Οδός Μακεδονικής Αμύνης: Από τα Ρωμαϊκα λουτρά στη μυστική οργάνωση της Μακεδονικής Άμυνας

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Καλησπέρα σας φίλες και φίλοι μου και καλώς ήρθατε για ακόμη μια φορά σε μια βόλτα στον χώρο και στον χρόνο μαζί μου. Σήμερα ειλικρινά έχω κάτι πολύ ιδιαίτερο. Είναι μια πραγματικά συναρπαστική βουτιά στον χρόνο. Ας θέσουμε λίγο το σκηνικό για όσους μας ακούν. Αν βρεθεί κανείς σήμερα στο κέντρο της Θεσσαλονίκης και συγκεκριμένα στην οδό Μακεδονικής Αμήνης, δίπλα στην αρχαία αγορά συμβαίνει κάτι σχεδόν ηλικιώδες.

00:32 Είναι βασικά σαν να στέκεσαι σε μια χρονομηχανή, γιατί στέκεσαι ταυτόχρονα πάνω σε ένα ρωμαϊκό εμπορικό κέντρο του Β' αιώνα, αλλά όλο αυτό περιβάλλεται από κάτι εκπληκτικές πολυκατοικίες στις δεκαετίες του 30 και έχει ακριβώς από πάνω του μια πινακίδα δρόμου με το όνομα ενός σκιώδους δικτυού κατασκόπων από το 1902. Τρεις εντελώς διαφορετικοί κόσμοι Και όλοι συγκεντρωμένοι στο ίδιο ακριβώς σημείο, στο ίδιο ακριβώς κάθετο άξονα.

01:01 Αυτό είναι η επιτομή αυτού που λέμε αστικό παλύμσιστο. Δηλαδή στρώματα ιστορίας το ένα πάνω στο άλλο. Μόνο που εδώ τα στρώματα δεν είναι αποστηρωμένα, συνομιλούν μεταξύ τους. Δεν μπορείς να κατανοήσεις το ένα δίχως το άλλο. Είμαι ο Γιάννης Στεφανίδης και σας καλωσορίζω σε ένα ακόμα επεισόδιο της σειράς των podcast «Ο δρόμος έχει τη δική του ιστορία».

01:21 Αυτό το ταξίδι στα στρώματα της ιστορίας ξεκινά για ακόμη μια φορά. Ο λόγος που βλέπουμε σήμερα την αρχαία αγορά συνδέεται άμεσα με την ανάγκη να χτιστούν γύρω της μοντέρνα κτίρια. Και για να το αποκωδικοποιήσουμε όλο αυτό έχω συγκεντρώσει ένα πραγματικά ετερόκλητο υλικό σήμερα. Πάρα πολύ ετερόκλητο όμως. Βασικά, διάβασα την μελέτη Πελαγωνία του Αντώνη Κολτσίδα, ξεφύλισα αρχεία της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών, Ιταλικά ιστορικά έγγραφα μέχρι και σύγχρονες αρχιτεκτονικές αναλύσεις, αναλύσεις για την Αρντεκό μέχρι και την Ρωμαϊκή πολεοδομία.

02:11 Και τι προσπαθώ να κάνω σήμερα, μα να καταλάβουμε πως λειτουργούσε αυτός εδώ ο χώρος, από το υπέδαφος μέχρι τις ταράτσες των κτηρίων και φυσικά να δούμε ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι στις σκιές που έδωσαν το όνομα σε αυτή την οδό και νομίζω αξίζει να ξεκινήσουμε από κάτω προς τα πάνω. Κυριολεκτικά, από το χώμα δηλαδή διότι αυτό που γνωρίζουμε σήμερα ως ρωμαϊκή αγορά αποκαλύφθηκε σχεδόν κατά λάθος Αυτή η ιστορία δεν υπάρχει είναι σαν να γράφτηκε για μια ταινία Βρισκόμαστε στα μέσα της δεκαετίας του 60 βασικά μεταξύ του 1962 και του 1973 για την ακρίβεια Λοιπόν, η Θεσσαλονίκη αναπτύσσεται ραγδαία και το σχέδιο είναι να χτιστεί εκεί ένα τεράστιο σύγχρονο δικαστικό μέγαρο.

