Πώς ήξερες ότι δεν σε έκλεβαν στην αρχαία Αθήνα;
Ιστορία μιας πόληςΣχετικά με αυτό το επεισόδιο
Ένα μικρό χάλκινο σταθμίο, με ένα δελφίνι, μάς ταξιδεύει στην αρχαία αγορά. Πώς ζύγιζαν τα προϊόντα; Και τι γινόταν αν κάποιος προσπαθούσε να εξαπατήσει; Με τον Παναγιώτη Ιωσήφ, κλασικό αρχαιολόγο και καθηγητή Αρχαίας Νομισματικής, συζητάμε για το εμπόριο, τους θεσμούς και την εμπιστοσύνη στην Αρχαία Αθήνα.
Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.
καταλάβουμε πώς λειτουργούσαν στην πράξη συναλλαγές στην αρχαία Αθήνα. Ποιος όριζε τις μονάδες βάρους, ποιος σύλλεγε τα σταθμά και τις ζυγαριές, πώς η πόλη προσπαθούσε να εξασφαλίσει την εμπιστοσύνη ανάμεσα σε αγοραστές και πολιτές και τι συνέβαινε όταν κάποιος επιχειρούσε να εξαπατήσει τον άλλον. Ένα σταθμείο γίνεται αφετηρία για να μιλήσουμε όχι μόνο για την αγορά και το χρήμα, αλλά για τους θεσμούς, την εποπτεία και την ίδια την έννοια της αξιοπιστίας στην Αθηναϊκή Δημοκρατία.
Μαζί μου βρίσκεται εδώ σήμερα στο στούντιο της ΛΑΙΦΟ ο κλασσικός αρχαιολόγος και καθηγητής αρχαίας νομισματικής, κύριος Παναγιώτης Ιωσήφ, επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης με κύριο αντικείμενο έρευνα στην αρχαία νομισματική και οικονομία. Για να μην χάνετε κανένα επεισόδιο, ακολουθήστε μας στο Spotify, στα Apple Podcasts και στο κανάλι της Λάιφο στο YouTube.
Είναι τα podcast της Λάιφο. Ευχαριστώ, αλλά δεν θα πάρω. Η σκληρή αλήθεια για τον Τζίμι Πανούση. Μια κωμικοτραγική τριλογία για τον ξεχωριστό καλλιτέχνη. Στραβάδια Απολύομαι Περιπέτειες, η θρίαμβη, το γέλιο Οι κόντρες, οι δίκες, η λογοκρισία Οι φίλοι, οι εχθροί, ο άγνωστο τζιμάκο Κάτω έχουν τα νταλάρα Είναι τους ανανά, είναι Σκληρές αλήθειες on demand Από τον Άρη Δημοκίδη Μόνο στο lifeo.gr Απόκτησέ το, άκουσέ το Κύριε Ιωσήφ, πάνω Αν μου επιτρέπεις και πάλι τον εινικό καλώς όρισες και πάλι στην ιστορία μιας πόλης.
Καλώς ήρθαμε, Βρυκαγιά. Τι ευχαριστώ πολύ για την πρόσκληση. Χαρά μας, χαρά μας. Ξεκινάμε με το ίδιο το αντικείμενο. Τι ακριβώς είναι το Αττικό Χάλκινο Σταθμείο, τι είναι ένα σταθμείο τέλος πάντων με αυτό το δελφίνι που εκτίθεται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης και τι μπορεί να μας πει, πριν ακόμα περάσουμε στις γραπτές πηγές, για τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονταν οι συναλλαγές στην αρχαία Αθήνα.
Ναι, νομίζω ότι είναι ένα ιδανικό αντικείμενο για να το χρησιμοποιήσουμε ως εισαγωγή για την οικονομία και τις συναλλαγές στην αρχαία Αθήνα. Λίγο για να το περιγράψουμε και για να καταλάβουν και οι ακροατές σου περί τι μας πρόκειται. Βεβαίως. Είναι ένα μικρό χάλκινο αντικείμενο, στην πραγματικότητα σαν ένας πολύ μικρός κύβος, 446 γραμμαρίων όπως είπες και εσύ, με ένα ανάγλυφο δελφίνι στην επάνω του πλευρά και με μια επιγραφή.
Χρονολογείται τον 6ο και 5ο αιώνα όπως είπες. Το ενδιαφέρον βέβαια είναι ότι σε σχέση με το βάρος μπορώ να σου πω ποιο είναι το βάρος του σήμερα και φαντάζομαι ότι θα συζητήσουμε στη συνέχεια και για τα θεωρητικά βάρη αλλά δεν ξέρω ποιο ήταν το πραγματικό του βάρος και θα εξηγήσουμε γιατί φαντάζομαι στη συνέχεια γιατί τα θεωρητικά βάρη της αρχαιότητας για αυτά που νομίζουμε εμείς πιθανότατα διέφεραν από αυτά που μας έχουν περιέλθει.
Το δελφίνι τώρα δεν είναι απλώς ένα διακοσμητικό σύμβολο που βάζουν επάνω στο σταθμείο. Είναι στην πραγματικότητα μέρος ενός λεξιλογίου που έχουν οι Αθηναίοι για να ορίζουν τις νομισματικές μονάδες. Στην προκειμένη περίπτωση το δελφίνι στη δική τους γλώσσα αντιπροσωπεύει μία μνά. Θα επανέλθω στο τι είναι η μνά για να το καταλάβουμε.
Οπότε το αντικείμενο είναι αρκετά εύγλωτο. Δίνει από την αρχή μόνο του την ταυτότητά του. Τη δηλώνει κατά κάποιο τρόπο αυτή την ταυτότητα. Και νομίζω ότι εδώ είναι που αρχίζει και η ιστορία γίνεται πραγματικά ενδιαφέρουσα. Για να γίνει μια συναλλαγή δεν αρκεί εσύ να έχεις ένα εμπόρευμα και εγώ να έχω μια μνά. Και εσύ το σταθμείο.
Το σταθμείο αυτό. Το σταθμείο είναι το βάρος, έτσι. είναι το ιδεατό βάρος για να ξεκαθαρίσουμε τι ακριβώς είναι και το σταθμείο Άρα δεν αρκεί να έχουμε κάτι σημεία μνά Αρκεί και οι δύο να συμφωνήσουμε στο τι είναι η μνά και ότι κυρίως η δική μου μνά δεν είναι ελαφρύτερη ή βαρύτερη από τη δική σου ότι και οι δύο δηλαδή έχουμε ένα κοινό σημείο αναφοράς εκεί είναι η ουσία του πράγματος Δύσκολα μας τα λες θα τα καταλάβουμε λίγο στη συνέχεια Νομίζω ότι είναι πιο περίπλοκο να τα εξηγήσεις από το να τα καταλάβεις στην πραγματικότητα γιατί για μας είναι καθημερινές πρακτικές όλα αυτά. Συνηθίζουμε να πηγαίνουμε στην αγορά ζυγίζουμε στο μανάβικο και εμπιστευόμαστε μια ζυγαριά.
Πραγματικότητα αυτό ακριβώς είναι. Υπάρχει όμως μια ολόκληρη σκέψη θα έλεγα από πίσω και αυτό ουσιαστικά είναι ότι το σταθμείο μας θέτει ένα πράγμα που είναι αρκετά πιο περίπλοκο από αυτό που είναι μόνο του. Τι είναι αυτό? Ότι έχουμε μια κοινή γλώσσα όλοι μας στις συναλλαγές. Τη χρειαζόμαστε αυτή την κοινή γλώσσα, γιατί αλλιώς δεν μπορούμε να φτιάξουμε αυτό που είπες αξιοπιστία, την εμπιστοσύνη στις συναλλαγές.
