Συννεφιασμένη Κυριακή/ το επιδραστικότερο τραγούδι του Βασίλη Τσιτσάνη

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Μουσική Είναι ένα από τα πλέον γνωστά ελληνικά τραγούδια του 20ου αιώνα. Το γνωρίζουν οι πάντες, μικροί και μεγάλοι, ανεξάρτητα από το μουσικό είδος που αγαπούν. Η εισαγωγή του είναι άμεσα αναγνωρίσιμη και έχει χαρακτηριστεί ως μουσικό τεκμήριο μιας ολόκληρης εποχής. Τραγουδήθηκε όχι μόνο από τον ίδιο τον δημιουργό του, αλλά και από κορυφαίους Έλληνες τραγουδιστές.

00:49 Θεωρείται ως ένα από τα επιδραστικότερα τραγούδια του ρεμπέτικου και του λαϊκού τραγουδιού και έχει μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία Η συνεφιασμένη Κυριακή λοιπόν είναι το τραγούδι του Βασίλη Τσιτσάνη την οποία όλοι όσοι ασχολούνται ερευνητικά με την ελληνική μουσική του 20ου αιώνα κατατάσσουν ειδολογικά είτε στο ρεμπέτικο ως επιτοπλίστων είτε στο λαϊκό τραγούδι.

01:35 Αγαπημένα μου φιλιστοράκια, είμαι η Ελίνα Φαρσάρη και σας καλωσορίζω στο νέο επεισόδιο της Ιστορίας της Κυριακής. Και η συνεφιασμένη Κυριακή είναι το τραγούδι που φιγουράρει πρώτο στην περίφημη και ιστορική σημασία, αν θέλετε, Λίστα του περιοδικού Δήφωνο Με τα 100 κορυφαία ελληνικά τραγούδια Του 20ου αιώνα Ο κατάλογος αυτός είχε δημιουργηθεί Με επαιτειακό χαρακτήρα Απάνω στο γύρισμα του αιώνα Και είχε δημοσιευθεί τον Μάιο Του 1999 Η Κρητική Επιτροπή Έθεσε στην πρώτη θέση της λίστας Της νεφιασμένη Κυριακή Η οποία επίσης Έχει χαρακτηριστεί Όχι μόνο στο επιδραστικότερο τραγούδι ως το ωραιότερο ρεμπέτικο που υπήρξε ποτέ.

02:24 Αυτή η πρωτιά αποδόθηκε στη συνεφιασμένη Κυριακή από τον Ηλία Πετρόπουλο, το δημοσιογράφο, ποιητή, κριτικό, μελετητή του λαϊκού πολιτισμού και ερευνητή του ρεμπέτικου τραγουδιού. Ο ίδιος ο Πετρόπουλος, στο εισαγωγικό σημείωμα των μικρών ρεμπέτικων, της ενδιαφέρουσας αυτής ανθολογίας του το 1974, είχε δώσει τον ορισμό του ρεμπέτικου τραγουδιού με έναν τρόπο ουσιώδη, συνοπτικό και πολύ εύστοχο θα πρόσθετα εγώ όπου αναφέρει μεταξύ άλλων Για 50 χρόνια στην Ελλάδα του 20ου αιώνα και ιδιαιτέρως στην εποχή του εμφυλίου πολέμου όλα τα λαϊκά στρώματα ετραγούδησαν κάποια ιδιορρύθμα τραγούδια γεμάτα παράπονο και πάθος και έρωτα και πίκρα Τραγούδια μελαγχολικά που διηγόντουσαν τα παθήματα των ασήμαντων ανθρώπων.

03:19 Τα τραγούδια αυτά τα ονομάζουν ρεμπέτικα τραγούδια. Μετά το 1950, τα ρεμπέτικα τραγούδια γνώρισαν μεγάλη επιτυχία και ταυτόχρονα γρήγορη ποιοτική πτώση. Η ιστορία της συνεφιασμένης Κυριακής είναι λίγο πολύ γνωστή και μάλιστα εδώ και δεκαετίες. εξάλλου ο ίδιος ο Τσιτσάνης είχε αναφερθεί στη δημιουργία του τραγουδιού αυτού σε προσωπικές του συνεντεύξεις αποκαλύπτοντας όχι μόνο σε τι αναφέρεται το θέμα του αλλά και ποιο γεγονός είχε υπάρξει η αφετηρία της έμπνευσής του.