03:08 Ακριβώς επάνω σε αυτό το τετράγωνο, στην πλατεία δικαστηρίων όπως λέγονταν, από μινάρια του σχέδιου του Εμπράρα αν θυμάστε. Μπαίνουν λοιπόν οι μπουλτόζες, αρχίζουν να σκάβουν για τα θεμέλια του μεγάρου και ξαφνικά η πόλη σκοντάφτει πάνω στην ίδια της την αρχαιότητα. και δεν μιλάμε απλώς για μερικά σκόρπια αγγεία ή κάτι τέτοιο, έπεσαν επάνω στην ίδια την καρδιά της δρομαϊκής και ελληνιστικής Θεσσαλονίκης.

03:34 Και το ερώτημα είναι πώς σώθηκε. Γιατί ξέρουμε ότι το τσιμέντο τότε δεν συγχωρούσε, εκεί λοιπόν δόθηκε μια τεράστια μάχη. Ο έφορος αρχαιοτήτων, ο Φώτης Πέτσας, κατάλαβε ότι για να πείσει το κράτος να ακυρώσει ένα τόσο τεράστιο έργο, πρέπει να τους δείξει κάτι οπτικά αδιαμφισβήτητο. Οπότε τι έκανε. Αναστήλωσε άμεσα έναν μαρμάρινο κίωνα με το κίωνο κρανό του.

04:01 Για μισό λεπτό τώρα. Ένας κίωνας σταμάτησε τις μπουλντόζες. Ουσιαστικά ναι. Ήταν μια πραγματική κίνηση ματ. Φανταστείτε ένα μοναχικό αρχαίο κίωνα να υψώνεται μέσα σε ένα εργοτάξιο από μπετόν. Ήταν η απόδειξη που χρειάζονταν. Απίστευτο. και διαβάζοντας τις πηγές για την αρχιτεκτονική του χώρου καταλαβαίνει κανείς ότι δεν μιλάμε για μια απλή πλατεία.

04:25 Καθόλου μάλιστα. Ήταν το διοικητικό και κοινωνικό κέντρο και πριν κάνουν τους Ρωμαίους οι πηγές αναφέρουν ένα ελληνιστικό βαλανίο του 2ο αιώνα π.Χ. στο ίδιο σημείο, δηλαδή για να το καταλάβουμε αυτό, ένα δημόσιο λουτρό. Λέει ότι διέθετε πυριατήριο, το αντίστοιχο της σημερινής σάουνας και 25 λουτήρες. Δηλαδή υπήρχαν οργανωμένες εγκαταστάσεις εφίδρωσης, ένα αρχαίο σπα ας πούμε, εκατοντάδες χρόνια πριν πάρει το φόρουμ την τελική του μορφή.

05:10 και η συνέχεια είναι ακόμα πιο εντυπωσιακή να ξέρετε. Το 2ο και 3ο αιώνα π.Χ. το συγκρότημα αποκτά την μνημιακή του μορφή. Έχει το οδείο, έχει νομισματοκοπείο. Ήταν δηλαδή κανονικό κέντρο εξουσίας. Και όλο αυτό στρατηγικά τοποθετημένο. Η Εγνατία, η αρχαία Βιαρέτζια, διέσχιζε την πόλη οριζόντια και ένας κάθετος άξονας ανέβαινε από το λιμάνι προς την Ακρόπολη.

05:37 Η αγορά ήταν ακριβώς σε αυτήν την διασταύρωση. Εδώ όμως υπάρχει ένα τεχνικό θέμα που με εντυπωσίασε διαβάζοντας τις αρχιτεκτονικές μελέτες. Η Θεσσαλονίκη ξέρετε πολύ καλά ότι δεν είναι επίπεδη, είναι αμφιθεατρική. Ναι οπότε πως το καλό φτιάχνεις μια τεράστια επίπεδη πλατεία σε μια πλαγιά χωρίς να γλιστρήσουν όλα προς τη θάλασσα.

05:58 Εδώ είναι λοιπόν που μπαίνει στο παιχνίδι το περίφημο κρυπτοπόρτικους ή κρυπτή στοά. Αυτό που είναι συναρπαστικό εδώ δεν είναι τίποτα άλλο από την ρωμαϊκή μηχανική Εγώ να πω την αλήθεια νόμιζα ότι αυτές τις στοές ήταν μυστικά περάσματα για κατασκόπους Αλλά για αυτούς θα μεταφερθούμε σε μια άλλη εποχή Θα το δούμε στη συνέχεια Η πραγματικότητα όμως ήταν κυρίως για ένα πρακτικό θέμα Έπρεπε να γεφυρώσουν την υψομετρική διαφορά Έκτισαν λοιπόν αυτή τη διπλή ημι-υπόγεια στο Α η οποία λειτουργούσε ως ένας τεράστιος αναλυματικός τείχος.