Γιατί όλες οι συναλλαγές είναι εμπιστοσύνη. Ακριβώς. Τι σημαίνει στην πράξη ένα σταθμείο για έναν Αθηναίο του 6ου ή του 5ου αιώνα, εκείνης της εποχής τέλος πάντων, και σε ποιες συναλλαγές, αν ξέρουμε ήταν απαραίτητη η ζήγηση και ποια αγαθά αγοράζονταν ή αποτιμόνταν με βάστο βάρος. Όλα. Ναι. Θα ξεκινήσω από την αρχή της ερώτησής σου.
Στην πράξη το σταθμείο είναι αυτό το υλικό σημείο αναφοράς που έχουμε για τη ζήγηση. Τόσο απλά. Έχουμε έναν ζυγό. Έχει δύο πινάκια τις δύο πλευρές του. Τοποθετούμε στη μία το εμπόρευμα. Στην άλλη τοποθετούμε ένα ή περισσότερα σταθμεία. έτσι ώστε να επέλθει η ισορροπία. Για εμάς τους παλαιότερους νομίζω αυτή είναι και μια διαδικασία αρκετά οικία.
Όταν πηγαίναμε παλαιότερα στο Μανάβικο ή στο Παντοπολείο και αγοράζαμε βλέπαμε πώς γινόταν η διαδικασία. Ίσως τα νεότερα παιδιά δεν είναι τόσο εξοικειωμένα με αυτή την κατάσταση. Αυτή δεν είναι μια καινούργια τεχνολογία το ζύγισμα. φυσικά είναι πολύ παλιά, μπορούμε να την τεκμηριώσουμε ήδη από την εποχή των Σουμερίων της Μεσοποταμίας αλλά εδώ το κρίσιμο σημείο δεν είναι στην ουσία η ζυγαριά ας το πούμε αυτή η τεχνολογική εξέλιξη είναι ότι τα βάρη όπως είπα και πριν πρέπει να σημαίνουν για όλους μας το ίδιο, να έχουμε ένα κοινό σημείο αναφοράς, θα το επαναλάβω τώρα για τα προϊόντα που μίλησες για το αν ζυγίζονται όλα όχι, δεν ανταλλάσσονται και δεν συναλλάσσονται όλα τα αντικείμενα κατά βάρος.
Υπάρχουν αντικείμενα όπως για παράδειγμα τα πολύτιμα μέταλλα και άλλα προϊόντα πολλά τα οποία ζυγίζονται. Υπάρχουν όμως άλλα όπως τα σύτηρα, οι καρπί, το κρασί, το λάδι τα οποία πρέπει να τα ζυγίσουμε με έναν διαφορετικό τρόπο και γι' αυτό οι πηγές είναι άλλο για τα ξηρά και άλλο για τα σταθερά προϊόντα και γι' αυτό οι πηγές δεν αναφέρουν ποτέ στην πραγματικότητα μόνο για σταθμά.
Μιλούν για μέτρα και σταθμά. Τα μέτρα είναι ακριβώς αυτός ο χαρακτηρισμός και αυτή η σύνδεση και η συσχέτιση με τα ξηρά και υγρά προϊόντα που ανταλλάσσονται. Στην αριστοτελική τώρα Αθηναίων πολιτεία, αν θέλουμε λίγο να δούμε και τις γραπτές πηγές οι οποίες μας το περιγράφουν, αναφέρεται ότι υπάρχει μια εποπτεία όλων των συναλλαγών.
Και αυτό είναι το ενδιαφέρον. Έχουμε, για παράδειγμα, τους σιτοφύλακες. Οι συτοφύλακες είναι αυτοί που ελέγχουν τη σχέση της τιμής του σιταριού με το αλεύρι Άρα και με το ψωμί και είναι αυτοί που βεβαιώνουν ότι το ψωμί που θα παραχθεί θα έχει ένα κοινό βάρος Άρα εδώ βλέπουμε ότι υπάρχει κάτι πραγματικά ενδιαφέρον και τι είναι αυτό Ότι η μέτρηση δεν αφορά μια αφηρημένη οικονομική θεωρία Η μέτρηση αφορά κάτι που είναι τόσο καθημερινό που είναι αυτό το τελικό προϊόν που φτάνει στο σπίτι μας Ποιος καθορίζει τις μονάδες βάρους στην Αθήνα Μιλάμε για ένα ενιαίο επίσηματικό σύστημα Και πώς συνδέονταν μεταξύ τους Με συγχωρείς μονάδες όπως η ΜΝΑ που αναφέρεις Η Δραχμή και ο Βολός Που μπορεί να έχουμε ακουστά Και άλλες υποδιαιρέσεις και μεγαλύτερες Επίσης το Τάλαντο και ό,τι άλλο Φυσικά και υπάρχει ένα ατικό Σταθμητικό σύστημα Το ονομάζουμε εμείς Το λεπτό σημείο είναι ότι θα ήθελα να αποφύγω να το δώσουμε ή να το περιγράψουμε στους ανθρώπους να το καταλάβουν ως ένα σύγχρονο
μετρολογικό σύστημα με την σημερινή μετρολογική ακρίβεια. Δεν υπάρχουν ούτε η απόκληση του κλάσματος του γραμμαρίου ούτε τίποτε. Εδώ η αναφορά μας είναι ότι υπάρχουν βασικές σχέσεις μεταξύ των όλων αυτών των μονάδων. Μία μνά, για παράδειγμα στην προηγουμένη περίπτωση, γιατί στο σταθμείο αναφερόμαστε, έχει εκατό δραχμές.
Αυτό, αντιστοιχεί σε 100 δραχμές. Και μία δραχμή, αντιστοιχεί σε 6 οβολούς. Η ιδανική αργυρή δραχμή, επιμένω στο αργυρή δραχμή, έχει σημασία, έχει ένα θεωρητικό, επιμένω και στο θεωρητικό, γιατί δεν ξέρουμε με ακρίβεια, βάρος 4,35 με 4,36 γραμμαρίων. Άρα η μνά, αντιστοιχεί, πρόσεξε τώρα, σε 435 με 436 γραμμάρια. Κράτα το αυτό γιατί είμαστε πολύ κοντά στο βάρος του σταθμίου στο οποίο αναφερόμαστε Εδώ πρέπει να γίνει ακόμη μια διάκριση Ανάμεσα στην αργυρή ή νομισματική μνά Αυτή που μόλις περιέγραψα με το θεωρητικό βάρος Και την εμπορική μνά Η εμπορική μνά είναι αυτή που χρησιμοποιείται για τις συναλλαγές των καθημερινών προϊόντων Και αυτή έχει μια πολύ σημαντική εξέλιξη μέσα στον χρόνο Να το πω λίγο σχηματικά Δεν υπάρχει ένα αρχαίο κυλό αναλύωτο μέσα στους αιώνες.
Τα standards, αυτό, τα σημεία αναφοράς, το σύστημα και ο κώδικας αναφοράς του βάρους, μεταλλάζεται μέσα στο χρόνο. Και αυτό το βλέπουμε μέσα από τα αρχαιολογικά δεδομένα. Αν θέλεις κάποια στιγμή μπορούμε να μιλήσουμε και για τα σταθμά που έχουν βρεθεί στην αθηναϊκή αγορά. Πάντως, τα 446 γραμμάρια του δικού μας, του σταθμίου του κυκλαδικής τέχνης, είναι πάρα πολύ κοντά, όπως καταλαβαίνεις, στο θεωρητικό βάρος των 435-436.
