Οδός Αριστοτέλους: Από τη Λάσπη των Χελιών στην Αλυσίδα της Παγκόσμιας Σκέψης.

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 όλα τους ξεχωριστά πεδία μάχης σε έναν αέναο πόλεμο. Την σύγκρουση ανάμεσα στην τέλεια δομημένη ανθρώπινη λογική και το απόλυτο ασταμάτητο χάος της πραγματικότητας. Και αυτή είναι μια σύγκρουση που δεν σταματάει ποτέ να παράγει ιστορία. Και σήμερα η βόλτα μας εστιάζει ακριβώς σε αυτό το φαινόμενο. Αριστοτέλη περπατάει κυριολεκτικά πάνω στα χνάρια της αρχαίας λογικής.

02:24 Ας το αναλύσουμε αυτό, ξεκινώντας από την πηγή των πάντων, τον ίδιο τον Αριστοτέλη. Λοιπόν, η αφετηρία της σκέψης του βρίσκεται ξεκάθαρα στις ρίζες του, δηλαδή αυτές εξηγούν τον τρόπο που αντιλαμβάνονταν τον κόσμο. Γεννήθηκε το 384 π.Χ. στα αρχαία στάγυρα της Χαλκιδικής. Αλλά η πραγματική επιρροή ήρθε από τον πατέρα του, τον Νικόμαχο.

02:56 Ο Νικόμαχος ήταν ο προσωπικός ιατρός του βασιλέα της Μακεδονίας του Αμίντα του Τρίτου, δηλαδή του πατέρα του Φιλίππου. Και εδώ υπάρχει το πιο κρίσιμο στοιχείο που νομίζω ότι τα αλλάζει όλα. Το πιο κρίσιμο είναι ότι ο πατέρας του ανήκε στους ασκληπιάδες, σε μια συντεχνία ιατρών που θεωρούσαν ότι κατάγονταν από τον ίδιο τον Θεό τον ασκληπιό.

03:20 Άρα μιλάμε για ένα παιδί που μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η ιατρική, η βιολογία δεν είναι απλώς επαγγέλματα. Είναι τρόπος ζωής, είναι κληρονομιά. Αυτή ακριβώς είναι η βάση του. Οι Ασκληπιάδες είχαν μια πολύ συγκεκριμένη παράδοση. Δίδασκαν ανατομία στα παιδιά τους από πάρα πολύ μικρή ηλικία. Κατά συνέπεια, ο νεαρός Αριστοτέλης δεν διάβαζε απλώς θεωρίες γραμμένες σε παπήρους. Έβλεπε όργανα, παρατηρούσε ιστούς, κατανοούσε πώς λειτουργεί ένας ζωντανός οργανισμός στην πράξη.

03:51 Αυτή η προήμι επαφή του εμφύσησε μια αιμονική σχεδόν αγάπη για την βιολογία και την εμπειρική παρατήρηση. Του έμαθε να εμπιστεύεται τα μάτια του και αυτό νομίζω εξηγεί απόλυτα το πώς πορεύτηκε αργότερα. Ενώ πηγαίνει στην Αθήνα στα 17 του και μπαίνει στην Ακαδημία του Πλάτωνα, όπου μένει 20 ολόκληρα χρόνια, τελικά χαράζει μια εντελώς διαφορετική πορεία από το δάσκαλό του.

04:14 Ο νεαρός Αριστοτέλης κάθεται δίπλα στον Πλάτωνα, ακούει, μελετά, συζητά, διαφωνεί και τελικά ξεπερνά τα όρια της σχολής. Ο Πλάτωνας πίστευε στον άϊλο κόσμο των ιδεών, αλλά ο Αριστοτέλης ήθελε να αγγίξει, ήθελε να μετρήσει. Ο Αριστοτέλης δεν έγινε μεγάλος επειδή συμφώνησε με τον δάσκαλό του. Έγινε μεγάλος επειδή τόλμησε να διαφωνήσει μαζί του.