03:53 Αν υποθέσουμε ότι κάποιος δεν γνωρίζει την ιστορία του τραγουδιού με την ευκαιρία να αναφέρω εδώ ότι είναι Ζέι Μπέκικο του 1948 σε στίχους Γκούβερ και Τσιτσάνη τη σκλαβιά της κατοχικής περιόδου. Έτσι η συνεφιασμένη Κυριακή είναι το τραγούδι που μιλά για τον τρόπο με τον οποίο βίωνε η Θεσσαλονίκη εμπροκειμένο, την αζυστική κατοχή.

04:45 Ο Βασίλης Τιτσάνης μίλησε αρκετές φορές για το βίωμα που έγινε τραύμα, τραύμα συλλογικό προφανώς. Η πρώτη αναφορά έγινε το 1972 με το σπουδαίο συνθέτη να παραχωρεί συνέντευξη στον δημοσιογράφο Γιώργο Λιάννη για το περιοδικό «Επίκαιρα» και με γενικό τίτλο «Βασίλης Τιτσάνης, 40 χρόνια αδιάφθορος». Ο Γιώργος Λιάννης συνάντησε τον Τιτσάνη στο σπίτι του στη Γλυφάδα και μεταξύ άλλων ο δημιουργός αναφέρεται στο τραγούδι, το οποίο φυσικά εκείνη την εποχή ήταν τεράστια επιτυχία και εμπορική και το πώς εμπνεύστηκε τους στίχους και τη μουσική.

05:22 Μέχρι τότε είπαμε οι περισσότεροι πίστευαν ότι η συνεφιασμένη Κυριακή ήταν ένα τραγούδι του Σεβντά. Ο Τσιτσάνης όμως ξεκαθαρίζει ότι τόσο οι στίχοι όσο και η μουσική συνδέονται με το προσωπικό του βίωμα από την περίοδο της κατοχής στη Θεσσαλονίκη και ότι αυτό που περιγράφουν οι στίχοι στα τρία κουπλέ του τραγουδιού απέναντι στην απόλυτη δυστυχία της κλαβιάς.

05:47 Το γεγονός που συγκλώνησε το Τζιτζάνι, όπως αφηγείται ο ίδιος, συνέβη μία Κυριακή του χειμώνα του 1943. Ήταν λίγο πριν από τα Χριστούγεννα και ο χειμώνας της χρονιάς εκείνης ήταν πάρα πολύ βαρύς, ακόμα και γιατί οι συνηθισμένοι στις πιο χαμηλές θερμοκρασίες συμπροτεύουσαν. Το χιόνι είχε σκεπάσει την πόλη. Εκείνο το βράδυ λοιπόν, το Κυριακάτικο βράδυ του 1943 Σύμφωνα πάντα με τις αφηγήσεις του ίδιου του Βασίλη Τσιτσάνης Τις διάφορες συνεντεύξεις του Ο ίδιος έπαιζε σε ένα κουτούκι Στη γειτονιά εκείνη όμως Οι Γερμανοί είχαν στήσει μπλόκο Οι Ναζί μπήκαν και στο κουτούκι Και δεν άφηναν κανένα να φύγει Υποχρέωσαν τους μουσικούς να παίζουν μέχρι το χάραμα Όταν πια ο Τσιτσάνης κατάφερε να φύγει, περπατούσε φοβισμένος και συλλογισμένος στους χιονισμένους δρόμους και καθώς ξημέρωνε έβλεπε στο χιόνι το λευκό, το φρέσκο, κατακόκκινο χυμένο αίμα.