06:34 Άρα ήταν ένας τείχος αντιστήριξης. Ένας τεχνητός βράχος που κρατούσε το επάνω επίπεδο σταθερό. Αλλά επειδή οι Ρωμαίοι ήτανε πρακτικοί, δεν άφησαν αυτόν τον χώρο ανεκμετάλλευτο. Εκεί λοιπόν έγινε μια τεράστια αποθήκη και ένα δίκτυο κυκλοφορίας, προστατευμένα από τον καιρό. Ένας κρυφός σκελετός της πόλης δηλαδή. σκελετός που κάποτε είχε και μια υπέροχη ας πούμε ακραία σάρκα.

06:59 Δεν γίνεται λοιπόν να μην μιλήσουμε για αυτή τη στοά και να μην αναφερθούμε στις Λας Ιγκαντάδας. Το όνομα όπως καταλαβαίνετε είναι Ισπανοεβραϊκό από την γλώσσα των Σεφαραδιτών Εβραίων της πόλης και σημαίνει «οι μαγεμένες». Σύμφωνα με μια λαϊκή παράδοση, οι μορφές αυτές ήταν άνθρωποι που μαρμάρωσαν από μάγια όταν αποκαλύφθηκε μια απαγορευμένη ερωτική ιστορία που συνδέονταν με τον Μέγα Αλέξανδρο και την σύζυγο ενός θράκα βασιλιά.

07:28 Πρόκειται για θρύλο φυσικά που συνδέθηκε με το μνημείο, δεν είναι κάτι ιστορικά επιβεβαιωμένο. Αλλά όλο αυτό αποτελεί μια πληγή, μια μεγάλη πληγή για την πόλη. Μιλάμε για οχτώ μυθολογικές μορφές στην είσοδο της αγοράς από την πλευρά της Εγνατίας Ο Διόνυσος, η Αριάδνη, η Λίδα Τα οποία το 1864 αποσπάστηκαν κυριολεκτικά με την βία Από τον Γάλλο Εμμανουέλ Μίλερ Ο Έλγιν της Θεσσαλονίκης Και τα μετέφερε που αλλού μα στο Λούβρο Είναι αυτό που λέμε ότι η ιστορία γράφεται από όσους έχουν την δύναμη να παίρνουν αυτό που θέλουν και αυτή η απουσία λειτουργεί νομίζω τέλεια ως γέφυρα για να ανεβούμε στην επιφάνεια, στην σύγχρονη εποχή, για να δούμε το επόμενο στρώμα.

08:18 Ναι, γιατί αναρωτηθήκαμε νωρίτερα γιατί είχε επιλεγεί αυτό το σημείο για να γίνει το δικαστικό μέγαρο, τη δεκαετία του 60. Η απάντηση όμως βρίσκεται πολύ πιο πίσω, στο 1917, στη Μεγάλη Πυρκαγιά, η φωτιά που έκανε στάχτη το κέντρο. Αυτή η καταστροφή λοιπόν έφερε έναν άλλο Γάλλο, τον αρχιτέκτονα Ερνέστεμπράρ, ο οποίος επανασχεδίασε την πόλη.

08:41 Και κάπως έτσι βγαίνουμε από την πέτρα των Ρωμαίων και κοιτάμε τα κτίρια που πλαισιώνουν σήμερα την οδό μακεδονικής αμήνης και περνάμε στην αστική νεωτερικότητα. Ο Εμπράρ άνοιξε τον δρόμο για την χρήση του μπετόν, του οπλισμένου σκυροδέματος. Εδώ οι αρχιτεκτονικές αναλύσεις από τις πηγές μας έχουν τρομερό ενδιαφέρον. Κοιτάζοντας στα διατηρηταία κτίρια βλέπεις την κοινωνία να αλλάζει και όλο αυτό φαίνεται στις προσώψεις.

09:07 Στο νούμερο 21 έχουμε το κτίριο του αρχιτέκτονα Γεωργίου Μανούσου. Αρντεκό, πρώιμος μοντερνισμός, καθαρές γραμμές. Ένα πανέμορφο κτίριο. Μετά στον αριθμό 25 η πρόσωψη έχει μια σχεδόν μαθηματική συμμετρία με αυστηρές οριζόντιες και κάθετες ζώνες. Και δίπλα στο 27 έχουμε καμπυλωτούς εξώστες, τα γνωστά έρκερ, τις προεξοχές δηλαδή.