04:39 Η παράδοση του αποδίδει την φράση «Philos men platon, philtati dei alithia». Υδρεί λοιπόν το δικό του ερευνητικό κέντρο, το περίφημο Λίκειο και την περιπατητική σχολή. υπήρχαν και οι απογευματινοί. Η δειλινή περίπατη που ήταν ανοιχτή σε αρχάριους με επίκεντρο τη ρητορική. Η επιλογή του περπατήματος δεν ήταν η τυχαία. Η κίνηση διαγύρει την κυκλοφορία του αίματος, δημιουργεί ρυθμό και βοηθάει τον εγκέφαλο να επεξεργάζεται περίπλοκες έννοιες.

05:39 Βγάζει απόλυτο νόημα αυτό, δεν νομίζετε? Συν ότι το Λίκιο ήταν μια τεράστια μηχανή συλλογής δεδομένων, με την οικονομική στήριξη του Μεγάλου Αλεξάνδρου, συγκέντρωσε χάρτες, σπάνια φυτά, παρατηρήσεις ζώων και δημιούργησε μια κολοσιαία βιβλιοθήκη. Και βλέποντας όλη αυτήν την τεράστια προσπάθεια, εμένα μου έρχεται στο μυαλό μια σύγχρονη αναλογία.

06:01 Ο Αριστοτέλης θυμίζει απίστευτα έναν οραματιστή tech founder της Silicon Valley. Ναι, σκέφτεται το. Είναι κάποιος που χτίζει μία τεράστια βάση δεδομένων από το μηδέν. Γράφει τον κώδικα για να κατηγοριοποιήσει τα πάντα. Ζωολογία, βοτανική, ψυχολογία, πολιτική. Απορρίπτει το παλιό λειτουργικό σύστημα του Μέντοράτου, του Πλάτωνα και προσπαθεί να εξηγήσει τον κόσμο μέσω της εμπειρικής λογικής.

06:36 Όμως ακριβώς επειδή το χτίζει ολομόναχος κάνει και μερικά επικά bugs, επικά λάθη στον κώδικα. Η αναλογία έχει πολύ πλάκα. Αλλά εδώ παραβλέπουμε και εμείς ίσως μια κρίσιμη λεπτομέρεια που κάνει αυτά τα bugs τόσο γοητευτικά. Ποια είναι αυτή? Ένας σύγχρονος προγραμματιστής έχει εργαλεία για να δει που κάνει λάθος. Έχει μικροσκόπια, αισθητήρες, υπολογιστές.

06:59 Ο Αριστοτέλης προσπαθούσε να αποκωδικοποιήσει το σύμπαν μόνο με τα γυμνά του μάτια και κάπως έτσι καταλήγουμε στις ξεκαρδιστικές θεωρίες του στην βιολογία, δηλαδή διαβάζουμε τις πηγές, πράγματα που φαίνονται σχεδόν αδιανόητα σήμερα. Πίστευε για παράδειγμα ότι τα χέλια και τα σκουλίκια δεν έχουν γονείς, υποστήριζε ότι γεννιούνται ξαφνικά από τη λάσπη, η περίφημη αφθόρμητη γέννηση ή ότι οι μέλησες είναι με βασιλείς και όχι με βασίλισες.

07:28 Πώς μια τέτοια ιδιοφυΐα έπεσε όμως σε τέτοιες παγίδες. Είναι σημαντικό να δούμε τον μηχανισμό. Ο Αριστοτέλης παρατηρούσε για παράδειγμα μια αποξηραμένη λίμνη. Κανένα ίχνο ζωής ε! Ναι, έβρεχε, η λάσπη ζεστενότανε και ξεφνικά ξεπηδούσαν από μέσα μικρά χέλια και σκουλίκια. Επειδή όμως δεν είχε μικροσκόπιο για να δει τα αυγά που ήταν μέσα στο χώμα, έβγαζε το πιο λογικό βάση των δεδομένων συμπέρασμα.