Της τάχνης. Της μνάς όπως έχει το θεωρητικό της βάρος. Αυτή η απόκληση, αν θέλεις να το συζητήσουμε μετά, δεν είναι πρόβλημα. Γιατί, παραλαμβάνω, η ακρίβεια δεν είναι αυτό το πρόβλημα και κυρίως η έννοια του ελέγχου είναι κάτι εντελώς διαφορετικό που γίνεται με μια άλλη διαδικασία. Αναφέρθηκες στο ανάγλυφο Δελφίνη, στα εν χάρακτα γράμματα αν θες να μας πεις ποια είναι η επιγραφή Αυτά τα σύμβολα όπως το Δελφίνη και άλλα, οι επιγραφές λειτουργούσαν αφενός ως ένδειξη αξίας, έτσι Όμως φαντάζομαι λειτουργούσαν και ως φραγίδα δημοσίου ελέγχου λειτουργούσαν και ως κάτι άλλο Θα ξεκινήσω από το Δελφίνη το δελφίνι λειτουργεί στην πραγματικότητα ως αυτό το αναγνωρίσιμο σημάδι της μονάδας λέει ξεκάθαρα ότι πρόκειται για μία αμνά και γίνεται εύκολα και γρήγορα αναγνωρίσιμο από αυτούς που συναλλάσσονται γιατί έχει σημασία αυτό γιατί όταν πηγαίνεις στην αγορά και προσπαθείς να κάνεις τις συναλλαγές η ταχύτητα, ο ρυθμός έχει μια συγκεκριμένη σημασία ταυτοχρόνως το σημάδι, αυτό το σύμβολο του δελφινιού
είναι πολύ πιο σημαντικό από οποιαδήποτε γραφή, γιατί μιλάμε πάντοτε για μία κοινωνία στην οποία το ποσοστό αναλφαβητισμού είναι εξαιρετικά υψηλό. Ακόμη και για την Αθήνα του 5ου-4ου αιώνα, το ποσοστό του αναλφαβητισμού είναι πάρα πολύ υψηλό. Οπότε το σύμβολο αυτό είναι πολύ εύκολα αναγνωρίσιμο και γίνεται αμέσως αντιληπτό από τον χρήστη.
Στα αντικά σταθμεία έχουμε ένα ολόκληρο ρεπερτόριο, θα έλεγε κάποιος από αυτά τα σύμβολα, που ορίζουν τις διαφορετικές μονάδες, αλλά τώρα ας μην μπούμε σε τόσες λεπτομέρειες. Παράλληλα υπάρχουν και οι επιγραφές φυσικά που δηλώνουν και τόσο τη μονάδα ή και τον δημόσιο χαρακτήρα αυτού του βάρους που είναι και η επιγραφή που σχετίζεται με το συγκεκριμένο σταθμείο.
Θα έκανα όμως μια διάκριση την οποία τη θεωρώ αρκετά σημαντική. Το δελφίνι δεν σημαίνει από μόνο του ότι το σταθμείο αυτό ελέγχθηκε ως σωστό βάρος. Μάλιστα. το Δελφίνι λέει πάρα πολύ απλά ότι αυτή είναι η μονάδα που εκπροσωπεί είναι μια... Να, η δημόσια επικύρωση το αν αυτό το σταθμείο είναι σωστό ανταποκρίνεται στα πρότυπα είναι κάτι άλλο που το ίδιο το σταθμείο στην πραγματικότητα δεν μας το λέει οπότε στο ερώτημά σου αν ανταποκρίνεται με αυτή τη σφραγίδα της υπηρεσίας μέτρων και σταθμών που συνηθίζουμε σήμερα να βάλουμε να λέμε ότι είναι καλό, εγκεκριμένο το βάρος που χρησιμοποιούμε, νομίζω ότι δεν μας επιτρέπει το ίδιο το αντικείμενο να φτάσουμε μέχρι εκεί.
Αυτό που μπορούμε να πούμε με ασφάλεια είναι ότι το σύμβολο ως εικόνα, η επιγραφή και το ίδιο το βάρος πρέπει να τα αντιληφθούμε όλα ως ένα σύνολο που λειτουργεί ως μέσο αναγνώρισης και ελέγχου. Ποιος όμως έχει την ευθύνη να ελέγχει τα σταθμά και τις γαριές στην Αθηναϊκή αγορά. Υπήρχαν δηλαδή συγκεκριμένοι αξιωματούχοι, δημόσιοι μηχανισμοί που διασφάλιζαν ότι για παράδειγμα ένας έμπορος δεν χρησιμοποιούσε πειραγμένα μέτρα.
Εδώ έχουμε μια πολύ συγκεκριμένη γραπτή πηγή. Την ανέφερα και πριν, είναι η Αριστοτελική Αθηναίων Πολιτεία. Σε αυτήν μαθαίνουμε στο κεφάλαιο 51 ότι στην Αθήνα υπάρχουν 10 μετρονόμοι. Πέντε εξ αυτών βρίσκονται στο Άστι Δηλαδή στην ίδια την πόλη της Αθήνας Και πέντε στο λιμάνι γίνεται νομίζω εύκολο αντιληπτό Γιατί δίνουν τέτοια βαρύτητα στο λιμάνι του Πειραιά Και το ενδιαφέρον φυσικά είναι ότι και σε αυτή την περίπτωση Είναι κληρωνονται Αυτοί όπως άλλωστε και τα περισσότερα αξιώματα Στην Δημοκρατική Αθήνα Το καθήκον τους είναι να επιμελούνται Όλα τα μέτρα και τα σταθμά ώστε όπως λέει το ίδιο το κείμενο οι πολλούντες χρήσονται δικαίεις δηλαδή ότι οι πολιτές να το πω σε ελεύθερη μετάφραση οι πολιτές χρησιμοποιούν τα σωστά μέτρα και στάθμα άρα είναι αυτοί που ελέγχουν την όλη διαδικασία η λέξη όμως που χρησιμοποιεί στην Αθηναίων πολιτεία στη φράση οι πολλούντες χρήσονται δικαίεις το δικαίεις έχει κατά τη νόμου ιδιαίτερη σημασία Δεν μιλάμε απλώς για ένα τεχνικά σωστό βάρος
Αλλά μιλάμε ότι το γεγονός ότι η ορθή μέτρηση Εμπίπτει στη σφαίρα και στον τομέα του δικαίου Αν για παράδειγμα το δικό μου σταθμείο είναι ελαφρύτερο Και κάθε φορά που κάνουμε μια συναλλαγή Εγώ κλέβω, έχω ένα σημαντικό όφελος Αυτό δεν σημαίνει ότι η ζυγαριά μου είναι απλώς κακορυθμισμένη Σημαίνει ότι η συναλλαγή αυτή που κάνουμε είναι αδική Αυτό έχει μεγάλη και νομική σημασία Και φυσικά Με ρώτηση γενικότερα για τους Αξιωματούχους που ελέγχουν Δεν είναι μόνο οι μετρονόμοι Έχουμε φυσικά και τους Συντοφύλακες στους οποίους αναφέρθηκα Για αυτοί που ελέγχουν Το Νάρτο Ένα πολύ καθημερινό προϊόν Και φυσικά υπάρχουν οι αγορανόμοι Οι οποίοι είναι υπεύθυνοι Για τον έλεγχο των συναλλαγών Διαφόρων προϊόντων Και όπως λέει ξανά οι Αθηναίων πολιτεία φροντίζουν αυτά τα προϊόντα να είναι καθαρά και ακίβδυλα δηλαδή στην πραγματικότητα καθαρά και ανώθευτα βλέπουμε δηλαδή ότι υπάρχει στον έλεγχο μια κατανομή των αρμοδιοτήτων γιατί η οικονομία όπως σήμερα έτσι και στο παρελθόν είναι ένας
χώρος που απαιτεί θεσμούς και απαιτεί θεσμούς πολύ σαφής και αρμοδιότητες που ορίζονται με άκρα σαφήνεια Ακριβώς, χρειάζονται διαδικασίες και σε αυτές θέλω να έρθω και να σε ρωτήσω πώς γινόταν πρακτικά αυτός ο έλεγχος. Δηλαδή, υπήρχαν για παράδειγμα πρότυπα βάρη με τα οποία συγκρίνονταν τα ιδιωτικά σταθμά και αν ναι, πού φυλάσσονταν, ποιος είχε πρόσβαση σε αυτά, τι γινόταν εκεί πέρα.
