Ψηφιακή ανάγνωση στην εποχή της ΤΝ – Από τις μπομπίνες στο ψηφιακό βιβλίο | Μέρος Α

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 του podcast το οποίο συζητάμε για την τεχνολογία, την προσβασιμότητα και την τεχνητή νοημοσύνη. Σήμερα, Σίλβια, λέω να ανοίξουμε ένα βιβλίο. Πολύ ωραία ιδέα, Κωνσταντίνε. Και από όσο ξέρω, διαβάζεις βιβλία. Μόνο που, επειδή μιλάμε για την ψηφιακή ανάγνωση και την οπτική αναπηρία, αυτό το βιβλίο μπορεί να μην το ανοίξουμε ακριβώς με τα χέρια.

00:52 Μπορεί να το αγγίξουμε σε braille, να το ακούσουμε, να το σαρώσουμε ή να μας το διαβάσει το κινητό μας. Και αυτή ακριβώς είναι η ιστορία που θέλουμε να αφηγηθούμε. Πώς διάβαζαν παλαιότερα οι τυφλοί και οι άνθρωποι με μειωμένη όραση, πώς διαβάζουμε σήμερα και πώς φτάσαμε από το χαρτί, τις μπομπίνες και τις κασέτες στα ψηφιακά βιβλία.

01:14 Είναι μια ιστορία τεχνολογίας, αλλά κυρίως μια ιστορία πρόσβασης. Για έναν βλέποντα αναγνώστη, ένα βιβλίο στο ράφι είναι έτοιμο να διαβαστεί. Για έναν τυφλό αναγνώστη, το ίδιο βιβλίο πρέπει πρώτα να μετατραπεί σε μορφή την οποία μπορεί να αγγίξει ή να ακούσει Η πρώτη μεγάλη και πραγματικά επαναστατική μορφή ήταν φυσικά η γραφή Braille Έδωσε στους τυφλούς ανθρώπους τη δυνατότητα να διαβάζουν με τα βάχτυλά τους Και το σπουδαιότερο να γράφουν οι ίδιοι Γιατί άλλο είναι να σου διαβάζουν και άλλο να έχεις άμεση πρόσβαση στη γραφή Το Braille παραμένει αναντικατάστατο ιδιαίτερα στην εκπαίδευση, στην ορθογραφία και στα μαθηματικά.

01:59 Ένα ογκώδες βιβλίο, όμως, μπορεί να μετατραπεί σε πολλούς μεγάλους τόμους που απαιτούν χώρο και ειδικό εξοπλισμό. Και κάπου εδώ εμφανίζεται το ομιλούν βιβλίο. Πολύ πριν από τα αρχαία MP3 και τις αφαρμογές υπήρχαν άνθρωποι που κάθονταν μπροστά σε ένα μικρόφωνο και διάβαζαν βιβλία για όσους δεν μπορούσαν να δουν την τυπωμένη σελίδα.

02:19 Οι πρώτες συλλογές ηχογραφημένων βιβλίων βασίστηκαν σε μαγνητικές ταινίες τυλιγμένες σε μπομπίνες, οι οποίες αναπαράγονταν στα λεγόμενα ταινιόφωνα. Ήταν μια τεχνολογική κατάκτηση, αλλά χρειάζονταν ειδικό μηχάνημα, προσεκτικό χειρισμό και αρκετό χώρο. Και αν έφευγε η ταινία από τη θέση της, άρχιζε μια μικρή περιπέτεια. Έπρεπε να βρεις την άκρη, να την περάσεις σωστά και να ελπίζεις ότι δεν θα είχε μπερδευτεί Η ανάγνωση ήθελε και λίγη τεχνική ειδίκευση Αργότερα ήλθαν οι κασέτες και έκαναν την ακρόαση πολύ πιο πρακτική Το κασετόφωνο μπήκε εύκολο στο σπίτι Η κασέτα μεταφερόταν και ένα βιβλίο μπορούσε να ταξιδέψει από αναγνώστη σε αναγνώστη Μόνο που ένα μεγάλο μυθιστόρημα μπορεί να χρειαζόταν μια ολόκληρη βαλίτσα από κασέτες Κυριολεκτικά πολλές κασέτες, με την πρώτη και τη δεύτερη πλευρά τους.