07:53 Ότι ο συνδυασμός της υγρασίας και της ζέστης δημιουργεί τη ζωή. Καταλαβαίνετε ότι το λάθος του στηρίχθηκε σε μια απολύτως λογική παρατήρηση. Απλώς του έλειπαν τα τεχνικά μέσα. Η καθιέρωση όμως της επιστημονικής μεθόδου ήταν απίρως πιο σημαντική από το να βρει αν τα χέλια γεννιούνται από αυγά. Βέβαια αυτό δημιουργεί ένα πολύ καλό ερώτημα γύρω από τα όρια της τέλειας λογικής.

08:17 Όταν η επιθυμία για απόλυτη τάξη συγκρούεται με την χαοτική πραγματικότητα, καταραίει. και αναρωτιέμαι μήπως ακριβώς το ίδιο συνέβη όταν οι σύγχρονοι αρχιτέκτονες προσπάθησαν να επιβάλλουν μια τέλεια λογική στην αστική πραγματικότητα της πόλης. Εδώ λοιπόν μπαίνουμε στον πυρήνα της αστικής ιστορίας. Αλλά πριν πάμε στον σχεδιασμό της πλατείας πρέπει να θυμηθούμε ότι ο ίδιος ο Αριστοτέλης είχε θέσει τα θεμέλια για τον αστικό χώρο, με την έννοια του πολιτικού ζώου.

08:53 Ωρίσε τον άνθρωπο ως πολιτικών ζώων. Έναν που βρίσκεται το σκοπό του μέσα στην κοινωνία, μέσα στην πόλη. Και ανέπτυξε την αρχή της μεσότητος. Τον χρυσό κανόνα όπου η αρετή βρίσκεται ανάμεσα στα δύο άκρα. Για να το κάνουμε λίγο πιο κατανοητό, είναι σαν τις αναρτήσεις ενός αυτοκίνητου. Εάν είναι εντελώς άκαμπτες, το αυτοκίνητο θα διαλυθεί στην πρώτη λακκούβα.

09:21 Αυτό είναι το ένα άκρο. της αυταρχικής τάξης. Τώρα από την άλλη, εάν οι αναρτήσεις είναι υπερβολικά χαλαρές, το όχημα θα βγει εκτός δρόμου, που είναι το χάος. Το ορθόν μέσον είναι πάντα η ιδανική ρύθμιση. Βέβαια, εξετάζοντας τις πηγές, διαπιστώνουμε ότι αυτός ο χρυσός κανόνας του είχε και κάποια σκοτεινά σημεία, ειδικά σε ό,τι αφορά τις γυναίκες.

09:52 Τα κείμενά του αποκαλύπτουν μια βαθιά προβληματική αντίληψη που δυστυχώς πάλι πήγαζε από τα βιολογικά του λάθη. Θεωρούσε τις γυναίκες κατώτερες βιολογικά. Πιστεύω ότι διέθεταν λογική αλλά δεν είχαν το κύρος την εξουσία να την επιβάλλουν. Έφτασε στο σημείο να τις ονομάσει ατελείς άνδρες και θεωρούσε ότι στην αναπαραγωγή ήταν απλώς υπαθητική ύλη.

10:17 Το τραγικό είναι ότι επειδή είχε αυτό το όνομα και είχε ένα τεράστιο βάρος, αυτές οι απόψεις νομιμοποίησαν αιώνες κατά πίεση, μέχρι σχεδόν τις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Όλα αυτά για τις γυναίκες. Είναι μια σκληρή επενθύμηση ότι καμία αυθεντία δεν είναι εντελώς αλάνθαστη. Όμως η αναζήτηση του για ισορροπία και συμμετρία παρέμεινε και παραμένει ένα ισχυρό ιδεώδες.