Ναι, ξέρουμε ότι υπήρχαν τα επίσημα πρότυπα, τα επίσημα βάρη. Αλλά εδώ θέλω να κάνω μια επισήμανση και να πω ότι οι πηγές που έχουμε έχουν μια πολύ μεγάλη χρονολογική απόκληση. Έχουμε την Αθηναίων Πολιτεία, η οποία μας μιλάει για τον τέταρτο αιώνα και την έχω αναφέρει κατά κόρον και θα την ξανααναφέρω γιατί αγαπάμε κιόλας τον.
Για τις φορές. Και γιατί μας δίνει αρκετές πληροφορίες. Η Αθηναία πολιτεία μας βεβαιώνει και τους μετρονόμους, όπως είπαμε που βρίσκονται στην Αθήνα και στον Πειραιά. Αλλά την πραγματικά λεπτομερή εικόνα για τον τρόπο με τον οποίο γινόταν αυτή η διαδικασία και πώς οργανώνονταν τα πρότυπα, πώς ρυθμίζονται οι ποινές, το γνωρίζουμε από μια αρκετά μεταγενέστερη πηγή, το αποκαλούμενο ψήφισμα του Κλαιάρχου, το οποίο χρονολογείται το 120 π.Χ.
άρα βρισκόμαστε στην πρώη μη φάση της ύστερης ελληνιστικής εποχής. Εκεί βλέπουμε κάτι εντυπωσιακά οργανωμένο. Καταρχάς, να δώσω λίγο το χρονικό και το ιστορικό πλαίσιο, βρισκόμαστε στην εποχή που η Ρώμη είναι ο κύριος πλέον παίκτης πολιτικός και οικονομικός στην Ανατολική Μεσόγειο, άρα και στο Αιγαίο, και είναι η εποχή κατά την οποία η Ρώμη έχει παραχωρήσει τη Δήλο, το σημαντικότερο λιμάνι της περιοχής στην Αθήνα.
Το εκμεταλλεύεται η Αθήνα. Και ουσιαστικά το ψήφισμα του κλαιάρχου νομίζουμε ότι έχει κύριο σκοπό να επιτρέψει ή να διευκολύνει τη μετατροπή από μονάδες βάρους του ελλαδικού χώρου, αθηναϊκές, αττικές, σε ρωμαϊκές. Αυτή είναι η απότερη στόχευση του ίδιου του ψηφίσματος. Τι μας λέει τώρα το ψήφισμα. αναφέρεται ότι υπάρχουν τα κύρια πρότυπα. Αυτά ονομάζονται σύμβολα. Είναι αυτά τα οποία είναι τα μέτρα αναφοράς κατά κάποιο τρόπο.
Και υπάρχουν και τα επίσημα αντίγραφα τα οποία αποκαλούνται στην πηγή σηκώματα. Για να χρησιμοποιήσουμε και τους όρους που υπάρχουν αυτοί. Και αυτά τα σηκώματα όπως καταλαβαίνεις πρέπει να ανταποκρίνονται στα πρότυπα που υπάρχουν και φυλάσσονται ως επίσημα από το κράτος. Οι αρμόδιοι Άρα οι αρχές της Αθηναϊκής Πολιτείας τα κατασκευάζουν και τα διαθέτουν και τα διανέμουν στους διάφορους που πρόκειται να τα χρησιμοποιήσουν.
Άρα είναι δημόσια ευθύνη αυτό, όπως είναι και σήμερα δημόσια ευθύνη, δεν είναι κάτι το καινούριο. Η επιγραφή αυτή του ψηφίσματος προβλέπει ότι αυτά βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία και μάλιστα μας λέει ότι βρίσκονται στην αγορά και όσο συγκεκριμένα στη Θόλο, άρα και στο Πριτανείο, βρίσκονται στον Πειραιά φυσικά, στην Ελευσίνα και λόγω της θρησκευτικής της σημασίας και φυσικά στην Ακρόπολη ακόμη περισσότερο για την συμβολική σημασία.
Οι έμποροι όμως στην αγορά όπως καταστηματάρχες, άνθρωποι που πολλούν κρασιά στις αποθήκες που βρίσκονται και ό,τι μπορούμε να φανταστούμε υποχρεώνονται λοιπόν να χρησιμοποιούν αυτά τα νόμιμα μέτρα θα έλεγε κάποιος. Αυτό μας δείχνει ότι υπάρχει μία αρχή που είναι πάρα πολύ καθαρά ορατή. Ποια είναι αυτή, ότι υπάρχει ένα δημόσιο σημείο αναφοράς και όλα τα άλλα ιδιωτικά μέτρα θα πρέπει να ανταποκρίνονται σε αυτό ή να μπορούν να συγκριθούν με αυτό. Το ρήμα έχει σημασία, να συγκριθούν με αυτό, η σύγκριση.
Εκεί που πρέπει να αντισταθούμε στον πειρασμό είναι να πούμε γιατί μίλησα για τη χρονολογική απόκληση Να πάρουμε το μοντέλο που περιγράφει το ψήφισμα του 120 και να θεωρήσουμε ότι αυτό ίσχυε και στην Αθήνα του 5ου ή του 4ου αιώνα Δεν μπορώ να φτάσω μέχρι αυτό το σημείο, αλλά αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι η αρχή της δημόσιας εποπτείας είναι σίγουρα πολύ παλαιότερη και σαφέστατα υπάρχει ήδη από τον 5ο αιώνα, αλλά αυτή είναι κατά κάποιο τρόπο η διαδικασία όπως μας την περιγράφει το ψήφισμα.
Κατανοητό. Αλλά πάμε λίγο και στην πράξη και ανέφερες και την απόκληση του σταθμίου του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης κατά 10 γραμμάρια ανέφερες και θέλω να σε ρωτήσω πόσο ακριβής ήταν πάνω στην πράξη οι μετρήσεις. Δηλαδή, τα σωζόμενα σταθμά παρουσιάζουν αυτές τις αποκλήσεις. Πότε όμως μια διαφορά θεωρούνταν φυσιολογική φθορά ή τεχνική ατέλεια και πότε κανείς θα μπορούσε να τη θεωρήσει απόπειρα εξαπάτησης.
Ναι, εδώ νομίζω ότι τα αρχαιολογικά ευρήματα είναι πολύ πιο χρήσιμα από το να φτιάξουμε έναν θεωρητικό συγκριτικό πίνακα. Το έχουμε επιχειρήσει διάφοροι στο παρελθόν. Πάντα. Όπως είπες, τα σωζόμενα σταθμεία δεν δείχνουν όλα το αναμενόμενο βάρος. Αυτό το θεωρητικό βάρος το οποίο εμείς έχουμε την τάση να αναφερόμαστε. Και η πρώτη μας αντίδραση σίγουρα δεν πρέπει να είναι ότι οι αρχαίοι έκλεβαν.