03:16 Και αν ήθελες να ξαναβρεις μια συγκεκριμένη παράγραφο, άρχιζες τη γρήγορη προώθηση και την επαναφορά. Άκουγες για λίγο, καταλάβαινες ότι πήγες πιο μακριά, γύριζες πίσω και τελικά ξεχνούσες τι ακριβώς έψαχνες. Στην Ελλάδα αυτή η ιστορία είναι στενά δεμένη με δύο μεγάλες και ιστορικές βιβλιοθήκες. Η μία είναι η Βιβλιοθήκη Ομιλούντων Βιβλίων του Φάρου Τυφλών της Ελλάδος και η άλλη η Υπηρεσία Ομιλούντων Βιβλίων του Πανελληνίου Συνδέσμου Τυφλών.

03:46 Η Βιβλιοθήκη του Φάρου ιδρύθηκε το 1958. Η αντίστοιχη υπηρεσία του Πανελληνίου Συνδέσμου Τυφλών δημιουργήθηκε ουσιαστικά το 1965, αρχικά για να καλύψει μεγάλα κενά των μαθητών και των σπουδαστών, αλλά και τις ευρύτερες ανάγκες πρόσβασης στη λογοτεχνία και στη γνώση. Πάνω από μισός αιώνας δουλειάς, λοιπόν, γενιές αναγνωστών, εθελοντών και εργαζομένων ηχογράφησαν βιβλία.

04:11 Τα επεξεργάστηκαν, τα κατέγραψαν και τα έστειλαν σε τυφλούς ανθρώπους σε ολόκληρη τη χώρα. Αυτή η δουλειά συνεχίζεται και σήμερα. Και στις δύο βιβλιοθήκες υπάρχουν επαγγελματίες αναγνώστες και αναγνώστριες, οι οποίοι ηχογραφούν σε οργανωμένα στούντιο και γνωρίζουν ότι η σωστή ανάγνωση δεν είναι απλώς καθαρή άρθρωση. Χρειάζεται προετοιμασία, σταθερός ρυθμός, σωστή απόδοση των ονομάτων και σεβασμός στο ύφος του συγγραφέα.

04:38 Επομένως, πίσω από το βιβλίο που κατεβάζουμε σήμερα μέσα σε λίγα λεπτά μπορεί να υπάρχουν πολλές ημέρες ανθρώπινης εργασίας. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε τις μικρότερες προσπάθειες από τοπικούς συλλόγους, πολιτιστικούς φορείς και εθελοντικές ομάδες. Υπάρχει κάτι πολύ ανθρώπινο σε όλη αυτήν την ιστορία. Ένας άνθρωπος αφιέρωνε πολλές ώρες από τη ζωή του για να μπορέσει ένας άλλος άνθρωπος που ίσως δεν θα συναντούσε ποτέ να διαβάσει ένα βιβλίο.

05:09 Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να κάνουμε και στο Κέντρο Εκπαίδευσης και Αποκατάστασης Τυφλών, το γνωστό ΚΕΑΤ. Ο δικός του κρίσιμος ρόλος αφορά κυρίως την εκπαίδευση και την προσαρμογή σχολικών και εκπαιδευτικών βιβλίων σε προσβάσιμες μορφές, όπως το Braille και το ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικό. Για έναν μαθητή, το να λάβει εγκαίρος το σχολικό του βιβλίο στην κατάλληλη μορφή δεν είναι κάποια πρόσθετη διευκόλυνση.

05:34 Είναι βασική προϋπόθεση για να συμμετέχει ισότιμα στο μάθημα μαζί με τους μαθητές του. Η τεχνολογία άλλαξε τα μέσα, όχι όμως την αξία αυτής της προσφοράς. Από τις μπομπίνες και τις κασέτες περάσαμε στα CD και στα MP3. Ολόκληρα βιβλία μπορούσαν πλέον να αποθηκευτούν σε έναν υπολογιστή ή σε μια μικρή συσκευή. Το MP3 μας γρήτωσε χώρο και βάρος.

05:59 Εκεί που χρειαζόσουν ένα κουτί με κασέτες, μπορούσες πλέον να έχεις ολόκληρο το βιβλίο σε μια κάρτα μνήμης. Έμενε όμως ένα πρόβλημα. Η πλοήγηση. γιατί ένα ηχητικό βιβλίο δεν είναι απλώς ένα τραγούδι μεγάλης διάρκειας. Ο αναγνώστης πρέπει να μπορεί να μετακινηθεί σε κεφάλαια και ενότητες, να βάλει σελίδο δίκτυ, να επιστρέψει στο σημείο που σταμάτησε και όταν πρόκειται για εκπαιδευτικό βιβλίο να αναζητήσει συγκεκριμένες σελίδες.

