ήταν σήμερα μαζί μας ο Γρηγόρης Σερέλης Ω, ον, ον, ον, ον, Ω, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, ο, Να ναι, να να ναι, Να ναι, ναι, ναι, να να ναι, Να ναι, ναι, ναι, να να ναι, Να ναι, ναι, ναι, να να ναι,