10:40 Ένα ιδεώδες που είδαμε να εφαρμόζεται στην πράξη πολύ αργότερα. Από τον Γάλλο αρχιτέκτονα Ερνέστεμ Μπράρ, όταν κλείθηκε να ξαναχτίσει την Θεσσαλονίκη κυριολεκτικά από τις τάχτες της. Μιλάμε για την περίοδο μετά την καταστροφική πυρκαγιά του 1917. Η πόλη ήταν ένα τεράστιο καμένο ερήπιο και ο Εμπράρ βλέπει έναν λευκό καμβά.

11:10 Αποφασίζει να τραβήξει μια τέλεια γεωγμετρική γραμμή μέσα στο χάος. Τον άξονα που λέμε σήμερα οδό και πλατεία Αριστοτέλους. Η λογική του Εμπράρ ήταν καθαρά οπτική και ψυχολογική. Ήθελε ένα οπτικό χωνί που θα οδηγούσε το βλέμμα κατευθείαν από την κορυφή της πόλης στη θάλασσα. και από εκεί πέρα, στον Όλυμπο, στην κατοικία των θεών.

11:33 Η κάτω πλατεία σχεδιάστηκε με εμφανείς επιρροές από τον Άγιο Μάρκο της Βενετίας. Εδώ όμως, διαβάζοντας τα αρχεία, έπεσα πάνω σε μια τεράστια έκπληξη. Δεν υπήρχε καμία πλατεία Αριστοτέλους στα αρχικά σχέδια. Το αρχικό όραμα ήταν να ονομαστεί πλατεία Μεγάλου Αλεξάνδρου και η οδός Αριστοτέλους, λεωφόρος των εθνών και μιλάμε για ένα σχέδιο αδιανόητο, με επιρροές από το Παρίσι.

11:59 Εκεί λοιπόν είχε προβλεφθεί να υπάρχει ένα τεράστιο έφυπο άγαλμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, κήπη και μια τεράστια αψίδα του θριάμβου στο πάνω μέρος, ανάμεσα σε δικαστικά μέγαρα. Πράγματα τα οποία προφανώς δεν είδαμε ποτέ να κατασκευάζονται, γιατί η τέλεια γεωμετρία και η μεγαλοπρέπεια ιτήθηκε από την πραγματικότητα. Τι ακριβώς συνέβη λοιπόν.

12:21 Μόλις ξεκίνησαν οι εξκαφές έπεσαν επάνω στην ρωμαϊκή αγορά. Οι αρχαιότητες ήταν τόσες που τα σχέδια για τα δικαστήρια και την αψίδα ακυρώθηκαν οριστικά. Ο τέλειος σχεδιασμός στα χαρτιά συντρίβεται από το αστικό χάος και την αρχαιολογία. Όπως οι θεωρίες του Αριστοτέλη για τα χέλια κατέρευσαν μπροστά στην βιολογία, έτσι και τα γαλλικά πρότυπα του εμπράρ συμβιβάστηκαν με τα αρχαία μάρμαρα.

12:47 Χρόνια με τα χρόνια, η πλατεία πήρε την σημερινή της μορφή με τα δίδυμα κτίρια, το ηλέκτρα παλάς και το Ολύμπιο να την αγκαλιάζουν. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι εκεί, σε αυτήν την πλατεία, τη δεκαετία του 50, τέσσερις θερινή κινηματογράφη ψυχαγωγούσαν τους Θεσσαλονικείς, για να το συνδυάσουμε με το σπουδαίο έργο του Αριστατέλη περί ψυχής.

13:09 Και έχει ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον να δούμε τι συμβαίνει σήμερα στην επιφάνεια αυτού του άξονα. Πώς το σύγχρονο πολιτικό ζώο αλληλεπιδρά με τα μνημεία. Ο δημόσιος χώρος είναι πραγματικά ένας ζωντανός οργανισμός. Τα μνημεία δεν στέκονται απομονωμένα. Πάρτε για παράδειγμα το άγαλμα του Ελευθερίου Βενιζέλου, όπου βρίσκεται ψηλότερα στον άξονα.

