Τάσος Χωμενίδης: Ο Αλγόριθμος της εξουσίας

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Είναι τα podcast του Κύκλου Ιδεών. Για ένα τη χρονιά ο Κύκλος Ιδεών διοργάνωσε, σε συνεργασία με το Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών, το ετήσιο συνέδριό του με το γενικό τίτλο «Εθνικό σχέδιο δράσης υπό συνθήκες παγκόσμιας αβεβαιότητας». Ακούτε από τον 5ο κύκλο «Η αναστήλωση των θεσμών και η αποκατάσταση των λειτουργίων του κράτους»

00:21 την ομιλία του Τάσο Χομενίδη, διδάκτορος πολιτικού μηχανικού με τίτλο «Ο Αλγόριθμος της Ισχύως». Καλημέρα σε όλους. Από ό,τι ξέρετε, οι περισσότεροι που με ξέρουν, είμαι πολιτικός μηχανικός και έχω μία εμπειρία από επιχειρήσεις και διαχείριση επιχειρήσεων. Οπότε, εύλογα, διακρίνω στο βλέμμα σας από τον τίτλο της ομιλίας μου «Ο Αλγόριθμος της Δημοκρατίας της Εξουσίας»

00:48 έναν Μπολιβάρ, έναν Εγκονόπουλο. Τι δουλειά έχεις εσύ, ένας ιδραίος στη Λάρισα της πολιτικής επιστήμης. Όταν ακούμε σήμερα τη λέξη αλγόριθμος, το μυαλό μας πηγαίνει αμέσως στην τεχνολογία. Η έννοια του αλγόριθμου είναι πολύ βαθύτερη όμως από μια απλή σειρά οδηγιών. Στην πιο βασική της μορφή, ένας αλγόριθμος είναι μια πεπερασμένη ακολουθία κανόνων ή βημάτων που μετατρέπει μία είσοδο σε ένα αποτέλεσμα.

01:16 Η λέξη προέρχεται από έναν πέρσι μαθηματικό που δύσκολα προφέρεται, αλλά το λατινοποιημένο όνομα του είναι αλγορίθμι. Αρχικά σήμαινε μεθόδους αριθμητικών υπολογισμών. Σήμερα σημαίνει κάθε τυποποιημένη διαδικασία επίλυσης προβλήματος, άρα και στην πολιτική επιστήμη. Είπα επίλυση προβλήματος και άρα με έβαλε στην ιδέα, επειδή η μηχανική από ό,τι ξέρετε είναι η δουλειά τους να λύνουν προβλήματα, να προσπαθήσω με την αργό του μηχανικού να σας φέρω στο εργοτάξιο της πολιτικής επιστήμης.

01:55 Η πολιτική εξουσία είχε πάντα το δικό της αλγόριθμο. Όχι τεχνικό, όχι ψηφιακό, αλλά πολιτικό. Ένα εσωτερικό μηχανισμό που τσεπέτρεμε να αναπαράγεται, να διορθώνει τα λάθη, να απορροφά τις κρίσεις της και τελικά να επιβιώνει. Ο ηγεμόνας του Μακεαβέλη ήταν τελικά ένας αλγόριθμος για το πολιτικό σύστημα της εξουσίας των ηγεμόνων.

02:23 Θα επικεντρωθώ όμως, γιατί δεν είναι και η δικαιότητά μου, μη σας κουράσω κιόλας, στη φιλελεύθερη δημοκρατία της Δύσης. Η μεγάλη δύναμη της φιλελεύθερης δημοκρατίας της Δύσης μετά τον πόλεμο δεν ήταν ότι εξάλληψε τις συγκρούσεις. Ήταν ότι κατάφεραν τις μετατρέψεις σε ειρηνική πολιτική διαδικασία. αυτός ήταν ο αληθινός αλγόριθμος της δημοκρατίας η κοινωνία παρήγαγε εντάσεις αυτή είναι η σειρά των βημάτων οι πολιτικές δυνάμεις τις εξέφραζαν τις εντάσεις δεύτερο βήμα τρίτο βήμα η εξουσία αμφισβητούνταν τέταρτο βήμα η κυβερνητική εναλλαγή λειτουργούσε διορθετικά πέμπτο βήμα η ανανέωση και νομοποίηση του συστήματος όσοι έχουν κάνει φόρτραντ αυτά είναι οι λεγόμενες λούπες 1, 2, 3, 4, 5 τα βήματα αυτό είναι η ανανέωση του συστήματος είναι ο αλγόριτσος της δημοκρατίας η δημοκρατία δεν στηρίχθηκε μόνο σε συντάγματα κοινοβούλια και εκλογές στηρίχθηκε κυρίως στην πίστη ότι η αλλαγή είναι δυνατή μέσα από το ίδιο το σύστημα παραπέμπω και στην ομιλία της Μαρίας Δαμανάκη προχθές

03:33 αυτό ήταν το μεγάλο μεταπολεμικό κοινωνικό συμβόλαιο Η κεντροδεξιά και η κεντροαριστερά της Δύσης, παρά τις διαφορές τους, λειτουργούσαν ως μεγάλη πολυσυλλεκτική μηχανισμή κοινωνικής σύνθεσης. Ενσωμάτωναν εργασία και κεφάλαιο, πόλη και περιφέρεια, μεσαία τάξη και λαϊκά στρώματα. Η δυνατότητα εναλλαγής τους στην εξουσία επέτρεπε στο σύστημα να αυτοδιορθώνεται χωρίς να αυτοκαταστρεφέται.