06:46 Και λίγα μέτρα παρακάτω είδε και ένα παλικάρι σκοτωμένο. Γυρίζοντας στο σπίτι του άρχισε να γράφει τους πρώτους στίχους του τραγουδιού. Ο τίτλος που αρχικά του είχε δώσει ήταν «Ματωμένη Κυριακή». Αργότερα όμως μετονομάστηκε σε Συνεφιασμένη Κυριακή από τον περίφημο πια τρίτο στίχο του πρώτου κουπλέ που έχει πάντα συνεφιά, συνεφιά Στις πέντε λέξεις του οποίου περικλείεται στην ουσία και όλη η ιστορία του τραγουδιού Αρκετά χρόνια αργότερα το 2007 το μουσικό ντοκιμαντέρ της ΣΕΡΤ με τίτλο Τραγούδια που έγραψαν ιστορία παρουσίασε ένα πραγματικά εξαιρετικό αφιέρωμα στη Συνεφιασμένη Κυριακή Παρεμπιπτόντως όσοι από εσάς ενδιαφέρεστε θα βρείτε το σύνδεσμο για να το παρακολουθήσετε στο κουτάκι των πληροφοριών μαζί με τις υπόλοιπες πηγές που χρησιμοποιήθηκαν γι' αυτό το επεισόδιο Στην εκπομπή εκείνη, στην οποία παρακολουθούμε πλουσιότατο αρχιακό υλικό και εξαίρετες μαρτυρίες και περιγραφές ανθρώπων που είτε γνώρισαν από κοντά είτε μελέτησαν εντελεχώς το έργο του τρικαλλινού συνθέτη

07:49 ακούμε και τον ίδιο το Βασίλη Τσιτσάνη σε παλαιότερη καταγραφή του να μιλά για τη συνεφιασμένη Κυριακή. Στην κατοχή στη Θεσσαλονίκη λέει εμπνεύστηκα τη συνεφιασμένη Κυριακή. Τιματωμένη εκείνη η Κυριακή που αφορμή μου έδωσαν τα πολλά περιστατικά. Η φτώχεια, η πείνα, η δυστυχία, η καταπίεση, η εξαθλίωση, οι πολλές ελήψεις και οι εκτελέσεις.

08:12 Επίσης στην κατοχή στη Θεσσαλονίκη εμπνεύστηκα τη συνεφιασμένη Κυριακή Τη ματωμένη εκείνη η Κυριακή που αφορμή μου έδωσαν τα πολλά περιστατικά Η φτώχεια, η πείνα, η δυστυχία, οι καταπίες, η εξαθλίωση Οι πολλές ελλείψεις και εκτελέσεις εκεί εμπνεύστηκα και τους στίχους και τη μεροδία την οποία αργότερα εξεργάστηκα και γραμμοφώνησα αργότερα Το 1973 σε συνέντευξή του στον Γιώργο Πηλυχό για τα νέα ο Βασίλης Τιτζάνης αναφέρεται και πάλι στο κατοχικό βίωμα και τη συνεφιασμένη Κυριακή και επισημαίνει ότι το ζωφερό κλίμα της κατοχής του ενέπνευσε τους στίχους αλλά και τη μουσική που είναι ταιριαστή με το περιεχόμενο Το σημείο 0 λοιπόν για το εμβληματικό τραγούδι ήταν εκείνη η ματωμένη Κυριακή του 1943.

09:11 Οι πρώτοι στίχοι γράφτηκαν και ενδεχομένως οι πρώτες νότες συντέθηκαν λίγες μόλις ώρες μετά το οδυνηρό βίωμα. Έκτοτε χρειάστηκαν πέντε ολόκληρα χρόνια για να ολοκληρωθεί. Ειδικά εκείνος ο περίφημος τρίτος στίχος του πρώτου κουπλέ, σύμφωνα με τον ίδιο το Βασίλη Τσιτσάνη, τον ταλαιπώρησε περίπου έναν χρόνο, γιατί έψαχνε να βρει την κατάλληλη τρισύλλαβη λέξη που θα έπρεπε και να επαναληφθεί και να τονίζεται στη λίγουσα.