13:34 Είναι ένα έργο του Γιάννη Παπά από το 1977 και μιλάω για την ογκώδη μαρμάρινη κατασκευή, όπου ο Βενιζέλος είναι σε στάση αγόρευσης, σαν να μιλάει σε ένα αόρατο πλήθος. Και εδώ είναι που και πάλι η τοποθεσία κρύβει ένα τεράστιο ιστορικό βάζος. Η ιστορία, εντελώς ουδέτερα καταγεγραμμένη στις πηγές, μας λέει για την σφοδρή ρήξη ανάμεσα στον Βενιζέλο και τον βασιλιά Κωνσταντίνο στους Βαλκανικούς πολέμους.

14:01 Και μιλώ για την διαφωνία για την πορεία του στρατού με τον Βενιζέλο να πιέζει για τη Θεσσαλονίκη και τον βασιλιά για το μοναστήρι, τη σημερινή Βίτωσα. Και στη συνέχεια, λίγα χρόνια μετά, για την εθνική άμυνα και τον εθνικό διχασμό. Τώρα, ανεξάρτητα από το πώς κρίνει κανείς την ιστορία, το αποτέλεσμα σήμερα είναι ότι αυτό το άγαλμα αποτελεί το απόλυτο σημείο μηδέν.

14:25 Είναι η σταθερή αφετηρία για σχεδόν όλες τις πορείες και τις διαδηλώσεις. Το πολιτικό ζώο που προαναφέραμε προηγουμένως. Βλέπετε πως όλα συνδέονται μεταξύ τους. Λίγα μέτρα πιο κάτω έχουμε ένα εντελώς διαφορετικό μνημείο. Ένα αγαπημένο για μένα θέμα. Το ρολόι. Αλλά και εδώ έχουμε και πάλι το χάος. Παρά την διαστημική του τεχνολογία, το ρολόι είναι νεκρό τις περισσότερες ημέρες του χρόνου.

14:52 Όχι από βλάβη, αλλά από βανδαλισμούς. Είναι μια ηρωνική αντίθεση, δεν νομίζετε? Πώς να μην είναι. Από την μία έχουμε το αποκορύφωμα της ανθρώπινης λογικής, δηλαδή ένα ρολόι συγχρονισμένο με το σύμπαν, και από την άλλη αυτή η ακρίβεια αχρηστεύεται από ένα φθηνό σπρέι βαφής. Και το ίδιο γίνεται στο άγαλμα του Αριστοτέλη πιο κάτω στην πλατεία.

15:21 Και αναφέρομαι στο μπρούτζουνο άγαλμα το οποίο τοποθετήθηκε εκεί και είναι έργο του γλύπτη Γεωργίου Γεωργιάδη. Και τώρα εκεί κάθονται οι έφηβοι που συχνά σκαρφαλώνουν πάνω του. Κάθονται στα χέρια του, βάζουν ηχεία για μουσική. Το έχουν κάνει κυριολεκτικά έπιπλο. Ας συνδέσουμε λοιπόν αυτό το γεγονός με την γενικότερη εικόνα.

15:41 Τα μνημεία λειτουργούν ως καθρέφτες της σχέσης των πολιτών με την πόλη. Γιατί ο βανταλισμός δεν είναι απλώς τύφλη καταστροφή. Τις περισσότερες φορές όχι, δεν είναι έτσι. Είναι μια επιθετική απάντηση σε έναν χώρο που ίσως μοιάζει παραμελημένος, εχθρικός ή ξένος. Αντανακλά ένα ρήγμα ανάμεσα στο πολιτικό ζώο και το περιβάλλον του, την πόλη, το κράτος.

16:06 Ή ίσως δείχνει ότι ο κύκλος έχει κλείσει οριστικά και η περιοχή φωνάζει για μια αναγέννηση. Και αυτό μας φέρνει στην εικόνα του αύριο. Η πλατεία λοιπόν βρίσκεται ήδη στο κατόφλι μιας κολοσιαίας μεταμόρφωσης. Μιλάμε για την ανάπλαση μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων, βασισμένη στην αρχιτεκτονική μελέτη των Νικηφορίδη και Κουόμου.

16:32 Μια ριζική παρέμβαση σε πάνω από 32.500 τετραγωνικά μέτρα. Το πρώτο μεγάλο χτύπημα που είδα στα σχέδια είναι η κυκλοφορία. Η μεγάλη στάση των λεωφορείων και οι διελεύσεις στην Εγνατία απομακρύνονται. Ναι, και αυτό βγάζει νόημα αν σκεφτούμε ότι υπάρχει το μετρό. Αλλάζει εντελώς η μηχανική των μεταφορών. Ο χώρος απελευθερώνεται και πάλι, επιτέλους για τους πεζούς.

16:55 Δηλαδή επιστρέφουμε στο αρχικό όραμα του Εμπράρ που ήθελε μια καθαρή θέα προς τη θάλασσα. Αλλά με όρους του σήμερα. Η πιο ενδιαφέρουσα παράμετρος λοιπόν είναι η βιοκλιματική αναβάθμιση. Τι ακριβώς σημαίνει αυτό στην πράξη. Όχι απλά να βάλουμε μερικά δέντρα σωστά. Σε καμία περίπτωση. Μιλάμε για μια αξιοποίηση της θερμοδυναμικής.

17:15 Υλικά που δεν εγκλωβίζουν τη θερμότητα. Μεγάλα υδατινά στοιχεία. καταπολεμώντας την αστική θερμική νησίδα. Άρα ένα σχέδιο που κοιτάζει στο μέλλον, αλλά παράλληλα κοιτάζει και στο παρελθόν. Οι χαράξεις στα νεαδάπεδα θα ακολουθούν τα ίχνη του παλιού αστικού ιστού πριν από την πυρκαγιά του 1917. Αυτό είναι σημαντικό ζήτημα για την σύγχρονη αρχιτεκτονική.

17:44 Είναι μια ευαίσθητη πράξη ισορροπίας. Μια αριστοτελική μεσότητα ίσως. Έτσι ακριβώς. Από την μία το μέλλον και το κλίμα και από την άλλη το χρέος να διασωθεί η μνήμη της πόλης που κάηκε. Μια πλατεία που αντέχει το παρελθόν χωρίς να φρενάρει το μέλλον. Γυρνώντας και πάλι τώρα στον Αριστοτέλη θέλω να προσθέσω ακόμη δύο σημαντικά στοιχεία.

18:09 Πρώτον ότι ήταν ο δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο Φίλιππος Β' καλεί τον Αριστοτέλη να αναλάβει την εκπαίδευση του νεαρού Αλέξανδρου Και ξαφνικά έχουμε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα δίδυμα της αρχαιότητας. Ο άνθρωπος που θέλει να καταλάβει τον κόσμο και ο άνθρωπος που θέλει να τον κατακτήσει. Ο ένας με τα βιβλία, ο άλλος με το σπαθί.

18:28 Ο ένας αναζητάει τη γνώση και ο άλλος αναζητάει την εξουσία. Κι όμως, οι δρόμοι τους συναντιώνται. Ο Αριστοτέλης διδάσκει τον Αλέξανδρο. και ο Αλέξανδρος ξεκινάει αργότερα την εκστρατεία του που θα αλλάξει ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο. Αλλά ποτέ δεν ξεχνά τον δάσκαλό του, γιατί λέει «Στους γονείς μου χρωστό το ζην, στο δάσκαλό μου το ευζην».