09:32 Και μην ξεχνάμε τις σιδερένια στήλες εισόδου στην γωνία με την Αγίου Δημητρίου. Υπέροχη λεπτομέρεια. Ναι, αλλά εδώ έχω μια σκέψη. Ας το αναλύσουμε λίγο αυτό. Διαβάζοντας για την ρωμαϊκή πολεοδομία, είδαμε μια αυστηρή γεωμετρία που υπηρετούσε τη δημόσια, την αυτοκρατορική εξουσία. Μήπως και ο μοντερνισμός και η Αρντεκό με αυτή την αυστηρή συμμετρία στο νούμερο 25 ας πούμε για παράδειγμα.

09:56 Δεν είναι τίποτα άλλο από μια σύγχρονη ιδιωτική αντανάκλαση της ίδιας γεωμετρίας, μόνο που αντί για τον αυτοκράτορα έχουμε τον ιδιώτη εργολάβο. Πιστεύω ότι αυτή είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ανάγνωση. Η αρχιτεκτονική επιβάλλει πάντα μια τάξη. Απλώς αλλάζουν οι αποδέκτες. Στη ρωμαϊκή εποχή οργάνωνε τις μάζες στο δημόσιο χώρο.

10:18 Ενώ στον Μεσοπόλεμο... Στον Μεσοπόλεμο νομίζω ότι η κοινωνία αστικοποιείται πολύ γρήγορα. Εγκαταλείπεται ο βαρύς διάκοσμος και ο εκλεκτικισμός. Η νέα αστική τάξη ήθελε λειτουργικότητα, ήθελε φως, ήθελε υγιεινή. Η γεωμετρία εξυπηρετεί πια την διαβίωση μέσα σε ένα καινούριο εφεύρημα, την πολυκατοικία. Άρα έχουμε την εξέλιξη της κοινωνίας αποτυπωμένη στον δρόμο.

10:42 Αλλά τα κτίρια και το υπέδαφος είναι μόνο το σκηνικό. Ήρθε νομίζω η ώρα να κοιτάξουμε την πινακίδα του δρόμου. Την Μακεδονική Άμυνα Αυτό είναι το όνομα της οδού και δεν έχει να κάνει ούτε με μπετόν ούτε με αρχαία μάρμαρα. Μας πηγαίνει σε έναν κόσμο κατασκοπίας σε μια περίοδο σκιών στο 1902 μια πραγματικά πολύ σκοτεινή και επικίνδυνη περίοδο.

11:16 Η Οθωμανική Αυτοκρατορία καταραίει στα Βαλκάνια και η ιστορία μας μεταφέρει στο μοναστήρι στη σημερινή Βίτωλα. Ο Κολτσίδας το περιγράφει εκτενώς στο βιβλίο του, στο βιβλίο Πελαγωνία. Λέει λοιπόν ότι το κλίμα ήταν εκρηκτικό. Βουλγαρική εξαρχία, ρουμανική προπαγάνδα, πατριαρχείο. Μιλάμε για ένοπλες ομάδες και δολοφονίες, όχι για απλή διπλωματία και μέσα σε αυτόν τον χαμό φτάνει στο ελληνικό προξενείο εκεί, στην Βίτολα, εκεί στο μοναστήρι, ένας 24χρονος.

11:46 Ο Ιώνας Δραγούμης, ένας νεαρός διπλωμάτης που έμελε να συνδέσει άρρηκτα αυτό το όνομα με την μυστική οργάνωση Μακεδονική Άμυνα. Εδώ βέβαια πρέπει να υπενθυμίσω σε όλους όσους με ακούνε ότι πάντα εξετάζω τις πηγές καθαρά ως ιστορικά ντοκουμέντα. Μιλάμε για εθνικούς ανταγωνισμούς των αρχών του 20ου αιώνα και ο στόχος μου λοιπόν είναι να δούμε τα γεγονότα, όχι να πάρω θέση στις συγκρούσεις της εποχής.

12:13 «Αυτό το αφήνω σε εσάς, το αφήνω σε εσάς με τα σχόλιά σας». Και αν το συνδέσουμε λοιπόν όλο αυτό με την γενικότερη εικόνα, η μακεδονική άμυνα δεν ξεκίνησε με σκοπό τον ανοιχτό πόλεμο. Ήτανε ένα δίκτυο συλλογής πληροφοριών. Ουσιαστικά προετοίμαζε το έδαφος για τον μακεδονικό αγώνα και τον Παύλο Μελά. Λίγο αργότερα. Διαβάζοντας τώρα τον όργο στα αρχεία που έλεγε «ορκίζομαι να κρατήσω μυστική την άμυνα», σκέφτομαι το εξής.