09:40 Όποια λέξη και αν δοκίμαζε ένιωθε ότι δεν τέργεζε με τη μουσική του. Ως που ήρθε η έμπνευση και γεννήθηκε ο στίχος με την ποθούμενη επανάληψη της τρισύλλαβης λέξης που έχει πάντα συνεφιά, συνεφιά Το ημερολόγιο πια δείχνει 1948 Η επίμαχη λέξη συνεφιά βαφτίζει και το τραγούδι Βεβαίως υπάρχει και μια άλλη εκδοχή για το πως με το ονομάστηκε η αρχική ματωμένη Κυριακή σε συνεφιασμένη Κυριακή Σε κάποιες πηγές αναφέρεται ότι ο τίτλος αντλήθηκε από ένα ξένο τραγούδι Από τον Gloomy Sunday του Ούγγρου πιανίστα και συνθέτη Ρέζο Σέρες του 1933 Βεβαίως και αυτό το τραγούδι είχε τη δική του ιδιορυθμή ιστορία Καθώς μολονότι μια απλή μελωδία θα έλεγε κανείς Με ένα παρόλα αυτά λυρικό μεν αλλά αρκετά μελαγχολικό ως πεσημιστικό περιεχόμενο που μιλά για έναν μυρολατρικό τρόπο που έχει ο άνθρωπος για να αντιμετωπίσει την μοναξιά και την κενότητα της Κυριακής.

10:47 Το τραγούδι αυτό ενοχοποιήθηκε για αυτοκτονίες νέων ανθρώπων, στην Ουγγαρία κυρίως αλλά και την Αμερική τη δεκαετία του 30. Οι καταθλιπτικοί στοίχοι του Gloomy Sunday γράφτηκαν από τον Σέρε στο Παρίσι Αλλά εικάζεται ότι ο συνθέτης ήταν πολύ επηρεασμένος την περίοδο εκείνη Από την άνοδο του φασισμού στην πατρίδα του την Ουγγαρία Όπως και να έχει, είναι γεγονός ότι το τραγούδι αυτό έγινε παγκόσμια επιτυχία αρκετά αργότερα Το 1941, όταν η Billie Holiday τραγούδισε μία βερσιόν του εκτοξεύοντας τη δημοφιλία του Δεν αποκλείεται λοιπόν μια που μιλάμε για παγκόσμια πολύ μεγάλη επιτυχία ο Τσιτσάνης να γνώριζε αυτή τη διασκευή του 1941 και η εκδοχή αυτή να αποτέλεσε δηλαδή τον Gloomy Sunday την έμπνευση για τον τίτλο της συνεφιασμένης Κυριακής μπορεί να μοιάζει πράγματι αληθοφανής αλλά δεν επιβεβαιώνεται και πλήρως από το σύνολο των πηγών.

11:45 Ούτε και ο ίδιος ο Τσιτσάνης είχε κάνει σχετική αναφορά στις συνεντεύξεις του καθώς αποδεικνύεται πια ότι ήθελε να μιλά για τη μεγάλη του επιτυχία δημόσια. Έτσι η συνεφιασμένη Κυριακή φωνογραφήθηκε για πρώτη φορά από το 1943, πέντε χρόνια αργότερα το 1948, με πρώτη εκτέλεση από τον πρόδρομο Τσαουσάκη και τη Σωτηρία Μπέλου.

12:09 Η δεύτερη εκτέλεση έγινε από τη Μαρή Κανίνου και τον ίδιο τον Τζιτσάνη το 1954 και το 1959 ήρθε η τρίτη με το Στέλιο Καζαντζίδη, τη Γιώτα Λίδια και τη Μαρινέλα. Αυτή ήταν και η βερσιόν που εκτόξευσε τη δημοφιλία της συνεφιασμένης Κυριακής. Μία από τις αξιοσημείωτες στιγμές στην ιστορία του τραγουδιού ήταν και η διασκευή για πιάνο που έκανε στη συνεφιασμένη Κυριακή ο Μάνος Χατζηδάκης το 1949 την οποία στη συνέχεια συμπεριέλαβε το 1954 στον δικό του δίσκο «Έξι Λαϊκές Ζωγραφιές».