18:51 Τώρα, το δεύτερο στοιχείο είναι κάτι που αποτελεί βασικό κανόνα στον χώρο της επικοινωνίας και των social media σήμερα. Είναι κάτι που μαθαίνουν όλοι οι ξένοι στα πανεπιστήμια, όπως επίσης και για τον Θουκυδίδη. Αλλά εμείς αγρόν αγοράζουμε. Και το αναλύω. Πώς γίνεται κάποιοι άνθρωποι να μας πείθουν, να μας συγκινούν ή ακόμα να μας εξοργίζουν μόνο με τα λόγια τους.

19:19 Πριν από περισσότερα από 2.300 χρόνια, ο Αριστοτέλης περιέγραψε τρεις βασικούς λόγους πειθούς. Μίλησε για το πάθος, το λόγο και το ήθος. Το πάθος αφορά τα συναισθήματα που προκαλούμε, ο λόγος, τα επιχειρήματα και τα στοιχεία που παρουσιάζουμε, ενώ το ήθος, την αξιοπρέπεια και τον χαρακτήρα που εκπέμπουμε. Τρεις έννοιες που παραμένουν όπως είπα εξαιρετικά επίκαιρες στην εποχή των social media, των influencers και των viral video.

19:51 Ας πάρουμε λοιπόν ένα σύγχρονο παράδειγμα. Ένας influencer ανεβάζει ένα βίντεο που ισχυρίζεται ότι ένα συγκεκριμένο προϊόν είναι επικίνδυνο για την υγεία. Χρησιμοποιεί δραματική μουσική και τρομακτικές εικόνες για να προκαλέσει φόβο. Εδώ είναι το πάθος. Παρουσιάζει ορισμένα στοιχεία για να στηρίξει τον ισχυρισμό του. Εδώ είναι ο λόγος. Και επικαλείται την εμπειρία του ή την ιδιότητά του για να κερδίσει την εμπιστοσύνη μας.

20:17 Να και το ήθος. Πρέπει όμως να τον πιστέψουμε αμέσως, όχι απαραίτητα. Τι πρέπει να κάνουμε. Πρέπει να ελέγξουμε τις πηγές, να εξετάσουμε τα επιχειρήματα και να αναρωτηθούμε αν τελικά αυτός ο άνθρωπος που μιλάει είναι πραγματικά αξιόπιστος. Γιατί τελικά η καλή επικοινωνία δεν αφορά μόνο το πόσους ανθρώπους μπορείς να πείσεις, αλλά και πόσο υπεύθυνα το κάνεις.

20:40 Και ίσως το σημαντικότερο μάθημα του Αριστοτέλη σήμερα να είναι απλό. Μην πιστεύεις κάτι μόνο επειδή σε συγκινεί, σε εντυπωσιάζει ή το πιστεύουν όλοι οι άλλοι. Σκέψου, έλεγξε και μετά αποφάσισε. Και κάπως έτσι φτάνουμε στο τέλος αυτής της διαδρομής. Από τα στάγυρα και τα χέλια στη λάσπη, στα γεωμετρικά σχέδια του εμπράρ που σκόνταψαν στις αρχαιότητες, τα διαστημικά ρολόγια και τα βιοκλιματικά οράματα.

21:09 Μια διαδρομή που αποδεικνύει ότι ο χώρος δεν είναι ποτέ στατικός. Αναπνέει μαζί με τους ανθρώπους του. Η Αριστοτέλους είναι σήμερα ένας χώρος όπου συνυπάρχουν άνθρωποι που μπορεί να διαφωνούν για τα πάντα. πολιτική, ποδόσφαιρο, ιστορία, θρησκεία, μουσική, χρήματα και φυσικά για το που θα πάμε να πιούμε έναν καφέ. Και αυτό αν το καλό σκεφτούμε είναι μια πολύ αριστοτελική εικόνα γιατί ο Αριστοτέλης ενδιαφέρονταν βαθιά για την πόλη, για την πολιτική κοινότητα, για το πώς οργανώνονται οι άνθρωποι, για το πώς συζητούν, για το πώς παίρνουν αποφάσεις και για το τι σημαίνει να ζει κανείς μέσα σε μια κοινωνία.