06:26 Εδώ έρχεται το DAISY, το Digital Accessible Information System. Δεν είναι απλώς ένας ακόμη τύπος ηχητικού αρχείου. Είναι ένα πρότυπο που δίνει δομή στο προσβάσιμο βιβλίο και επιτρέπει πολύ πιο ουσιαστική πλοήγηση. Σε ένα καλά οργανωμένο βιβλίο DAISY, ο αναγνώστης μπορεί, ανάλογα με την έκδοση, να κινηθεί ανάμεσα σε κεφάλαια, υποκεφάλαια, σελίδες ή άλλα σημεία.

06:51 Το ηχητικό περιεχόμενο μπορεί επίσης να συγχρονίζεται με το κείμενο. Έτσι, η ακρόαση πλησιάζει περισσότερο στην ελευθερία που έχει κάποιος όταν ξεφυλίζει ένα έντυπο βιβλίο Και οι βιβλιοθήκες ακολούθησαν αυτή τη μετάβαση Οι συλλογές που κάποτε ταξίδευαν ταχυδρομικά σε μπομπίνες και κασέτες, σήμερα μπορούν να φτάνουν στον αναγνώστη διαδικτυακά Η διαδικτυακή βιβλιοθήκη Όμηρος του Πανελληνίου Συνδέσμου Τυφλών λειτουργεί από το 2018 και δίνει στους εγκεγραμμένους δικαιούχους τη δυνατότητα να αναζητούν και να κατεβάζουν βιβλία.

07:26 Και ο Φάρος Τυφλών διαθέτει ηλεκτρονική πλατφόρμα δανειστικής βιβλιοθήκης ομιλούντων βιβλίων. Αυτό αλλάζει ριζικά την εμπειρία. Δεν χρειάζεται να περιμένεις να έρθει ένα πακέτο, ούτε να επιστρέψεις στις κασέτες για να πάρεις τις επόμενες. Μπορείς από το σπίτι σου να αναζητήσεις έναν τίτλο και να αρχίσεις την ακρόαση. Μεγάλες εξειδικευμένες υπηρεσίες υπάρχουν εδώ και δεκαετίες και στο εξωτερικό, όπως εκείνη της βιβλιοθήκης του Κογκρέσου στις Ηνωμένες Πολιτείες και το RNIB στο Ηνωμένο Βασίλειο.

08:04 Διαθέτουν πολύ μεγάλες συλλογές για ανθρώπους που δεν μπορούν να διαβάσουν συμβατικό έντυπο. Τα τελευταία χρόνια όμως, το ηχητικό βιβλίο πέρασε και στο ευρύ κοινό. Εμφανίστηκαν εμπορικές πλατφόρμες audiobooks, οι οποίες λειτουργούν περίπου όπως οι συνδρομητικές υπηρεσίες μουσικής και βίντεο. Στο εξωτελικό, δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η Audible και η Storytel.

08:26 Στην Ελλάδα έχουμε πλέον το BookVoice και το JukeBooks, με ελληνικά ηχητικά βιβλία που διαβάζονται από επαγγελματίες ηθοποιούς, αφηγητές και αναγνώστες. Αυτές οι πλατφόρμες δεν δημιουργήθηκαν ειδικά για ανθρώπους με οπτική αναπηρία. Έχουν όμως μεγάλη σημασία γιατί κάνουν το ηχητικό βιβλίο μέρος της καθημερινής αγοράς του βιβλίου και αυξάνουν τους διαθέσιμους τίτλους στα ελληνικά.

08:49 Χρειάζεται βέβαια και οι ίδιες οι εφαρμογές τους να είναι πραγματικά προσβάσιμες Δεν αρκεί να υπάρχει το ηχητικό βιβλίο Αν ένας χρήστης προγράμματος ανάγνωσης οθόνης δυσκολεύεται να δημιουργήσει λογαριασμό να βρει έναν τίτλο ή να χειριστεί την αναπαραγωγή Υπάρχει όμως και μία ακόμη σημαντική εξέλιξη Πολλοί εκδοτικοί οίκοι διαθέτουν πλέον βιβλία όχι μόνο σε έντυπη, αλλά και σε ηλεκτρονική μορφή, κυρίως σε αρχαία PDF και EPUB.