Συνέχεια. Έκλεβαν μόνιμα. Ναι. Είμαι σίγουρος ότι κάποιοι από αυτούς έκλεβαν. Θα πάμε και σε αυτούς. Μας το δείχνουν οι νόμοι, άλλωστε έτσι. Δηλαδή ένας νόμος πάντοτε έρχεται να καλύψει μία ανάγκη που δημιουργείται διαφορετικά. Δεν υπάρχει ανάγκη της ύπαρξης του νόμου. η ΛΑΝΚ στην θεμελιώδη δημοσίευση των σταθμών της αθηναϊκής αγοράς επιμένει ότι πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί όταν ασχολούμαστε και μελετούμε τα αντικείμενα αυτά.
Πρόκειται για χάλκινα ή μολύβδινα αντικείμενα, τα οποία είτε έχουν υποστεί διάβρωση, είτε έχουν υποστεί αλλοιώσεις, είτε έχουν μετατραπεί. Και θα εξηγήσω τι εννοώ με αυτό. Σίγουρα όμως δεν έχουν κατασκευαστεί με αυτή την εργαστηριακή ακρίβεια που κατασκευάζονται τα σημερινά μέτρα και σταθμά. Το κιλό, το θεωρητικό που πρέπει να είναι με ακρίβεια χιλιοστού του γραμμαρίου.
Δεν υπάρχει αυτή η εργαστηριακή ακρίβεια. Επιπλέον, τα ίδια τα πρότυπα αναφοράς, τα standards όπως θα λέγαμε, μεταλλάσσονται και εξελίσσονται μέσα στον χρόνο. Δεν μένουν σταθερά αναλόγως των χρονικών περιόδων. Άρα θα έλεγα ότι για να απαντήσω λίγο και στο ερώτημά σου δεν έχουμε έναν αρχαίο κανονισμό που να μας λέει δύο γραμμάρια απόκληση είναι επιτρεπτά από τα πέντε και επάνω ας πούμε αρχίζει και γίνεται απάτη και δεν μπορούμε να τον κάνουμε αυτόν τον υπολογισμό.
Νομίζω ότι το κριτήριο για την απάτη είναι διαφορετικό. Αν κάποιος χρησιμοποιεί συνειδητά, και επανέρχομαι στον όρο, συνειδητά ένα βάρος που δεν αντιστοιχεί στο νόμιμο πρότυπο και από αυτό έχει διαρκώς ένα κέρδος. Αυτή είναι στην πραγματικότητα η απάτη. Και εδώ είναι σημαντικό ότι το ψήφισμα του κλαιάρχου δεν μιλά για μια αφηρημένη αριθμητική έννοια.
Μιλά για κάτι πάρα πολύ συγκεκριμένο. απαιτεί τα χρησιμοποιούμενα σταθμεία να μπορούν να συγκριθούν και να είναι όμοια ή έστω πάρα πολύ κοντά με αυτά που είναι τα δημόσια πρότυπα της εποχής. Και νομίζω ότι αυτό είναι το ουσιαστικό κριτήριο και εκεί διαχωρίζεται στο τι εννοούμε ως ακρίβεια και τι εννοούμε ως επιτρεπόμενη κατά κάποιο τρόπο απόκληση. Είπες ότι ήταν θέμα δικαιοσύνης η απόκληση ή μη επιτρεπτή ήταν θέμα δικαίου Τι συνέβαινε, ξέρουμε, τι συνέβαινε όταν ένας αγοραστής ή ένας πολιτής θεωρούσε ότι είχε εξαπατηθεί στη ζήγηση.
Ποια ήταν η διαδικασία καταγγελίας και τελικά τι είδους κυρώσεις μπορούσαν να επιβληθούν. Και πάλι εδώ, καμιά φορά φτιάχνουμε για την Αθήνα μία ιδέα ότι έχουμε πάρα πολλές πληροφορίες. Οι πηγές στην πραγματικότητα δεν είναι τόσες πολλές και οι κύριες πηγές, υπάρχουν και πολλές δευτερεύουσες πηγές σαφέστατα. πληροφορίες. Αν υπάρχει αμφισβήτηση ενός μέτρου που μπορεί να συμβεί, θα πρέπει να εμπλακούν οι αρμόδιοι, να το συγκρίνουν και αν δεν ανταποκρίνεται σε αυτό που είπαμε την επιτρεπόμενη απόκληση κατά κάποιο τρόπο θα πρέπει να το καταστρέψουν.
Αν ο παραβάτης είναι δούλος αλλάζουν τα πράγματα. Μπορεί να μαστιγωθεί. Υπάρχει η σωματική τιμωρία και έχει ένα ενδιαφέρον μετά και για κάποιους από τους αξιωματούχους αν μιλήσουμε για τα νομίσματα στη συνέχεια θα το αναφέρουμε. Η πόλη όμως δεν εμπιστεύεται ούτε τον ίδιο τον αξιωματούχο που είναι υπεύθυνος για τον έλεγχο.
Τόσο για την κατασκευή, όσο και για την διανομή, όσο και για τον σωστό έλεγχο των ίδιων των μέτρων και των σταθμών. Εάν αυτός που είναι Αθηναίος πολίτης δεν κάνει σωστά τη δουλειά του, θα πληρώσει και αυτός. Θα τιμωρηθεί. Αλλά αυτός πληρώνει ένα πρόστιμο χιλίων δραχμών. Άρα εδώ μιλάμε για μια ας πούμε περίπλοκη και αυστηρή διαδικασία σχετικά με το πώς χτίζεται η εμπιστοσύνη στην αγορά στην Αρχαία Αθήνα Δηλαδή και πέρα από τον έλεγχο των ίδιων των σταθμών Τρυπώς, η πόλη ελέγχει τον ελεγκτή Ο ελεγκτής είναι ταυτοχρόνος και ελεγχόμενος Αυτή είναι η διαδικασία Θέλω να πω ότι αυτή είναι μια πολύ σύγχρονη αντίληψη που έχουμε για την οικονομία και για το κράτος και δεν θέλω να δώσουμε την ψευδή εντύπωση ότι η Αθήνα ήταν ένα κράτος σύγχρονο με τους όρους που τις αντιλαμβανόμαστε σήμερα, αλλά έπρεπε να δημιουργήσει αυτό το σύνθετο σύστημα λογοδοσίας, να το πω έτσι, και ελέγχου, για να μπορεί να ελέγχει όλες τις διαδικασίες και όλα τα στάδια της συναλλαγής,
για να χτίσει την εμπιστοσύνη. Να πάμε και στα νομίσματα. Πώς συνδέεται αυτό το σύστημα των βαρών με το νόμισμα. Η δραχμή είναι ταυτόχρονα και νομισματική και σταθμητική έννοια. Αλλά τι μας δείχνει αυτή η σύνδεση για τη μετάβαση από τη ζήγηση μετάλλου στη χρήση πια τυποποιημένου νομίσματος, όπως το ξέρουμε σήμερα. Καταρχάς, η σχέση του βάρους και του νομίσματος είναι θεμελιώδηση.