21:47 Και σήμερα, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, κάνουμε ακριβώς αυτό το πράγμα στην οδό και στην πλατεία Αριστοτέλους. Πριν κλείσουμε, νομίζω ότι έχει τεράστιο ενδιαφέρον να αναφέρουμε πώς έληξε η ζωή του ίδιου του Αριστοτέλη που δανείζει το όνομά του σε όλα αυτά. Οι πηγές περιγράφουν ένα τέλος το οποίο δεν θα έλεγα ότι είναι καθόλου ένδοξο.

22:16 Όταν πέθανε ο Μέγας Αλέξανδρος το 323 π.Χ. το αντιμακεδονικό αίσθημα στην Αθήνα φούντωσε. Ο Αριστοτέλης ως φίλος αυτής της μακεδονικής αυλής έγινε στόχος. Το ιερατείο τον κατηγόρησε για ασέβεια χρησιμοποιώντας έναν ύμνο που είχε γράψει για τον φίλο του. Η ίδια κατηγορία που είχε οδηγήσει τον Σοκράτη στο θάνατο. Αλλά ο Αριστοτέλης δεν έκατσε για να πιει το κόνιο.

22:40 ως άνθρωπος της λογικής λειτουργήσε με καθαρά ένστικτο επιβίωσης. Μάζεψε τα πράγματά του και έφυγε για τη Χαλκίδα. Με εκείνη την περίφημη φράση είπε ότι φεύγει γιατί δεν επιτρέπει στους Αθηναίους να αμαρτήσουν δεύτερη φορά εις βάρος της φιλοσοφίας. Μια ιδιοφυής δικαιολογία για μια εντελώς ρεαλιστική φυγή. Ήταν η τελική επιβεβαίωση της θεωρίας του για την μεσότητα.

23:06 Ούτε θρασής θάνατος, ούτε υποταγή. Απλώς στρατηγική υποχώρηση. Και με αυτή την εικόνα του ρεαλιστή φιλοσόφου, ας αφήσουμε ένα τελευταίο ερώτημα που αιωρείται. Για όλους εμάς. Ας υποθέσουμε ότι ο Αριστοτέλης επιστρέφει σήμερα για έναν αιωθινό περίπατο στη νέα αναπλασμένη πλατεία Αριστοτέλους. Χωρίς λεωφορεία, με δροσιά και ανοιχτή θέα στη θάλασσα.

23:33 Άρα και θα ένιωθε ότι αντικρίζει μια κοινωνία που επιτέλους βρήκε τη χρυσή μεσότητα? Ή μήπως παρατηρώντας προσεκτικά τα νέα μάρμαρα θα έβλεπε απλώς ένα αστραφτερό σκηνικό όπου τα ίδια χαοτικά πολιτικά ζώα συνεχίζουν να μουτζουρώνουν την ιστορία τους και ακυρώνουν τα διαστημικά ρολόγια της πόλης. Τροφή για σκέψη. Ευχαριστώ για ακόμη μια φορά που περπατήσατε μαζί μου στον χώρο και στον χρόνο.

23:58 Εάν σας αρέσει αυτό που ακούσατε, ακολουθήστε με. Και μια τελευταία προτροπή. Την επόμενη φορά που θα προσπεράσετε ένα μουτζουρωμένο άγαλμα, ρίξτε μια προσεκτική ματιά. Τα μάρμαρα και το τσιμέντο διηγούνται την ιστορία μας, αρκεί να έχουμε διάθεση να την ακούσουμε. Στεφανίδης, over and out.