12:42 Σήμερα, αν θέλεις να στήσεις ένα δίκτυο, το κάνεις ψηφιακά, φυσικά με κρυπτογράφηση. Τότε όμως, τότε όλα ήταν αναλογικά. Το networking της εποχής γινόταν από εμπόρους, δασκάλους, ιερείς. Ένα λάθος, μια στραβή ματιά σε έναν αγγελιοφόρο σήμαινε τον θάνατο. Όλο αυτό βασίζονταν αποκλειστικά στην εμπιστοσύνη. Ήταν η απόλυτη μορφή αποκεντρωμένης δράσης σε πολύ σκληρές συνθήκες.

13:09 Εδώ είναι που γίνεται πραγματικά ενδιαφέρον όμως, διότι προκύπτει ένα ιστορικό μυστήριο γύρω από την ίδρυση της άμυνας. Οι πηγές λοιπόν διαφωνούν σε ό,τι αφορά το θέμα του ιδρυτή. Για τον Δήμο Θεσσαλονίκης για παράδειγμα, ο ιδρυτής είναι ξεκάθαρα ο Ιώνας Δραγούμης. Γι' αυτό υπάρχει και η οδός. Αλλά αν ανοίξεις το βιβλίο του Κολτσίδα, βλέπεις μια άλλη εικόνα.

13:38 Τι ακριβώς αναφέρει. Λέει ότι η οργάνωση ξεκίνησε από μια ομάδα ντόπιων ανδρών του μοναστηρίου. Αναφέρει τον Θεόδωρο Μόδη, τον Φίλιππο Καπετανόπουλο, τον Τσάμι Παπασταύρου. Ονόματα της τοπικής κοινωνίας. Και ταυτόχρονα έχουμε και τα Ιταλικά στρατιωτικά αρχεία που μιλάνε για μια συνεργασία του Δραγούμη με τους επιφανείς κατοίκους.

14:05 Αυτό έχει να κάνει με ένα πολύ σημαντικό ερώτημα νομίζω, για το πως λοιπόν η ιστορία επιλέγει να θυμάται. Έχει τελικά σημασία ποιος είχε την αρχική ιδέα ή πως μια τοπική επιτροπή μετατρέπεται σε επίσημο δίκτυο. Γιατί μια τοπική επιτροπή έχει συγκεκριμένα όρια. Μπορεί να ξέρει την περιοχή, αλλά της λείπει η σύνδεση με το κέντρο αποφάσεων, στην Αθήνα.

14:28 Και εδώ είναι που βλέπουμε την αξία της αρχαιακής έρευνας για να διασταυρώσουμε τους μύθους. Και αναφέρομαι στα αρχεία της Αμερικανικής Σχολής. Σε αυτήν υπάρχουν τα αρχεία του Ιώνα Δραγούμη και είναι ίσως το πιο δυνατό κομμάτι των πηγών. Στην ενότητα 2, στους φακέλους 4 και 5, υπάρχουν τα ημερολογιά του από το 1902 μέχρι το 1904, τα οποία είναι πλέον ψηφιοποιημένα και υπάρχουν σημειώσεις για την μυστική εταιρεία, για την μακεδονική άμυνα δηλαδή.

14:56 Και το πιο εντυπωσιακό είναι ο χειρόγραφος κανονισμός της άμυνας, γραμμένος από τον ίδιο τον Δραγούμη, δηλαδή ο άνθρωπος έκατσε και έγραψε τον κώδικα λειτουργίας. Το ποιος αναφέρει που, το πως λειτουργούν τα μηνύματα και πλείς τα όσα. Έδωσε λοιπόν την δομή και γι' αυτό η σύμπραξη αυτών των τόπιων ανδρών με την διπλωματική και οργανωτική ικανότητα του Δραγωμή ήταν αυτό που έκανε την άμυνα να πετύχει. Η ιστορία τους χρειαζόταν και τους δύο.