Η ίδια η έννοια της δραχμής έχει μια... Η δραχμή είναι μια μονάδα βάρους στην πραγματικότητα και έχει μια σταθμητική διάσταση. Και ξέρουμε ότι στο αθλικό νομισματικό σύστημα, όπως είπαμε και πριν, μια μνάση νόμι αντιστοιχεί σε 100 δραχμές. Με το νόμισμα συμβαίνει κάτι ιδιαίτερος σημαντικό. Το έχει γράψει και ένας καθηγητής μου, το έχω γράψει και εγώ κατά κόρον.
Η ανακάλυψη του νομίσματος δεν είναι μια εξέλιξη, είναι μια επανάσταση. Ακούγεται πολύ καλύτερο στα αγγλικά γιατί είναι It's not an evolution, it's a revolution Γιατί είναι μια επανάσταση Γιατί περνάμε από τη διαδικασία του ζυγίσματος Το ρήμα ζυγίζω Περνάμε λοιπόν από το ζυγίζω στο μετράω Τι σημαίνει όλο αυτό Αντί να πηγαίνουμε στην αγορά με ένα τυχαίο σχήματος μέταλλο Πολύτιμο μέταλλο Και θα πρέπει όταν κάνουμε τη συναλλαγή Εσύ να αρχίσεις να το ζυγίζεις και να το ελέγχεις έρχομαι εγώ με ένα τυποποιημένο πέταλο το κέρμα δηλαδή πάνω στο οποίο υπάρχει ο τύπος της πόλης, ο χαρακτήρας της πόλης δηλαδή η εικονογραφία της εκδίδουσας αρχής από τη μια ένα βάρος που είναι εγγυημένο από τη σφραγίδα αυτό λέει το νόμισμα και κυρίως υπάρχει ένα προκαθορισμένο βάρος δηλαδή τι κάνει το κράτος ουσιαστικά κάνει αντί να δώσει όλο το μέρος του ελέγχου στους συναλλασσόμενους κάνει ένα μέρος του ελέγχου της δουλειάς για εμάς.
Πιο πριν. Για να διευκολύνει τη συναλλαγή. Αλλά αυτό φυσικά δεν εξαφανίζει την έλλειψη εμπιστοσύνης. Ή το πρόβλημα της εμπιστοσύνης. Και εδώ έχουμε μια από τις ωραιότερες... Όλα είναι σχετικά βέβαια, όπως το βλέπει ο καθένας. Μια από τις ωραιότερες αθηναϊκές επιγραφές που είναι ο γνωστός νόμος του Νικοφόντος που χρονολογεί το 375-374 π.Χ.
ουσιαστικά αυτός ο νόμος προσπαθεί να ελέγξει την κυκλοφορία των ατικών απομιμήσεων δηλαδή νομισμάτων που έχουν τους τύπους της Αθήνας μέσα στην ευρύτερη αγορά της Αθηναϊκής Αυτοκρατορίας δεν θα διστάσω στον όρο και τι κάνει, δημιουργεί τη θέση ενός δοκιμαστή είναι ο δημόσιος δοκιμαστής ο δοκιμαστής είναι αυτός που κάθεται μεταξύ των τραπεζών δηλαδή ανάμεσα στα τραπέζια των τραπεζιτών όλων αυτών και όλοι που έχουν ατικά νομίσματα τα πηγαίνουν σε αυτόν για να τα ελέγξει.
Εάν τα νομίσματα αυτά που έχουν εκδοθεί από άλλες εκδίδωσες αρχές ή από μιμήσεις έχουν σωστό ποσοστό αργύρου, το σωστό κράμα δηλαδή, και τους τύπους της πόλης, τότε αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν, είναι δόκιμα, και μπορούν να δοθούν πίσω στους κατόχους τους. Εάν όμως κρυθούν υπόχαλκα, υπόμόλυβδα ή κύβδυλα, τότε ο δοκιμαστής τα καταστρέφει, τα κόβει και τα αφιερώνει απευθείας στη μητέρα των θεών, στο μητρό της αγοράς.
Έχει σημασία όλη αυτή η διαδικασία γιατί περνάει το νόμισμα κατά κάποιο τρόπο το μέταλλο, το αντικείμενο περνάει από τον δημόσιο στον ιερό χώρο ενώ σαν διαδικασία της τελετουργίας και της σημασίας που αποδίδεται σε αυτήν. Και βέβαια επιβάλλονται οι ανάλογες κυρώσεις στους ανθρώπους οι οποίοι... Κυρίως όμως επιβάλλονται οι κυρώσεις και εκεί είναι το ενδιαφέρον.
Σαφέστατα, στους ανθρώπους που τα χρησιμοποιούν ή προσπαθούν να εξεπατήσουν. Νομίζω η σημαντικότερη κύρωση στην πραγματικότητα είναι ότι τους αφαιρείται το ίδιο το νόμισμα και δεν μπορούν να μπουν στην διαδικασία αυτή. Το πιο ενδιαφέρον όμως είναι ποιος είναι ο δημόσιος δοκιμαστής. Αυτό ήθελα να σε ρωτήσω. Ο δοκιμαστής είναι δούλος.
Είναι δημόσιος δούλος. Και είναι δούλος όχι γιατί η δουλειά είναι σημαντή. Ακριβώς το αντίθετο. Είναι μια θέση εξαιρετικά σημαντική. Μεγάλης ευθύνης. Απαιτεί τρομακτική εξειδίκευση. Και κυρίως είναι πολύ ευάλωτη, θα έλεγε κάποιος, στη διαφθορά. Βέβαια. Κράτα το αυτό. Έχει σημασία. Ο άνθρωπος αυτός, ο δημόσιος δοκιμαστής, ο δημόσιος δούλος που εξειδικεύεται σε αυτό, αποκτά διαρκώς μία τριβή με τον πλούτο, έτσι, περνάνε από τα χέρια του όλα τα χρήματα και μπορεί, αν ήταν αξιωματούχος, αν ήταν πολίτης, Αθηναίος πολίτης, αυτόν τον πλούτο να τον χρησιμοποιούσε και να τον μετέτρεπε σε πολιτική εξουσία.
Ναι, βέβαια. Άρα δεν έπρεπε να μπορεί να συμβεί. Άρα, από τη στιγμή, ακριβώς, πρέπει η πόλη με κάθε τρόπο να το αποτρέψει. Και από τη στιγμή που είναι δούλος, μπορεί να του επιβληθεί μία σωματική ποινή. μπορεί να μας τυγωθεί. Αυτό είναι όλο το νόημα, κάτι που δεν μπορεί να συμβεί αν είναι κάποιος αθηναίος πολίτης. Σοφά σχεδιασμένο.
Και όταν θα χρειαστεί ένας δοκιμαστής και στον πειραιά πάλι, μας λέει ο νόμος, θα αναζητηθεί του νοικοφόντος, θα αναζητηθεί μεταξύ των δημοσίων δούλων και αν δεν υπάρχει κάποιος που είναι κατάλληλος για να κάνει αυτή τη δουλειά, τέτοια είναι η εξειδίκευση, θα πρέπει να τον αγοράσουν. Μάλιστα. Βλέπεις λοιπόν πόσο μεγάλη σημασία αποδίδουν σε αυτή τη θέση που είναι κρίσιμη για το ποια νομίσματα κυκλοφορούν στο εσωτερικό της πόλης.
Μιλάμε όμως για την Αθήνα του 5ου αιώνα. 5ου, 4ου. 5ου, 4ου, αλλά πάντως για τη μεγάλη ακμή της πόλης. Η Αθήνα κοινό το διάστημα ήταν ένα τεράστιο εμπορικό κέντρο που συναλλασσόταν με ανθρώπους από διαφορετικές πόλεις, από άλλες περιοχές. ήταν ένα μεγάλο πέρασμα. Αυτές οι πόλεις και οι περιοχές από τις οποίες ερχόντουσαν αυτοί οι άνθρωποι σε αυτές τις πόλεις μάλλον μπορούσαν να ισχύουν άλλα σταθμητικά πρότυπα, σωστά.