04:00 Η δημοκρατία δεν λειτουργούσε επειδή όλοι συμφωνούσαν. Λειτουργούσε επειδή όλοι πίστευαν ότι μπορούσαν να ικανοποιηθούν, για να μην ξεχνάμε και την οικονομική βάση του μαρξισμού, της διανομής ευημερίας πάνω στην οποία στηρίχθηκε το επικοδότημα της δημοκρατίας. Αυτό που λαϊκά ονομάζουμε «Τι βλέπει ο λαός στην τσέπη του».

04:21 Κάπου όμως αυτός ο αλγόριθμος άρχισε να αποσταθροποιείται. Η παγκοσμιοποίηση δημιούργησε τεράστιο πλούτο. Όμως ο πλούτος αυτός δεν διανεμήθηκε ισόρροπα. Μεγάλες κοινωνικές ομάδες της Δύσης άρχισαν να αισθάνονται ότι αποκλείονται από τους καρπούς της ανάπτυξης. Η τεχνολογική επανάσταση, αντί να λειτουργεί ως δύναμη κοινωνικής πρόοδου, χρησιμοποιήθηκε κυρίως προς όφελος των οικονομικών ελίτ.

04:47 Η αποβιαμηχάνηση, η ανασφάλεια, η συμπίεση της μεσαίας τάξης η υποχώρηση του κοινωνικού κράτους και οι διευρυμένες ανισότητες η αίσθηση δηλαδή ότι το μέλλον δεν θα είναι καλύτερο δημιούργησε μια βαθιά κρίση εμπιστοσύνης. Και εδώ εμφανίζεται το μεγάλο πρόβλημα. Οι παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις της Δύσης δεν καταφέρουν να παίξουν τον ιστορικό τους εξωτεροποιητικό ρόλο.

05:10 Στα μάτια πολλών πολιτών οι διαφορές μεταξύ των μεγάλων κομμάτων άρχισαν να μοιάζουν όλο και μικρότερες. Η πολιτική έπαψε να βιώνεται ως πεδίο συλλογικής αλλαγής. Άρχισε να βιώνεται ως τεχνοκρατική διαχείριση. Και τότε ο αλγόριθμος της δημοκρατίας, τα από πάνω βήματα που σας περιέγραψα, άρχισε να μετατρέπεται σε αλγόριθμο της κρίσης.

05:32 Γιατί η δημοκρατία δεν πεθαίνει όταν σταματούν οι εκλογές. πεθαίνει όταν οι πολίτες πάβουν να πιστεύουν ότι οι εκλογές μπορούν να αλλάξουν πραγματικά την εξουσία η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση οδηγεί στην απονομιμοποίησή της και τελικά στην παρακνή της της παγκοσμιοποίησης όπως εύστοχα παρατηρεί ο Μπρανκο Μιλόσεβιτς είναι μαρξιστής αλλά δεν πειράζει αυτό είναι και το βαθύτερο πρόβλημα της εποχής μας και η τεχνολογία επιτάχυνε αυτή τη μετάβαση.

06:06 Τα social media ανακάλυψαν στο φτωχό τον τρόπο της ζωής των πλουσίων. Σας το είπε πάλι η Μαρία η εβδομάδα και προχθές. Η ανισότητα έγινε διαφανής. Οι αλγόριθμοι των μεγάλων ψηφιακών πλανθρωμών δεν λειτουργούν ουδέτερα. Δεν οργανώνουν μόνο την πληροφορία. Οργανώνουν την προσοχή, το θυμό, την αγανάκτηση. Η δημοκρατία όμως χρειάζεται χρόνο, χρειάζεται σύνθεση και χρειάζεται συμβασμούς.

06:33 Αντίθετα, οι ψηφιακοί αλγόριθμοι επιβραβεύουν την ταχύτητα, τη σύγκρουση, την πόλωση και την εξατομίκευση. Και έτσι η ίδια η δημόσια σφαίρα αρχίζει να αλλάζει. Ο Αλέξης Δετοκβίλ είχε προειδοποιήσει ήδη από το 19ο αιώνα για ένα νέο τύπο δεσποτίας. Όχι τη βία η τεραννία των παλαιών εποχών Αλλά μια ήπια μορφή εξουσίας Όπου οι πολίτες Κουρασμένοι, απογοητευμένοι και απορροφημένοι Απ' την ιδιωτική τους ζωή Αποστήρονται σταδιακά απ' τη συμμετοχή Και τότε έλεγε το Κβιλ Εμφανίζεται μια εξουσία που δεν καταπιέζει απαραίτητα Μια εξουσία που διαχειρίζεται Που οργανώνει, που προστατεύει, που προβλέπει Δεν είναι τυχαίο ότι σήμερα όσο αυξάνεται η αίσθηση πολυπροκότητας και της αβεβαιότητας της κρίσης, τόσο περισσότεροι πολίτες και κυρίως νέοι άνθρωποι φαίνεται να αποδέχονται τον περιορισμό της συμμετοχής με αντάλλαγμα τη σταθερότητα και την ασφάλεια.