09:18 Αυτό μπορεί να διευκολύνει σημαντικά έναν άνθρωπο με οπτική αναπηρία. Ένα σωστά κατασκευασμένο ηλεκτρονικό βιβλίο μπορεί να διαβαστεί άμεσα από πρόγραμμα ανάγνωσης οθόνης ή με συνθετική φωνή. Ο χρήστης μπορεί να αναζητήσει λέξεις, να μετακινηθεί σε κεφάλαια, να κρατήσει σημειώσεις και αν έχει μειωμένη όραση, να προσαρμόσει το μέγεθος και την εμφάνιση του κειμένου.

09:45 Εδώ όμως χρειάζεται η γνωστή μας υποσημείωση. Ηλεκτρονικό δεν σημαίνει πάντοτε και προσβάσιμο. Ακριβώς. Ένα PDF μπορεί να περιέχει πραγματικό αναγνώσιμο κείμενο, μπορεί όμως να είναι απλώς μια συλλογή σαρωμένων εικόνων. Μπορεί επίσης να έχει λανθασμένη σειρά ανάγνωσης ή να είναι κλειδωμένο. Το ePub, όταν έχει δημιουργηθεί με σωστή δομή, είναι συνήθως πιο ευέλικτο, επειδή το κείμενο προσαρμόζεται στην οθόνη και συνεργάζεται καλύτερα με τις τεχνολογίες υποβοήθησης.

10:17 Άρα το επόμενο βήμα δεν είναι απλώς να κυκλοφορούν περισσότερα ηλεκτρονικά βιβλία. Είναι οι εκδότες να ενσωματώνουν την προσβασιμότητα από την αρχή, ώστε το ίδιο αρχείο που αγοράζει κάθε αναγνώστης να μπορεί να χρησιμοποιηθεί ισότιμα και από έναν άνθρωπο με οπτική αναπηρία. Παράλληλα με τα ομιλούντα βιβλία, είχαμε και έναν άλλο βρώμο.

10:38 Τη μετατροπή του τυπωμένου κειμένου σε ψηφιακό. Για πολλά χρόνια, αυτό σήμαινε Σαρωτής και Πρόγραμμα Οπτικής Αναγνώρισης Χαρακτήρων, το γνωστό OCR. Ο χρήστης τοποθετούσε τη σελίδα στο Σαρωτή και το πρόγραμμα προσπαθούσε να αναγνωρίσει τα γράμματα. Αν όλα πήγαιναν καλά, το κείμενο διαβαζόταν από το πρόγραμμα ανάγνωσης οθόνης.

11:00 Διαφορετικά, εμφανίζονταν παράξενες λέξεις, χαμένες σειρές και απρόσμενα σημεία στίξης. Και βέβαια, ένα χοντρό βιβλίο δεν συνεργάζεται πάντοτε με τον σαρωτή. Η σελίδα κάνει καμπύλη, το κείμενο κοντά στη ράχη παραμορφώνεται και εσύ προσπαθείς να κρατήσεις το βιβλίο ανοιχτό χωρίς να το διαλύσεις. Έχουμε ζήσει μεγάλες στιγμές ψηφιοποίησης.

11:25 Παρόλα αυτά, το OCR ήταν τεράστια κατάκτηση. Έδινε πρόσβαση σε έντυπα που δεν είχαν ηχογραφηθεί, ενώ το ψηφιακό κείμενο μπορούσε να αναζητηθεί, να σχολιαστεί και να αντιγραφεί. Σήμερα ο Σαρωτής έχει σε μεγάλο βαθμό μεταφερθεί στη τσέπη μας. Με την κάμερα του κινητού φωτογραφίζουμε μια σελίδα, ελογαριασμό, μια επιστολή ή μια συσκευασία και ακούμε το κείμενο σχεδόν αμέσως.

