Άγιοι Απόστολοι: Ένας ναός στην Αρχαία Αγορά αποκαλύπτει τη Βυζαντινή Αθήνα

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

01:30 Πότε χτίζεται και ποια θέση κατέχει στην ιστορία της Βυζαντινής Αθήνας. Ο Ναός των Αγίων Αποστόλων είναι ένα μοναδικό μνημείο. Λέμε ότι είναι ένα μοναδικό ή αλλιώς ουνικού στην γλώσσα την αρχαιολογική, διότι δεν υπάρχει κανένα όμοιό του. Χτίζεται προς τα τέλη του 10ου αιώνα, την τελευταία 25η αιτία μάλλον, και είναι γνωστός ως Άγιοι Απόστολοι του Σολάκη, οι Άγιοι Απόστολοι Σολάκη, όπως πάρα πολλές αθηναϊκές εκκλησίες της εποχής, έχουν ένα τέτοιο συνοδευτικό όνομα.

02:03 Έχουμε το πρόβλημα ότι στις εκκλησίες αυτές δεν έχει σωθεί καμία επιγραφή, δεν μας έχουν σωθεί αρχεία, έγγραφα που να μας μιλούν για τους ιδρυτές τους. Οπότε υπάρχει μια επιφύλαξη, υπήρχε τουλάχιστον μια επιφύλαξη, κατά πόσων αυτά τα ονόματα, αυτές οι υπονημίες έχουν μια ιστορική βάση ή όχι. Έχουμε για παράδειγμα την Σωτήρα Κοτάκη, τον Άγιο Νικόλαο τον Ραγκαβά και μερικούς ακόμα ναούς με τέτοιες υπονημίες.

02:37 Γύρω στο 1980, τη δεκαετία του 1980, γίνονταν εργασίες επισκευής στον Τρούλο του Αγίου Νικόλαου του Ραγκαβά και εκεί βρέθηκε ένα γκράφιτι που έλεγε «Κύριε βοήθη τον δούλο σου Νικόλαο Ραγκαβά». Έτσι λοιπόν αποδείχτηκε ότι αυτές οι ονομασίες έχουν ιστορική βάση και το πιθανότερο είναι πως πρόκειται για οικογενειακά ονόματα Αθηναίων της εποχής οι οποίοι ενέχονταν στην ίδρυση αυτών των ναών είτε ως δωρητές ή ως ιδιοκτήτες διότι κάποιοι από αυτούς τους ναούς ήταν μάλλον ιδιοκτήτες οικογενειακές εκκλησίες Τι γνωρίζουμε Γερό για την Αθήνα της εποχής που οικοδομείται αυτός ο ναός πόσο διαφορετική ήταν η Μεσοβυζαντινή πόλη, για παράδειγμα από την εικόνα της Αρχαίας Αθήνας, που κυριαρχεί, θα λέγαμε σήμερα, στο συγκεκριμένο χώρο.

03:27 Η βασική διαφορά είναι ότι, κατά την αρχαιότητα, η περιοχή της Αρχαίας Αγοράς ήταν ένας δημόσιος χώρος, με δημόσια οικοδομήματα. Στους Βυζαντινούς χρόνους, όμως, ήταν μία συνοικία μόνιμων κατοίκων της πόλης, με κατοικίες, εργαστήρια, εκκλησίες, στενούς, ακανόνιστους δρόμους χωρίς κανένα πολεδομικό σχέδιο όπως ήταν οι περισσότερες βυζαντινές πόλεις.

03:52 Οπότε υπάρχει αυτή η διαφορά ως προς το χώρο όμως αυτή η ακατάστατη οργάνωση επικρατούσε στις συνοικίες της αρχαίας Αθήνας. Υπάρχει δηλαδή ένα κοινό σημείο ως προς αυτό. Να πάμε λίγο στην αρχιτεκτονική του ναού, η οποία είναι ιδιαίτερη, έχει ένα τρούλο, θα μας τα πεις λίγο πιο αναλυτικά, τέσσερις κόγχες. Τι μας λέει η μορφή του για την εκκλησιαστική αρχιτεκτονική της εποχής και υπάρχουν αντίστοιχα παράδειγματα στην Αθήνα ή αλλού.

04:22 Δεν υπάρχει κανένα αντίστοιχο παράδειγμα, είναι ένα πραγματικά μοναδικό έργο αρχιτεκτονικής και γι' αυτό έχει συγκεντρώσει και από παλιά το ενδιαφέρον των ερευνητών. Οι Άγιοι Απόστολοι χτίζονται σε μία εποχή που στην αρχιτεκτονική των εκκλησιών επικρατεί το σχήμα που λέμε σταυροειδής εγγεγραμμένος. Δηλαδή έχουμε ένα χώρο μέσα στον οποίο με τη βοήθεια κοιώνων σχηματίζεται ένας μεγάλος σταυρός στο κέντρο του οποίου υψώνεται ένας τρούλος.

04:56 Αυτό είναι το πιο διαδεδομένο είδος εκκλησίας της εποχής. είναι κάτι το απαιτητικό κατασκευαστικά γιατί έχει πολλές καμπύλες, έχει βάρη που πρέπει να υπολογιστούν και έχει βέβαια και πάρα πολλούς συμβολισμούς. Στην Αθήνα χτίζονται αρκετοί τέτοιοι ναοί υψηλής ποιότητας αλλά οι Άγιοι Απόστολοι διαφέρουν από όλους διότι όλα τα μέρη τους έχουν μετατραπεί σε κόνχες.

05:24 οτιδήποτε δηλαδή γύρω από τον Τρούλο ήταν τετράγωνο ο άγνωστος αρχιτέκτονας επέλεξε να το κάνει ημικυκλικό και έτσι κατέληξε το αποτέλεσμα είναι αυτό που λέμε ένας τετράγωνος ναός που θυμίζει πάρα πολύ κυκλικά κτίρια. Αυτή η διασταύρωση είναι μοναδική. Δεν τη συναντάμε πουθενά στην Βυζαντινή αρχιτεκτονική. Δύσκολη κατασκευαστικά, πολύ απαιτητική.

05:53 το μόνο μέρος που τη συναντάμε την ίδια εποχή είναι η Αρμενία. Η Αρμενία. Η μακρινή Αρμενία, η οποία όμως για το Βυζάντιο δεν ήταν καθόλου μακρινή. Ήταν μία διπλανή χώρα ουσιαστικά στα σύνορα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, στη Μικρά Ασία και οι Αρμένοι είχαν μία έντονη παρουσία σε όλους τους τομείς της ζωής του Βυζαντίου.

06:18 Θεωρείται λοιπόν πως αυτή η σύντοση δεν μπορεί να είναι τυχαία. Το έχει αναπτύξει πολύ ωραία και σε ένα πρόσφατο άρθρο του ο καθηγητής μας, ο παλιός στο τμήμα το αρχαιολογικό της Αθήνας, ο Νίκος Γκιολές. Θεωρεί ότι με ενδιάμεσο σταθμό, θα λέγαμε, την Κωνσταντινούπολη, όπου γνωρίζουμε πως υπήρχαν αρμένοι αρχιτέκτονες και υπήρχαν και επιδράσεις εκτήρια της Κωνσταντινούπολης από την αρχιτεκτονική της Αρμενίας, Θεωρεί λοιπόν βάσημα ότι κάποιος αρχιτέκτονας με τέτοια παιδεία βρέθηκε στην Αθήνα και συνδύασε την αρχιτεκτονική την τοπική της Νότιας Ελλάδας με αυτά τα ιδιαίτερα στοιχεία.

07:05 Για χαρακτηριστικά, για τον Σολάκη και την οικογένειά του δεν ξέρω αν γνωρίζουμε κάτι. Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε τίποτα. Ένα στοιχείο που ίσως συνδέεται με αυτή την οικογένεια είναι ότι στο Νάρθηκα, το προθάλαμο δηλαδή του ναού, στη βόρεια πλευρά υπάρχει ένας τάφος. Καινός βέβαια και συλλημένος από πολλούς αιώνες. Αλλά το λογικό είναι ότι εφόσον ο ναός αυτός ήταν πιθανότατα ιδιωτικός, ο τάφος αυτός μπορεί να ανήκε στην οικογένεια ίσως Σολάκη.

07:37 Γνωρίζουμε όμως κάτι για τη γειτονιά που αναπτύσσεται γύρω από τους Αγίους Αποστόλους εκείνη την εποχή Γνωρίζουμε πολλά πράγματα, την έχουμε πλήρως αποτυπωμένη Αν και δεν έχουμε την ίδια πλέον Γιατί όταν ξεκίνησαν οι ανασκαφές της Αμερικανικής Αρχαιολογικής Σχολής Στον χώρο της Αγοράς Κατεβαίνοντας στο έδαφος συνάντησαν τα στρώματα αυτής της εποχής και έχουμε μία πλήρη αποτύπωση των κατοικιών, των δρόμων, των εργαστήριων που υπήρχαν εκεί.

08:10 Αυτά βέβαια αφαιρέθηκαν καθώς ο στόχος της ανασκαφής ήταν η κλασική φάση, η κλασική αγορά. Ήταν μια πολύβουη γειτονιά. Ήταν μια πυκνοκατοικημένη από ό,τι φαίνεται αθηναϊκή γειτονιά και πρέπει να ήταν και πολύβουη διότι όπως και σε άλλες περιοχές της Αθήνας έχει διαπιστωθεί ότι τα σπίτια ήταν χτισμένα δίπλα σε εργαστήρια, δηλαδή δίπλα στο σπίτι σου μπορεί ένας κεραμέας να άναβε το καμίνι του, παραδίπλα στον ίδιο δρόμο να υπήρχε ένα άλλο εργαστήριο, ενός άλλου τεχνίτη.

08:43 Δεν υπήρχε διαχωρισμός των χρήσεων, οπότε σίγουρα πρέπει να ήταν μια πολύβουη αθηναϊκή γειτονιά. Εδώ βάζουμε στην ιστορία το Βρυσάκι βεβαίως, που είναι αυτή η περιοχή των Αθηνών, η οποία παλωτριώνεται και κατεδαφίζεται προκειμένου να έρθει στο φως η αρχαία αγορά των Αθηνών, γύρω στη δεκαετία του 1930. Γνωρίζουμε ενδεχομένως ποια θέση είχαν οι Άγιοι Απόστολοι στην καθημερινή ζωή του Βρυσακίου, αν ήταν μια από τις κεντρικές εκκλησίες, από τους κεντρικούς ναούς, και τι άλλοι ναοί υπήρχαν ενδεχομένως στην περιοχή.

09:14 Ναι, η Άγια Απόστολη ήταν μία από τις κεντρικές εκκλησίες στο Βρυσάκι και από το 19ο αιώνα ήταν ένας ενοριακός ναός και μάλιστα γι' αυτό το λόγο επεκτάθηκαν ως κτίσμα έτσι με τρόπο που προκάλεσε κάποιες ζημιές. αλλά υπήρχαν και άλλες εκκλησίες, μικρές και μεγάλες. Η Βλασαρού. Η Βλασαρού ήταν η πιο γνωστή που ήταν έτσι ένα σημαντικό προσκύνημα των Αθηναίων αλλά και μικρά παρεκκλήσια αντίστοιχα με αυτά που βλέπουμε στους δρόμους της Πλάκας σήμερα.

09:46 Γιατί οι Άγιοι Απόστολοι διατηρούνται όμως ενώ άλλα μεταγενέστερα κτίσματα και ναίτης περιοχής δεν σώζονται? Δηλαδή, ποια κριτήρια, Γιώργο, καθορίζουν τότε, εκείνη την εποχή, τι θεωρείτε άξιο διατήρησης μέσα σε έναν αρχαιολογικό χώρο. Είχε ήδη διαπιστωθεί ότι το αρχιτεκτονικό του σχέδιο είναι μοναδικό. Και επιπλέον και η όλη κατασκευή του ναού είναι ιδιαίτερα υψηλής ποιότητας.

10:11 Έξω οι τείχοι έχουν πάρα πολλά κεραμικά διακοσμητικά σχέδια, αραβικά γράμματα, σταυρούς, διάφορα σύμβολα. και είχε ήδη προχωρήσει η μελέτη της Βυζαντινής Αρχιτεκτονικής το 1930 και ήδη αυτός ο ναός σημειωνόταν από όλους τους μελετητές ως κάτι το ιδιαίτερα σημαντικό και μοναδικό. Οπότε, παρόλο που είχε και τις αλλοιώσεις της νεότερης προσθήκης και επέκτασης, επελέγει μόνος αυτός από όλους τους ναούς της περιοχής να διατηρηθεί και ευτυχώς βέβαια που έγινε αυτό γιατί είναι πραγματικά στην κορυφή των Βυζαντινών νημείων της Αθήνας, ο Ναός των Αγίων Αποστόλων και είναι και κάτι πολύ σπουδαίο για όλη τη Βυζαντινή αρχιτεκτονική όλης της επικράτειας του Βυζαντίου εκείνη την εποχή.

11:13 Στη δεκαετία του 50 ο Ναός μελετήθηκε, αποκατάσταθηκε και αφαιρέθηκαν νεότερες προσθήκες ώστε να ανακτηθεί μια παλαιότερη αν θες μορφή του. Τι ακριβώς γίνεται σε αυτή την επέμβαση και πώς θα την αξιολογούσαμε με τα σημερινά δεδομένα αποκατάστασης μνημείων. Τότε συνεργάζονται οι Allison Franz, μια πολύ σπουδαία Αμερικανίδα αρχαιολόγος που επικεντρώθηκε στην μελέτη της Βυζαντινής Αθήνας.

11:42 Η ίδια έγραψε και ένα σπουδαίο βιβλίο για τους Αγίους Αποστόλους, το οποίο χρησιμοποιούμε μέχρι σήμερα. Η Φράντ συνεργάστηκε με τον αρχιτέκτονα της ανασκαφής, τον επίσης πολύ σπουδαίο Ιωάννη Τραυλό, κεντρική προσωπικότητα για τη μελέτη της αρχαίας και μεταγενέστερης Αθήνας. Και συνεργάστηκαν επίσης και με τον Αναστάσιο Ορλάνδο, κορυφαίο ιστορικό της αρχιτεκτονικής και αναστηλωτή πάρα πολλών μνημείων.

12:07 Στους Αγίους Αποστόλους κατεδαφίστηκαν οι νεότερες προσθήκες και αποκαλύφθηκε η τέταρτη κόγχη που είχε αφαιρεθεί όταν έγινε η επέκταση των 19ου αιώνα και ο Νάρθηκας του ναού σε χαμηλά όμως ερήπια. Οπότε αυτό που έγινε είναι ότι συμπληρώθηκε η τέταρτη κόγχη και ανοικοδομήθηκε ο Νάρθηκας με έναν τρόπο που πιθανώς είναι λανθασμένος.

12:34 έχει μία ενιαία ευθύγραμμη σκεπή ενώ συνήθως οι Νάρθικες στους Βυζαντινούς ναούς χωρίζονται σε τρία μέρη και το κεντρικό είναι λίγο πιο ψηλό από τα δύο πλάγια ωστόσο δεν βρήκαν ενδείξεις για το πώς ήταν αυτή η ακριβής αρχική μορφή του Νάρθικα και έτσι επέλεξαν αυτή τη λύση ως πιο ουδέτερη θα λέγαμε νομίζω ότι και με τα σημερινά δεδομένα είναι μια πάρα πολύ προσεκτική αποκατάσταση που σέβεται την ιστορία του μνημείου.

13:08 Ίσως κάποια διακοσμητικά στοιχεία που προσθέθηκαν στο ανικοδομημένο τμήμα του Νάρθικα θα μπορούσαν να μην είχαν γίνει. Αλλά γενικά η όλη αποκατάσταση θα λέγαμε ότι είναι πάρα πολύ προσεκτική, αρκετά ακριβής και δεν αλλοιώνει το γενικό χαρακτήρα του μνημείου. Άρα θα έλεγες ότι αυτό που βλέπουμε σήμερα περνώντας είναι αρκετά αυθεντικό.

13:35 Ναι, θα έλεγα ότι είναι κατά 80-85% αυθεντικό. Ο Τρούλος είναι αυθεντικός, που είναι πολύ σημαντικό στοιχείο, οι εξωτερικές όψεις. Αναστηλώθηκε το τέμπλο εσωτερικά με μαρμάρινα μέλη που βρέθηκαν επί τόπου, χωρίς όμως να είναι απολύτως σίγουρο ότι όλα ανήκαν στο ίδιο, αλλά η αναστήλωση είναι επίσης πολύ επιμελημένη. θα έλεγα ότι έχουμε κερδίσει σε πολύ μεγάλο βαθμό την αυθεντική εικόνα του μνημείου.

14:05 Μιλήσαμε για την αρχιτεκτονική, να πάμε λίγο και στο εσωτερικό. Στο εσωτερικό σώζονται τυχογραφίες διαφορετικών εποχών, θα ήθελα να μας πεις λίγα λόγια για αυτές, ενώ καταλαβαίνω ότι έχουν μεταφερθεί εκεί και ζωγραφικά σύνολα από άλλους ναούς της περιοχής. Επίσης, αν μπορείς να μας πεις λίγα λόγια για αυτό. Και να μας πεις Γιώργο αν γίνεται, τι μας λένε όλα αυτά για τη μακρά ζωή του μνημείου και για τις εκκλησίες που χάθηκαν από την αγορά.

14:30 Ναι, στο εσωτερικό έχουμε πολύ λίγες και σε κακή κατάσταση τυχογραφίες του ίδιου του μνημείου, οι οποίες είναι σημαδεμένες, είναι σφυροκοπημένες. Αυτό γινόταν όταν πάλαιοναν οι τυχογραφείς μιας εκκλησίας, μαύριζαν και κάποιος αποφάσιζε να δωρήσει, να κατασκευάσει ένα νέο ζωγραφικό διάκοσμο, ένα νέο στρώμα τυχογραφείων.

14:54 Συνήθως χτυπούσαν με σφυρί την επιφάνεια των παλαιών προκειμένου να δέσει το καινούριο επιχρήσμα πάνω στο οποίο θα ζωγραφίζονταν κατόπιν οι καινούριες παραστάσεις. Έτσι από τις αρχικές τυχογραφίες των Αγίων Αποστόλων έχουμε πολύ πενιχρά, ίχνη και πολύ ταλαιπωρημένα Μπορεί όμως ο επισκέπτης στο εσωτερικό του ναού να δει μία μικρή συλλογή ουσιαστικά Από τυχογραφίες που αποσπάστηκαν από άλλους ναούς που βρίσκονταν στο Βρυσάκι και κατεδαφίστηκαν για τις ανασκαφές Αλλά μεταφέρθηκαν εκεί Μεταφέρθηκαν εκεί, ήταν μια ωραία σκέψη γιατί στο περιβάλλον ενός ναού εκτίθεται τυχογραφίες μεταγενέστερες που ίσως και ο ίδιος είχε μια φάση μεταγενέστερη αντίστοιχης ζωγραφικής και είναι ενδιαφέροντα, είναι λαϊκά έργα μεταβυζαντινά όπως θα βρίσκαμε σε πολλές μικρές εκκλησίες του κέντρου της Αθήνας το 17ο-18ο αιώνα.

15:55 Οπότε παραπέμπει αυτή η επανέκθεση των τυχογραφιών Παραπέμπει και στην ιστορία του χώρου Αλλά και στην τέχνη της Οθωμανικής Αθήνας Γνωρίζουμε οποίες εκκλησίες της περιοχής ήταν οι τυχογραφίες Ή δεν είναι σαφές Όχι είναι σαφές, είναι καταγεγραμμένο Οι περισσότερες νομίζω ότι είναι από το ναό του Αγίου Σπυρίδωνα Αγίου Σπυρίδωνα Που βρισκόταν μέσα στην αγορά της βασικής περιόδου και της σύγχρονης Αθήνας, αλλά ως τοπό που κατοικήθηκε και μεταμορφώθηκε επί πολλούς αιώνες.