12:46 Η συνεφιασμένη Κυριακή αγαπήθηκε πολύ και αμέσως από το κοινό, ήδη από την πρώτη εκτέλεση του 1948, ωστόσο αυτό που θα λέγαμε απόλυτο χιτ έγινε το 1959 όπως προείπαμε με την εκτέλεση του Στέλιου Καζαντζίδη. Φυσικά ο κόσμος που πήγαινε στο χάραμα για να δει και να ακούσει τον Τσιτσάνη τον ίδιο Το ζητούσε επιτακτικά και ο δημιουργός δεν χαλούσε χατήρι Κάποια χρόνια αργότερα και πιο συγκεκριμένα το 1976 Ο Νίκος Ρούτσος, ο δημοσιογράφος, τυχουργός, συγγραφέας και εκδότης Μερικών από τα εμβληματικότερα περιοδικά της λεγόμενης παιδικής παραλογοτεχνίας Όπως ο Γκαούρ Ταρζάν και η Ζούγκλα ισχυρίστηκε σε συνέντευξή του στον Γιώργο Γκιόνι για την ελευθερωτικία πως συνολικά 17 τραγούδια του Τσιτσάνη μεταξύ των οποίων και οι συνεφιασμένοι Κυριακοί είχαν δικούς του στίχους.

13:43 Η αντίδραση του ίδιου του Τσιτσάνη ήταν άμεση και οργισμένη. Δήλωσή του δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα όπου μάλιστα ανέφερε ότι η υπόθεση είχε πάρει τη δικαστική οδό και κατηγορούσε τον Ρούτσο ότι είχε πλαστογραφήσει την υπογραφή του. Η απόφαση του δικαστηρίου εκδόθηκε τον Ιούλιο του 1977 και δικαίωσε τον Βασίλη Τσιτσάνη.

14:04 Στο σχετικό δημοσίευμα της Ελευθερωτυπίας επισημαίνεται ότι ο συνθέτης, σε δήλωσή του αμέσως μετά το δικαστήριο, ανέφερε πως αισθάνεται απόλυτη ικανοποίηση για την ελληνική δικαιοσύνη και απέραντια η βία για τους ανθρώπους εκείνους που κινούνται αναντίον του φανερά ή και κρυφά. Το μεγάλο ντόρο ωστόσο για το θέμα των στίχων της συνεφιασμένης Κυριακής τον έκανε η υπόθεση του Αλέκου Γκούβερη από τη Λάρισα που είχε υπάρξει προσωπικός φίλος του Βασίλη Τσιτσάνη.

14:34 Οι φήμες της εποχής έλεγαν πως σύμφωνα με τους ισχυρισμούς του Γκούβερη, οι στίχοι του τραγουδιού γράφτηκαν το 47 από τον ίδιο και η μοναδική συμμετοχή του Τσιτσάνη ήταν ο περίφημος τρίτος στίχος του πρώτου κουπλέ, εκείνος με τη συνεφιά. Όσο για την αφορμή του τραγουδιού, δεν ήταν ο ζώφος της κατοχής, ούτε κάνου ανεκπλήρωτος έρωτας, αλλά ένας χαμένος ποδοσφαιρικός αγώνας.

15:01 Ο Γκούβερης, φανατικός οπαδός της ΑΕΛ, πήρε κατάκαρδα την ήττα της ομάδας του σε ένα μάτς και την πίκρα που ένιωσε τη διοχέτευσε μέσα από τους στίχους της συνεφιασμένης Κυριακής. Όπως ήταν αναμενόμενο, υπήρξαν φήμες, κουτσομπολιά, πικρόχολα σχόλια, έγινε μεγάλο σουσού. και μολονότιο ισχυρισμός του χαμένου ποδοσφαιρικού αγώνα καταρρίφθηκε από τα ίδια τα ιστορικά γεγονότα γιατί βλέπετε η Αθλητική Ενώση Λάρισσας ιδρύθηκε το 1964 συνεπώς δεν θα μπορούσε να παίξει και να χάσει μια Κυριακή του 1947 Μεγάλη εντύπωση ωστόσο είχε προκαλέσει το γεγονός ότι η αντίδραση του Τσιτσάνη δεν ήταν τόσο έντονη και οργήλη όπως την υπόθεση του Ρούτσου Ως που μιλώντας τον Πάνο Γεραμάνη, τον δημοσιογράφο, συγγραφέα, παραγωγό ραδιοφωνικών εκπομπών και αμελετητή της ιστορίας του λαϊκού τραγουδιού, παραδέχτηκε ότι κάποιοι στίχοι της συνεφιασμένης Κυριακής είχαν γραφτεί σε συνεργασία με τον Κούβερη.