11:49 Οι νεότερες εφαρμογές προσπαθούν να καταλάβουν και τη διάταξη της σελίδας. Τίτλους, παραγράφους, στήλες, πίνακες και εικόνες. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί ακόμη να περιγράψει, να εξηγήσει, να μεταφράσει ή να συνοψίζει το περιεχόμενο. Άρα η ανάγνωση δεν είναι πλέον μόνο παθητική ακρόαση. Μπορώ να ζητήσω από το σύστημα να μου βρει ένα όνομα, να μου εξηγήσει έναν όρο ή να μου παρουσιάσει τα βασικά σημεία ενός μεγάλου εγγράφου.

12:18 Ναι, αλλά χρειάζεται και προσοχή. Το συμβατικό OCR έκανε λάθη στην αναγνώριση των γραμμάτων. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να κάνει κάτι πιο ύπουλο. Να δώσει μια πιστική απάντηση που δεν υπάρχει πραγματικά στο κείμενο. Γι' αυτό, όταν έχει σημασία η ακρίβεια, πρέπει να επιστρέφουμε στην πηγή και να ελέγχουμε το αποτέλεσμα.

12:37 Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για νομικά, οικονομικά, ιατρικά και εκπαιδευτικά κείμενα. Η ευκολία είναι πολύτιμη, αλλά δεν πρέπει να μετατρέπεται σε τυφλή εμπιστοσύνη. Και συγχωρήστε μου εδώ το λογοπαίγνιο. Θα σε συγχωρήσουμε λόγω του 400ου επεισοδίου. Κάθε τεχνολογική αλλαγή μείωσε την απόσταση ανάμεσα στο βιβλίο και στον αναγνώστη Το Braille έφερε την άμεση γραφή Το ομιλούν βιβλίο την ανθρώπινη φωνή Το Daisy την οργανωμένη πλοήγηση Και το διαδίκτυο τη βιβλιοθήκη μέσα στο σπίτι Και τώρα η τεχνητή νοημοσύνη επιχειρεί να κάνει κάτι ακόμη Να μετατρέψει σχεδόν κάθε έντυπο ή ψηφιακό περιεχόμενο σε προσβάσιμη ανάγνωση τη στιγμή που το χρειαζόμαστε.

13:24 Δεν λύθηκαν όλα. Υπάρχουν μη προσβάσιμα ηλεκτρονικά βιβλία, κλειδωμένα αρχεία, κακοσχεδιασμένες εφαρμογές και προβλήματα πνευματικών δικαιωμάτων. Υπάρχουν και άνθρωποι χωρίς τον εξοπλισμό ή την εκπαίδευση που απαιτείται. Η νέα τεχνολογία δεν διαγράφει την ανθρώπινη ανάγνωση και την τεράστια προσφορά των ιστορικών βιβλιοθήκων.

13:45 Προσθέτει περισσότερες επιλογές και μπορεί να δώσει φωνή σε κείμενα που ίσως δεν θα ηχογραφούνταν ποτέ. Γιατί το ιδέατό είναι ο χρήστης να μπορεί να διαβάζει ένα βιβλίο την στιγμή που το επιθυμεί. Και επειδή το θέμα είναι μεγαλύτερο από ένα επεισόδιο, στο επόμενο θα περάσουμε από την ιστορία στο σήμερα. Θα μιλήσουμε για τις σύγχρονες συνθετικές φωνές και τις εφαρμογές ανάγνωσης.

14:09 Θα ξεχωρίσουμε τις κλασικές εφαρμογές προσβάσιμης ανάγνωσης από τις νεότερες εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης και θα ακούσουμε ένα πραγματικό δείγμα αφήγησης. Εκεί θα μπορέσουμε να κρίνουμε τη φυσικότητα, τον τονισμό και το συνέστημα μιας φωνής τεχνητής νοημοσύνης. Γιατί ένα βιβλίο μπορεί να αλλάζει μορφή, αλλά δεν χάνει ποτέ τη δύναμή του.

14:32 Μπορείτε να μας αναζητήσετε στο YouTube, στο Spotify και στο Apple Podcasts. Από τον Κωνσταντίνο και τη Σίλβια, καλές ακροάσεις και καλή ανάγνωση. Ακούσατε το Orazitec, ένα podcast για την τεχνολογία και την προσβασιμότητα, στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Για να μην χάνετε κανένα επεισόδιο, κάντε εγγραφή στο κανάλι μας στο YouTube, ακούστε μας και ακολουθήστε μας στο Spotify.

15:02 και στο Apple Podcast.