17:02 Και αυτός το ρωτάω, γιατί και στο παρελθόν συζητήσεις που μου έκανε, έχω πάντα κατά νου ότι η βυζαντινή ή η μεταβυζαντινή φάση της πόλης δεν είναι τόσο ορατή. Οπότε, ποια θα έλεγες ότι είναι η θέση, τι σηματοδοτεί η ύπαρξη ενός τέτοιου κτίσματος σε εκείνο το σημείο. Η βυζαντινή εικόνα της πόλης από την περιοχή της αγοράς έχει πρακτικά εξαφανιστεί και η μεταβυζαντινή.

17:25 Και η μόνη νησίδα που έχει απομείνει να θυμίζει αυτή τη φάση είναι ο Ναός των Αγίων Αποστόλων, ο οποίος βρίσκεται στην πλευρά που αρχίζει η κλητή στις Ακρόπολες ουσιαστικά, δεν βρίσκεται ανάμεσα στα κλασικά κτήρια και σηματοδοτεί, αντιπροσωπεύει αυτή την χαμένη πλέον φάση. Ο επισκέπτης μπορεί να καταλάβει μέσα από το Ναό των Αγίων Αποστόλων ότι εδώ υπήρχε μια ιστορική συνέχεια στον χρόνο και μάλιστα μια ιστορική συνέχεια η οποία μας έχει δώσει πάρα πολύ σημαντικά μνημεία για την ιστορία της αρχιτεκτονικής.

18:06 Οπότε αυτή η νησίδα είναι πάρα πολύ σημαντική και θα πρέπει να προστατεύεται. Προσωπικά βρήκα πολύ λάθος την αναστήλωση, την πολύ πρόσφατη αναστήλωση του λεγόμενου Νοτιοανατολικού Ναού μπροστά από τους Αγίους Αποστόλους και μάλιστα μια αναστήλωση πολύ συζητημένη. Πολύ συζητήθηκε βέβαια. Γιατί έχει γίνει κυρίως με νέο υλικό και όχι με το αυθεντικό αρχαίο υλικό.

18:31 Αυτή η παρέμβαση έχει διαταράξει την αυτονομία αυτής της Βυζαντινής νησίδας μέσα στην αρχαία αγόρα και το βρίσκω λυπηρό. Θεωρείς ότι επισκιάζει δηλαδή τη μοναδικότητα αυτού του κτίσματος εκεί που στεκόταν, όπως στεκόταν. Ακριβώς, γιατί πλέον αποκόπτει την ελεύθερη θέασή του από πάρα πολλά σημεία. Ακριβώς. Μπορεί να ακούγεται ως κάτι το πολύ σχολαστικό και λεπτομερές, αλλά η θέαση ενός μνημείου στην πληρότητά του είναι αυτή που επιτρέπει στον επισκέπτη να το κατανοήσει και να το οικιοποιηθεί στην σκέψη του, στο βλέμμα του, στη ματιά του.

19:12 Σε ευχαριστώ πάρα πολύ Γιώργο για αυτή τη συνομιλία. Συνήθως τα θέματα με τα οποία συζητάμε είναι απρόσμενα. Ενώ είναι μπροστά μας, αυτό παρατηρώ, είναι πάντα απρόσμενα. Γιατί κυρίως θέλω να επανέλθω και να το ξαναπώ ότι η Βυζαντινή φάση της πόλης είναι σχεδόν αθέατη. Τουλάχιστον στο κέντρο της. Έτσι είναι. Ευχαριστώ και εγώ πάρα πολύ Χαρά μου κάθε φορά που συζητάμε Για μένα Ακούσατε ακόμα ένα επεισόδιο της σειράς Ιστορία μιας πόλης με τον κύριο Γιώργο Πάλι Ο οποίος μας μίλησε για το ναό των Αγίων Αποστόλων Στο κέντρο της Αθήνας Για να μην χάνετε κανένα επεισόδιο Ακολουθήστε μας στο Spotify, στα Apple Podcasts Και στο κανάλι της Λάιφο στο YouTube Είναι τα podcast της Λάιφο