Εκεί πέρα τι γίνεται, πώς αντιμετωπίζονταν οι διαφορετικές μονάδες, πώς επηρεάζαν το εμπόριο, δηλαδή έκανες συνάλλαγμα, δεν καταλαβαίνω. Αυτό βασικά είναι ένα πολύ ουσιαστικό πρόβλημα για μια πόλη όπως η Αθήνα και κυρίως για έναν ελληνικό κόσμο που όπως περιέγραψες δεν χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη ενός κοινού σταθμητικού συστήματος μιας ενιαίας αγοράς θα έλεγε κάποιος με σημερινούς όρους ούτε νομισματικό ούτε σταθμητικό τα δύο συνδέονται όπως είπαμε θα γίνει μια πρώτη απόπειρα στην πραγματικότητα από τον Αλέξανδρο όταν θα υιοθετήσει πολύ αργότερα μετά το 332 όταν θα υιοθετήσει τον Αττικό σταθμητικό κανόνα για το σύνολο της αυτοκρατορίας βέβαια και εκεί θα έχουμε παρεκκλήσεις.
Σημαίνει λοιπόν ότι ζούμε σε έναν κόσμο που διαφορετικές πόλεις και εκδίδουσες αρχές έχουν η κάθε μια δικό της διαφορετικό στάνταρτ σύστημα. Αυτό τι σημαίνει ότι ένας έμπορος που κινείται από πόλη σε πόλη ή από περιοχή σε περιοχή πρέπει να γνωρίζει πολλά πράγματα. Πρέπει να γνωρίζει τα νομίσματα των πόλεων που θα επισκεφθεί.
Πρέπει να γνωρίζει τις ισοτιμίες, τις μετατροπές και όλα αυτά. και εκεί ακριβώς έγκυται η τόσο μεγάλη σημασία που αποκτούν οι αργυραμιβοί και οι τραπεζίτες που είναι αυτοί που θα διευκολύνουν τη διαδικασία της μετατροπής ή της ισοτιμίας αυτών των διαφορετικών νομισμάτων. Θα επιμείνω όμως σε κάτι διαφορετικό. Άρα καλό. Η Αθήνα είναι η πρώτη που προσπάθησε να λύσει αυτό το πρόβλημα της ποικιλομορφίας, να το πω έτσι, με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Στα τέλη του 5ου αιώνα υπάρχει ένα αθηναϊκό διάταγμα, εμφανίζεται με πολλά ονόματα, περί νομισμάτων, μέτρων και σταθμών, βαρών και μέτρων, να το πω έτσι. Τι κάνει στην πραγματικότητα η Αθήνα. Η Αθήνα είναι η μεγάλη πόλη, η κυρίαρχη δύναμη της Δηλιακής Συμμαχίας και προσπαθεί μέσω διαταγμάτων που στέλνει σε όλες τις πόλεις να επιβάλλει κοινό νόμισμα και κοινά μέτρα και σταθμά.
Πρέπει να είμαστε λίγο προσεκτικοί στον τρόπο που αναλύουμε αυτή την επιγραφή, το αρχικό ψήφισμα, γιατί σώζεται πολύ αποσφασματικά από τρεις διαφορετικές επιγραφές και κυρίως έχουμε και ένα ζήτημα με την χρονολόγηση, αλλά χοντρικά θα πω ότι το χρονολογούμε μεταξύ 420 και 414 π.Χ. Ουσιαστικά όμως η ουσία της προσπάθειας της Αθήνας, της πολιτικής, είναι όχι να επιβάλλει να διευκολύνει τις συναλλαγές.
είναι μια έκφραση της πολιτικής εξουσίας. Άρα το νόμισμα και ο ίδιος ο σταθμητικός κανόνας μετατρέπονται από ένα τεχνικό ζήτημα σε ένα μέσο άσκησης, εξουσίας, αλλά ορατότητας. Άρα σημαίνει ότι όλο αυτό που τώρα περιγράφουμε δεν είναι μια αθέατη τεχνική λεπτομέρεια. Είναι μια ορατή πολιτική πραγματικότητα. μια επίδειξη δύναμης με ορατότητα εξαιρετικά σημαντική και για να δεις το εύρος της επίδρασης που είχε αυτό το μέτρο έχουμε το αντίστοιχο την εμφάνιση του 414 έχει σημασία για τη χρονολόγηση στους όρνηθες του Αριστοφάνη εκεί υπάρχει κάποιος που εμφανίζεται στην εφελοκοκυγία τη φανταστική πόλη των πουλιών και προσπαθεί να επιβάλλει έναν κοινό νόμο μέτρων και σταθμών και μάλιστα έχει ένα ενδιαφέρον αυτό γιατί ενώ όλο αυτό κινείται στη σφαίρα του φανταστικού και του φαντασιακού όπως συνηθίζει ο Αριστοφάνης τα μέτρα και τα σταθμά που προσπαθεί να επιβάλλει στην εφελοκοκυγία είναι από την Ολόφυξο που είναι μια πόλη πραγματική που βρίσκεται στην χερσόνησο του Άθου
στη Χαλκιδική και είναι μεταξύ των συμμαχικών πόλεων της Δηλιακής Συμμαχίας. Έχει ένα ενδιαφέρον αλλά για να πετύχει το αστείο του αυτό το τέχνασμα ο Αριστοφάνης σημαίνει ότι απευθύνεται σε ένα κοινό που είναι εξοικειωμένο με τη νέα προσπάθεια που κάνει η Αθήνα ως πολιτική εξουσία γι' αυτό σου λέω ότι έχουμε μια μετάβαση από αυτή την αθέατη τεχνικότητα που θα αφορούσε λίγους σε μια πολιτική ορατότητα αν μπορώ να το πω έτσι που γίνεται αντιληπτή από όλους Κοίτα τώρα Πάνο μας μίλησες για ψηφίσματα μας μίλησες για τον Αριστοτέλη μας μίλησες για νόμους όλα αυτά είναι με κάποιο τρόπο εκφράσεις μιας θεσμικής θέασης του πράγματος θέλω να σε ρωτήσω αν τα ίδια τα αρχαιολογικά ευρήματα μας λένε κάτι άλλο, δηλαδή τα σταθμάεις οι γαριές, τα νομίσματα η καθημερινή πρακτική ήταν πραγματικά τόσο ευνομούμενη ήταν όλα μια χαρά ή το αρχαιολογικό βελτίο μας δείχνει ότι τα πράγματα ίσως λειτουργούσαν με λίγο διαφορετικούς κανόνες στην πράξη. Ναι, νομίζω ότι αυτή είναι και η πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση από
ιστορική άποψη και εκεί ο ιστορικός αρχίζει λίγο και μπαίνει στο βάθος της ουσίας. Οι νόμικοι, οι επιγραφές που έχουμε ουσιαστικά μας λένε τι θα ήθελε η πόλη να συμβαίνει. Ακριβώς. Είναι μια ιδεατή κατάσταση. Η Αθηναία Πολιτεία μας λέει για τους μετρονόμους που πρέπει να εξασφαλίζουν τη χρήση των δίκαιων μέτρων. Το ιστοριολυνιστικό Αν μείνουμε όμως μόνο σε αυτό θα μπορούσαμε να πιστέψουμε ότι υπάρχει μια ιδεατή κατάσταση, μια οικονομία που όλα λειτουργούν ακριβώς και δεν υπάρχει τίποτε που μας προβληματίζει.