15:22 Αλλά τι σημαίνουν όλα αυτά για εμάς σήμερα Αν κάποιος θέλει να βιώσει όλη αυτή τη διαχρονικότητα του δρόμου Τι πρέπει να κάνει Θα σας προτείνω μια φυσική διαδρομή Από κάτω προς τα πάνω και πάλι Ξεκινάμε από το επίπεδο της δρομαϊκής αγοράς Και εδώ θα θέλω να κάνω μια διευκρίνηση Δεν μιλάμε για την εθνική σαμίνης έτσι Όχι φυσικά Και αυτό είναι ένα πολύ συχνό λάθος που συμβαίνει Η Μακεδονική Σαμίνης είναι ένα στενός δρόμος δίπλα στην Ρωμαϊκή Αγορά, οπότε ξεκινάτε από το επίπεδο της αγοράς. Σκέφτεστε το Ρωμαϊκό Οδείο. Να θυμάστε ότι το Οδείο φιλοξενεί παραστάσεις ακόμα και σήμερα. Δεν είναι ένα απλό ερήπιο.

16:05 μετά κοιτάτε εκεί που στέκονταν οι μαγεμένες. Νιώθετε τον όγκο της κρυπτής Σοάς. Και μετά ανηφορίζεται. Ανηφορίζεται στην οδό μακεδονικής αμήνης και εκεί απλώς σηκώνεται το βλέμμα. Κοιτάτε τα μπαλκόνια, τα έρκερ στο νούμερο 27 για παράδειγμα. Κοιτάτε πως οι πόλεις μεγαλώνουν, αλλάζουν υλικά από την πέτρα και πηγαίνουν στον πετόν και διαβάζοντας την πινακίδα του δρόμου αναλογίζεστε τους μυστικούς όρκους κάπου εκεί στο μοναστήρι.

16:33 Αυτό είναι το πιο εντυπωσιακό νομίζω. Σας το έχω ξαναπεί. Το χθες δεν είναι πίσω από μια βιτρίνα μουσείου. Είναι οι δρόμοι που περπατάμε και πάμε στη δουλειά μας. Είναι τα μπαλκόνια που μας κάνουν σκιά το καλοκαίρι. Η πόλη είναι ζωντανή. Πρέπει να κοιτάμε και χαμηλά και ψηλά. Κάθε λεπτομέρεια έχει μια ιστορία. Και κάπως έτσι θέλω να κλείσουμε με μια λίγο διαφορετική, ίσως προκλητική σκέψη που μου ήρθε καθώς διάβαζα τις πηγές.

17:09 Σκεφτόμουν τα αρχαία ευρήματα στην αγορά. Τους αποχυτευτικούς αγωγούς, τους λουτήρες. Για έναν Ρωμαίο πολίτη όλα αυτά ήταν απολύτως πεζά, κάτι βαρετό, μια καθημερινότητα. Ήτανε απλώς οι υποδομές τους. Και σήμερα εμείς τα θεωρούμε αρχαιολογικούς θησαυρούς. Οπότε σκεφτείτε το εξής. Κάθε φορά που περπατάμε κάτω από ένα αρντεκό διαμέρεσμα ή προσπερνάμε απλώς πεζά αντικείμενα, ένα φθαρμένο μπρούτζινο πόμολο, έναν παλιό διακόπτη από βακελίτι, μια σχάρα εξαιρισμού για παράδειγμα.

17:41 Ναι, μια σχάρα. Ποια από όλα αυτά τα απολύτως συνθισμένα, βαρετά αντικείμενα της δικής μας εποχής θα προκαλέσουν τον θαυμασμό και το μυστήριο στους αρχαιολόγους του έτους 4000. Τι θεωρίες άραγε θα βγάλουν για το πώς ζούσαμε. φανταστείτε τώρα να αναλύουν την χρήση ενός διακόπτη ως κάποιο είδους τελετουργικού είναι συναρπαστικό να το σκεφτεί κανείς έτσι με αυτή την προσέγγιση δεν νομίζετε αλλά κάπου εδώ ολοκληρώνουμε άλλη μια βουτιά στα βάθη των πηγών και αν πρέπει να σας προτείνω κάτι είναι το να κρατάτε την περιέργειά σας ζωντανή και την επόμενη φορά που θα περπατήσετε στην πόλη κοιτάξτε λίγο χαμηλά και λίγο πιο ψηλά Σας ευχαριστώ που για ακόμη μια φορά περπατήσατε μαζί μου.

18:29 Εάν σας άρεσε αυτό που ακούσατε, ακολουθήστε με. Μέχρι το επόμενο επεισόδιο, να μην ξεχνάτε ότι κάθε δρόμος έχει τη δική του ιστορία. Στεφανίδης, over and out.