16:04 Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι στα μικρά ρεμπέτικα του Ηλία Πετρόπουλου την ανθολογία αυτή που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1968 έχει σημασία και ακολούθησαν στη συνέχεια βεβαίως και άλλες επανεκδόσεις της αναφέρονται ως δημιουργή του τραγουδιού πρώτα ο Αλέκος Γκούβερης και μετά ο Βασίλης Τσιτσάνης. Την υπόθεση αυτή εκτιμάται ότι έλυσε οριστικά ένα ντοκουμέντο που εντοπίστηκε στο αρχείο Τσιτσάνη χρόνια μετά το θάνατό του και δημοσιεύτηκε το 2003 στο περιοδικό Ταχυδρόμος από τον ερευνητή του λαϊκού τραγουδιού Κώστα Χατζηδουλή, ο οποίος παρεπιπτόντως ήταν και προσωπικός φίλος του Τσιτσάνη.

16:45 Το ντοκουμέντο αυτό είναι μια χειρόγραφη δήλωση του Αλέκου Γκούβερη με ημερομηνία 17 Σεπτεμβρίου 1947, στην οποία όπως αναφέρει και το rebetiko.gr σε ανάρτησή του, ο Γκούβερης δηλώνει ότι συνέβαλε με ένα και μόνο κουπλέ στη στιχουργική της συνεφιασμένης Κυριακής. Ποιο συγκεκριμένα αναφέρει σε εκείνη την γραπτή δήλωση. Ο κάτωθοι υπογεγραμμένος Αλέκος Γκούβερης δηλώ ότι συνέβαλα στην αποπεράτωση των στίχων της συνεφιασμένης Κυριακής του Βασίλη Τσιτσάνη Δια της προσθήκης ενός και μόνο κουπλέ Δια την ως άνω δευτερεύουσαν βοηθητική προσφορά μου θέλω λάβει το 20% επί των στίχων δικαιωμάτων του Εν Αθήνες τη 17η Ανάτου 1947 ο δηλών Αλέκος Γκούβερης Έτσι, επίσημα έκτοτε, θεωρείται πως όσον αφορά στους στίχους της συνεφιασμένης Κυριακής, δεν μιλάμε για τη μουσική που δεν αμφισβητείται από κανένα, πως κατά 80% ανήκουν στον Τσιτσάνη και κατά 20% στον Αλέκο Γκούβερη.

17:52 Η διαμάχη ασφαλώς με το πέρασμα των χρόνων έχει ξεφουσκώσει, ωστόσο ακόμη και σήμερα σε διάφορα μουσικά φόρουμ εξακολουθούν να γίνονται συζητήσεις σχετικά με την πατρότητα των στίχων του τραγουδιού, με κύριο επιχείρημα γιατί αφού υπήρχε η γραπτή αυτή δήλωση στο αρχείο Τσιτσάνη, δεν είχε επιλέξει ο ίδιος ο δημιουργός την περίοδο που ξεσπούσε η φημολογία να μην το παρουσιάσει και επίσημα.

18:20 Φυσικά όλα αυτά δεν αλλοιώνουν ούτε τη φυσιογνωμία, ούτε προφανώς και την αξία της συνεφιασμένης Κυριακής, για την οποία πάρα πολλοί ισχυρίζονται πως πρόκειται για το καλύτερο ελληνικό λαϊκό τραγούδι το οποίο στο πέρασμα των χρόνων ερμήνευσαν πολλοί και άξιοι τραγουδιστές όπως η Τζέν Ιβάνου, η Δημητρα Γαλάνη, η Ελευθερία Ρβανιτάκη, ο Σταμάτης Κόκοτας, ο Δημήτρης Μπάσης ή ο Δημήτρης Μητροπάνος.

18:44 Αυτή λοιπόν ήταν η ιστορία της συνεφιασμένης Κυριακής. με την ευχή τη δική μου και του Κώστα Δημάκη που ήταν και αυτή τη φορά μαζί μου στην ηχοληψία και το μοντάζ η Κυριακή αυτή να μην αποδειχθεί συνεφιασμένη για κανέναν από σας αγαπητά μου φιλιστοράκια Ανανεώνουμε λοιπόν το ραντεβού μας για την επόμενη εβδομάδα Να είστε όλοι καλά Μουσική τη ζωή και μ' αριγμιά να στεναζώ.