Μετά όμως ανοίγουμε αυτό που είπαμε και πριν, τον κατάλογο των αρχαιολογικών ευρημάτων και των σταθμών από την Αθηναϊκή Αγορά και εκεί βλέπουμε ότι υπάρχουν αποκλήσεις, μεγάλες διαφοροποιήσεις. διαπιστώνουμε ότι τα στάνταρ, αυτά τα πρότυπα, οι σταθμητικοί κανόνες μεταβάλλονται μέσα στον χρόνο και δεν μένουν σταθεροί κάποια αντικείμενα έχουν φθαρεί, κάποια άλλα έχουν επί τούτου αλλοιωθεί και αρχίζουμε και θέτουμε λίγο θα έλεγα διαφορετικά ερωτήματα και νομίζω ότι η δημοσίευση των ΛΑΝΚ και ΚΡΟΣΜΠΗ είναι υποδειγματική για όποιον ενδιαφέρεται να εμβαθύνει περισσότερο σε αυτά τα ζητήματα Ο νόμος λοιπόν είναι κάτι που θέτει ένα κανονιστικό ιδεώδες.
Όπως και σήμερα αυτό είναι ο νόμος. Το αρχαιολογικό αντικείμενο από την άλλη πλευρά θα έλεγα ότι είναι αυτό το ίχνος της πραγματικής χρήσης. Κανένα όμως από τα δύο δεν αρκεί από μόνο του. Αν τα βάλουμε μαζί όμως βλέπουμε μια πόλη για να απαντήσω στο ερώτημά σου που προσπαθεί συστηματικά να οργανώσει και να ελέγξει τις συναλλαγές αλλά όταν βλέπουμε τα ίδια τα αρχαιολογικά αντικείμενα που χρησιμοποιούσαν, μας δείχνει ότι η καθημερινότητα δεν υπάκουε πάντοτε σε αυτήν την τέλεια εικόνα.
Άλλωστε οι νόμοι, όπως είπα και πριν, πάντοτε έρχονται να καλύψουν κενά που δημιουργούνται στην πράξη. Άρα, ναι, υπήρχαν άνθρωποι που προσπαθούσαν να κλέψουν, ναι, υπήρχαν άνθρωποι που προσπαθούσαν να τους ελέγξουν, Ναι, υπήρχαν ελεγκτές που ήταν αξιωματούχοι, που ήταν διεφθαρμένοι. Γνωρίζουμε διάφορους από πηγές. Υπάρχουν κατηγορίες μάλιστα και για αρκετά διάσημους Αθηναίους γύρω από αυτά.
Ήταν μια κοινωνία που λειτουργεί με τα δικαίωμα. Κανονική. Κανονική. Θέλω να επιστρέψουμε κλείνοντας από εκεί που ξεκινήσαμε, στο Χάλκινο Σταθμείο με το Δελφίνι του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Όταν ένας επισκέπτης, μια επισκέπτρια το βλέπει στην προθήκη Τι θα θέλεις να προσέξεις εσύ ως επιστημονικός διευθυντής του μουσείου Και πώς θα έλεγες ότι μπορεί ένα τόσο μικρό αντικείμενο Έναν άνθρωπο ο οποίος δεν είναι γνώστη σε όλων όσων μας εξήγησες Πώς μπορεί λοιπόν αυτό το αντικείμενο να βοηθήσει να καταλάβουμε μια μεγάλη ιστορία για το εμπόριο Για τους θεσμούς και αν θες για την εμπιστοσύνη στην αρχαία Αθήνα Θα ήθελα να ξεκινήσει από κάτι πάρα πολύ απλό Να κοιτάξεις το δελφίνι Είναι μια μικρή, όμορφη, ανάγλυφη εικόνα Με ένα ζώο που μας είναι Πουλάχιστον οπτικά οικείο Και το οποίο βρίσκεται σε ένα αντικείμενο 446, όπως είπαμε, γραμμαρίων Αλλά θέλω να καταλάβει ότι από πίσω της υπάρχει μια ολόκληρη Αθέατη συμφωνία Και συμφωνία εννοώ με τον όρο ότι συμφωνούμε σε κάτι
ότι αυτό το αντικείμενο σημαίνει το ίδιο για σένα και για μένα για αυτούς τους ανθρώπους που το χρησιμοποίησαν στην αρχαιότητα και μετά θα ήθελα να κάνω την ερώτηση που κατά τη γνώμη μου έχει και τη μεγαλύτερη σημασία μέσα σε όλο αυτό γιατί να πιστέψω ότι η δική σου μνά είναι ίδια με τη δική μου και εκεί αρχίζουν να εμφανίζονται όλα όσα συζητήσαμε όλοι αυτοί οι αξιωματούχοι που ελέγχουν τα δημόσια πρότυπα οι μετρονόμοι, οι συτοφύλακες, οι αγορανόμοι, οι δοκιμαστές.
Και ξαφνικά νομίζω ότι αυτό το αντικείμενο πάβει να είναι πλέον ένα αρχαίο βαρύδι, θα έλεγε κάποιος, με όλους τους συνειρμούς που φέρνει η λέξη βαρύδι. Γίνεται, νομίζω, ένα τεκμήριο ενός πολύ μεγαλύτερου προβλήματος. Το πώς μπορεί μία κοινωνία να οργανώσει τις συναλλαγές της όταν οι άνθρωποι δεν γνωρίζονται μεταξύ τους.
Μάλιστα. Όταν ξεφεύγουμε από το έυρος της προσωπικής εμπιστοσύνης. Και νομίζω ότι η απάντηση της Αθήνας ήταν ότι δεν μπορούν όλοι να εμπιστεύονται όλους. Είναι η απάντηση και των σημερινών κοινωνιών. Ήταν ότι πρέπει να υπάρχουν όλα αυτά τα κοινά μέτρα, τα δημόσια σημεία αναφοράς για τα οποία μιλήσαμε ήδη και οι θεσμοί που κάνουν τη συναλλαγή ελέγξιμη.
Έχει σημασία αυτό. όλα σε μια τελευταία φράση θα έλεγα ότι το δελφίνι πάνω στο σταθμίο δεν είναι ένα απλό σημάδι βάρους είναι κάτι πολύ περισσότερο είναι το ίχνος αυτής της κοινής συμφωνίας της αόρατης συμφωνίας που έχουμε όλοι για το τι θεωρείται δίκαιο σε μια συναλλαγή Πάνο ευχαριστώ πάρα πολύ για αυτή τη συνομιλία ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρουσα Εγώ ευχαριστώ Ακούσατε ακόμα ένα επεισόδιο της σειράς «Στην ιστορία μιας πόλης»
με τον κύριο Παναγιώτη Ιωσήφ, ο οποίος με αφορμή ένα αττικό χάλκινο σταθμείο με ανάγλυφο δελφίνι, το οποίο εκτίθεται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, μας μίλησε για την αγορά, το χρήμα, τους θεσμούς και την έννοια της αξιοπιστίας στην Αθηναϊκή Δημοκρατία. Για να μην χάνετε κανένα επεισόδιο, ακολουθήστε μας στο Spotify, στα Apple Podcasts και στο κανάλι της Λάιφο στο YouTube.
Σχόλια
Χωρίς σχόλιαΣυνδεθείτε για να συμμετάσχετε στη συζήτηση
Σύνδεση για ΣχολιασμόΔεν υπάρχουν σχόλια ακόμα