07:33 Όχι γιατί αγαπούν τον αυταρχισμό, αλλά γιατί κουράστηκαν από μια δημοκρατία που μοιάζει ανήκαν να πάρει αποτέλεσμα. Έτσι αναδύονται τα ευρετικά μοντέλα εξουσίας. Συστήματα όπου οι εκλογές συνεχίζουν να υπάρχουν αλλά η πραγματική εξουσία ασκείται ταυτόχρονα μέσω τεχνοκρατίας, δεδομένων, αργοριθμικής διαχείρισης ψηφιακής επιτήρησης, οικονομικών και επικοινωνιακών μηχανισμών που δύσκολα ελέγχονται δημοκρατικά.

08:02 Και εδώ τίθε το μεγάλο ερώτημα του 21ου αιώνα. Μπορεί η δημοκρατία να διατηρήσει τον δικό της ιστορικό αργόριθμο σε έναν κόσμο που οργανώνεται όλο και περισσότερο γύρω από την πρόβλεψη των έλεγχων και τη διαχείριση των συμπεριφορών ή βρισκόμαστε μπροστά σε μια ιστορική μετάβαση, στο τέλος της δημοκρατίας. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η επιστροφή στον εθνικό απομονωτισμό, πράγμα που χαρακτηρίζει τη σημερινή Δύση.

08:27 Ούτε η παράδοση της πολιτικής σε τεχνοκρατικές γραφειοκρατίες. Η ιδιαίτερη Ευρώπη βρίσκεται σήμερα μπροστά σε ένα ιστορικό δείλμα Απέναντι στην τραμπική στροφή της Αμερικής στα αυταρχικά μοντέλα Ρωσίας και Κίνας στην άνοδο περιφερειακών αυταρχικών καθεστώτων όπως Τουρκία Η Ευρώπη δεν μπορεί να παραμείνει μόνο μια αγορά ή ένας ρυθμιστικός μηχανισμός Αν θέλει να επιβιώσει πολιτικά πρέπει να μετατραπεί σε κάτι περισσότερο σε μια νέα μορφή ισχυρής δημοκρατικής κυριαρχίας.

08:58 Όχι λιγότερη Ευρώπη, αλλά περισσότερη πολιτική Ευρώπη. Όχι περισσότερη γαφειοκρατία, αλλά περισσότερη δημοκρατική νομοποίηση. Διότι αν ο παλιός αργόριθμος δημοκρατίας ήταν η εναλλαγή, η κοινωνική εσωμάτωση, η δυνατότητα πολιτικής αλλαγής, τότε ο νέος αργόριθμος της κρίσης είναι η ανισότητα, η αποξένωση, οι έσυα δυναμίες και τελικά η αναζήτηση ισχυρού ηγεμόνα.

09:22 Η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας είναι αν μπορούμε να σπάσουμε αυτόν τον αργόριμο. Αν μπορούμε να επαναφέρουμε τη δημοκρατία ως χώρος πραγματικής συμμετοχής, πραγματικής επιλογής και πραγματικής συλλογής ελπίδας. Δεν μπορούμε να το κάνουμε μόνοι μας όμως. Χρειαζόμαστε μια ευρύτερη ένωση ομοπολιτισμικών εθνών. γιατί τελικά η δημοκρατία δεν είναι μόνο θεσμή.

09:44 Είναι η επιπίθυνση των κοινωνιών ότι το μέλλον τους δεν είναι προαποφασισμένο. Και κάτι τελευταίο για την Ελλάδα. Εμείς είχαμε την τύχη να περάσουμε από αυτή τη μορφή της απονομιμοποίησης λόγω κρίσης. Οι κρίσεις ήταν κρίση χρέους, αλλά το είδαμε. Είδαμε τι σημαίνει η απονομιμοποίηση, είδαμε τι σημαίνει η στροφή στον αυθαρκισμό και στον λαϊκισμό.

10:08 Τώρα λοιπόν που περνάμε σαν αστάδιο της κρίσης της δημοκρατίας της υπόλοιπης Ευρώπης νομίζω για την Ελλάδα που ο λαός της έχει αυτή την εμπειρία είναι ευκολότερο να ανταπεξέλθει και να μην μπλέξει σε ζητήματα ακροδεξιών επιλογών Ευχαριστώ Ακούσατε τη συζήτηση στο πλαίσιο του Συνεδρίου Εθνικό Σχέδιο Δράσης υπό συνθήκες παγκόσμιας αβεβαιότητας του Κύκλου Ιδεών που πραγματοποιήθηκε 18 έως 20 Μαΐου του 2026 στο ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία.