43. Κακό χωρίς κακούς
Το παρανοϊκά επιστημονικό podcastΣχετικά με αυτό το επεισόδιο
Μπορεί να υπάρξει κακό χωρίς κακούς; Αναζητούμε την ευθύνη όταν όλοι ισχυρίζονται ότι απλώς έκαναν τη δουλειά τους.
Αν θες να στηρίξεις μπορείς να το κάνεις εδώ: https://buymeacoffee.com/mariosmitrakis
Αν θες να με βρεις μπορείς να το κάνεις εδώ: https://hyperfollow.com/mariosmitrakis
Βιβλιογραφία:
- Xenophobic machines: Discrimination through unregulated use of algorithms in the Dutch childcare benefits scandal: https://www.amnesty.org/en/documents/eur35/4686/2021/en/
- Arendt - Eichmann in Jerusalem
- Stangneth - Eichmann Before Jerusalem.
- Browning - Ordinary Men.
- Bandura - Moral Disengagement in the Perpetration of Inhumanities.
- Thompson - Moral Responsibility of Public Officials.
- Young - Responsibility for Justice.
Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.
Γεια σας. Στις κάτω χώρες, δηλαδή η Ολλανδία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο, από το 2013 και μετά η φορολογική διοίκηση χρησιμοποιούσε ένα σύστημα που θα σας πω τώρα για να εντοπίζει πιθανές περιπτώσεις απάτης σε αιτήσεις για επιδόματα παιδικής μέρημνας. Το σύστημα εξέταζε διάφορα στοιχεία των ετούντων και τους έδινε ουσιαστικά μια βαθμολογία κινδύνου. Ένα από αυτά τα στοιχεία ήταν η εθνικότητα. Οι άνθρωποι που δεν είχαν Ολλανδική για παράδειγμα υπηκότητα θεωρούνταν αυτομάτως λίγο πιο ύποπτοι.
Όταν μια αίτηση χαρακτηριζόταν υψηλού κινδύνου περνούσε σε έναν υπάλληλο για έλεγχο. Μόνο που ο υπάλληλος δεν γνώριζε πάντα γιατί ακριβώς το σύστημα είχε επιλέξει τη συγκεκριμένη οικογένεια ας πούμε. Έβλεπε απλά μπροστά του μια ύποπτη περίπτωση και έπρεπε να την εξετάσει σαν ύποπτη περίπτωση. Μια λανθασμένη ή ελλειπής αίτηση μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως πιθανή απάτη σε αυτό το σύστημα που είχαν φτιάξει.
Τα επιδόματα διακόπτονταν και από τις οικογένειες ζητούνταν να επιστρέψουν μάλιστα και μεγάλα ποσά που είχαν ήδη λάβει. Πολλοί γονείς βρέθηκαν ξαφνικά με χρέη που δεν μπορούσαν να πληρώσουν. Άνθρωποι έχασαν τη δουλειά τους στο σπίτι τους, οικογένειες διαλύθηκαν. Αυτά που σας λέω είναι πραγματικά. και για χρόνια αρκετοί από αυτούς δεν μπορούσαν καν να μάθουν τι ακριβώς λάθος είχαν κάνει στην αίτηση.
Το σκάνδαλο αυτό πήρε διαστάσεις με αποτέλεσμα στις αρχές του 2021 να παρετηθεί ολόκληρη η Ολλανδική κυβέρνηση. Είναι αλήθεια αυτό. Το ενδιαφέρον εδώ, καλά πέρα από το γεγονός ότι μια ολόκληρη κυβέρνηση παρετήθηκε για κάτι που εδώ στην Ελλάδα δεν θα ήταν καν ούτε αξιολόγου στα δελτία ειδήσεων, Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι το σύστημα δεν έκανε κάποιο λάθος, δεν ήταν κατεστραμένο, ίσα ίσα ήταν ας πούμε λειτουργικό, δεν συνέβη κάποιο τυχαίο τεχνικό λάθος δηλαδή, δεν πάτησε ένας υπάλληλος κατά λάθος ένα κομπί και κατέστρεψε τη ζωή χιλιάδων ανθρώπων.
Το σύστημα έκανε περίπου αυτό για το οποίο είχε σχεδιαστεί. Αναζητούσε την απάτη με μεγάλη αυστηρότητα. Υπήρχε ένας αλγόριθμος που εντόπιζε το κίνδυνο. Υπήρχαν υπάλληλοι που έλεγχαν τις υποθέσεις. Οι προϊστάμενοι που εφάρμοζαν τους κανόνες. Υπήρχαν οι νόμοι, οι πολιτικές αποφάσεις, διαδικασίες επιστροφής χρημάτων και ένας ολόκληρος τέλος πάντων κρατικός μηχανισμός που είχε μάθει να αντιμετωπίζει μια πιθανή ανακρίβεια σαν απόδειξη ενοχής.
Κανένας από αυτούς τους ανθρώπους δεν χρειαζόταν να μισεί τις οικογένειες. Ο προγραμματιστής που έφτιαξε την πλατφόρμα δεν γνώριζε την οικογένεια που θα έμενε χωρίς χρήματα. Ο υπάλληλος δεν είχε γράψει το νόμο, ο προϊστάμενος δεν είχε σχεδιάσει τον αλγόριθμο, ο πολιτικός δεν είχε εξετάσει προσωπικά την κάθε ύποπτη αίτηση.
Ο καθένας έβλεπε ένα πολύ μικρό μέρος της διαδικασίας και μέσα σε αυτό το μικρό μέρος ίσως το κάθε άτομο αισθανόταν ότι απλά έκανε τη δουλειά του. Το τελικό αποτέλεσμα όμως δεν ήταν μικρό. Ποιος έκανε λοιπόν το κακό, ο αλγόριθμος. Αυτός που έφτιαξε τον αλγόριθμο, ο υπάλληλος που έβλεπε τις αιτήσεις, η φορολογική διοίκηση, η πολιτική, ο νόμος Ή μήπως επειδή κανείς δεν έκανε, δεν το έκανε ολόκληρο το κακό, τελικά δεν το έκανε κανείς Αυτό είναι το ερώτημα αυτού του επεισοδίου, μπορεί να υπάρξει κακό χωρίς κακούς και πριν ξεκινήσουμε να πω κάτι γιατί είναι ένα θέμα που μπορεί να το έχετε ξανακούσει οπότε χρειάζεται νομίζω να ξεκαθαρίσουμε μερικά πράγματα γιατί αυτό το θέμα μπορεί πολύ εύκολα να καταλήξει σε μια απλοϊκή ιστορία για το πόσο σκοτεινή είναι δίθεν η ανθρώπινη φύση δεν πρόκειται να χρησιμοποιήσω το γνωστό πείραμα των φυλακών του Στάνφορτ ως απόδειξη ότι ένας οποιοςδήποτε άνθρωπος μετατρέπεται αμέσως σε σαδιστή μόλις φορέσει μια στολή, η μεθοδολογία του συγκεκριμένου πειράματος έχει δεχτεί σοβαρή κριτική.
Οι δήθεν φρουροί δεν αφέθηκαν απλώς να συμπεριφερθούν αυθόρμητα, είχαν δεχτεί συγκεκριμένες οδηγίες και γνώριζαν σε μεγάλο βαθμό τι περίμεναν οι ερευνητές από αυτούς. Επομένως δεν θα το παρουσιάσουμε ως αποκάλυψη κάποιας κρυμμένης αλήθειας για όλους μας. Ψάξτε το πείραμα του Στάνφορντ αν δεν το ξέρετε, πολύ γνωστό είναι.
Ούτε έχω σκοπό να πω ότι το κλασικό ότι όλοι θα γινόμασταν ναζί στις κατάλληλες συνθήκες. Δεν μπορούμε να το γνωρίζουμε και κυρίως δεν έγιναν όλοι. Υπήρξαν άνθρωποι που αρνήθηκαν εκείνη την περίοδο, αντιστάθηκαν ή πλήρωσαν πολύ μεγάλο τίμημα επειδή δεν συνεργάστηκαν με τους Ναζί. Αν τους διαγράψουμε από την ιστορία, μετατρέπουμε την υπακοή σε φυσικό νόμο και την αντίσταση σε κάτι σχεδόν ανύπαρκτο.
Δεν θα παρουσιάσουμε άλλο ένα πολύ γνωστό παράδειγμα, τον Άντολφ Αίχμαν, Αίχμαν τέλος πάντων, ως ένα άχρωμο και αθώο γραφειοκράτη που έτυχε να μεταφέρει μερικά χαρτιά από το ένα γραφείο στο άλλο, στα στρατόπεδα συγκέντρωσης ας πούμε. υπάρχουν σοβαρά ιστορικά στοιχεία που δείχνουν ότι πολύ περισσότερο ιδεολογικά στρατευμένος ήταν αυτός ο Eichmann από όσο προσπάθησε τελικά να δείξει στη δίκη του.
Το γεγονός ότι χρησιμοποίησε τη γραφειοκρατική γλώσσα για να μικρύνει την ευθύνη του δεν σημαίνει ότι δεν γνώριζε ή δεν πίστευε σε αυτό που έκανε. Αυτό το πείραμα Στάνφορτ, του Νάιχμαν και γενικά τους Ναζί είναι κάτι που το χρησιμοποιούμε πολλές φορές όταν θέλουμε να μιλήσουμε για το κακό χωρίς κακούς. Γι' αυτό τα λέω τώρα εδώ.
Δεν τα αναλύω. Αν θέλετε ψάξτε τα. Νομίζω τα ξέρετε όμως. Και εδώ, σε αυτό το επεισόδιο, ούτε θα εξισώσουμε επίσης την υπόθεση ενός επιδόματος, μια εταιρική απόφαση, μια καθημερινή γραφειοκρατική αδικία με το ολοκαύτωμα ή με τα τέμπη, που είναι ένα παράδειγμα που θα μπορούσαμε πολύ εύκολα να χρησιμοποιήσουμε τώρα, εδώ πιο κοντά σε εμάς.
μπορεί ορισμένοι μηχανισμοί να μοιάζουν η υπακοή, η απόσταση από το θύμα, η διάχυση της ευθύνης αλλά η ομοιότητα ενός μηχανισμού δεν κάνει τα γεγονότα ίδια ούτε συγκρίσιμα ως προς την κλίμακα και τη φρίκη τους και κυρίως δεν θα πούμε ότι εφόσον φταίει το σύστημα απαλλάσσονται οι άνθρωποι. Το σύστημα δεν είναι κάποιο πνεύμα που κατεβαίνει από το ταβάνι και κινεί τα χέρια μας.
αποτελείται από ανθρώπινες αποφάσεις, κανόνες, συμβιβασμούς, πράξεις. Η δυσκολία είναι να καταλάβουμε ποια ευθύνη αναλογεί στον καθένα, όχι να εξαφανίσουμε την ευθύνη εντελώς. Και δεν θα επιστρέψουμε στη σκοτεινή τριάδα του προηγούμενου επεισοδίου και στην ιδεατήτα πάντα εξηγούνται από ναρκισιστές, μακιαβελικούς και ψυχοπαθείς.
Αυτό ήταν το θέμα του προηγούμενου επεισοδίου. Εδώ μας ενδιαφέρει κάτι διαφορετικό και ίσως πιο κοντινό σε όλους μας. Τι συμβαίνει όταν το κακό δεν χρειάζεται ιδιαίτερα κακούς ανθρώπους. Γιατί όταν ακούμε για μια φρικαλαιότητα αναζητούμε συνήθως πρώτα τον κακό. Θέλουμε ένα πρόσωπο, ένα διευθερμένο διευθυντή, έναν σαδιστή εξωματικό, ένα πουλημένο πολιτικό, ένα φανατικό, έναν άπληστο επιχειρηματία, κάποιον ανεύθυνο υπουργό, κάποιον τέλος πάντων που θα ήθελε να συμβεί αυτό που συνέβη ή κάποιον που ήξερε ότι θα συμβεί κάποια στιγμή αυτό που συνέβη και δεν έκανε τίποτα.
Και το τονίζω αυτό, πολλές φορές αυτός ο άνθρωπος υπάρχει. Δεν είναι όλα τα εγκλήματα προϊόν ενός απρόσωπου συστήματος. Υπάρχουν άνθρωποι που εξαπατούν, βασανίζουν, καταστρέφουν, σκοτώνουν, γνωρίζοντας πολύ καλά τι κάνουν. Υπάρχουν άνθρωποι που απολαμβάνουν την εξουσία και εκμεταλλεύονται συνειδητά τους άλλους, αλλά ο ξεκάθαρος κακός μας προσφέρει και μια περίεργη ανακούφιση.
Αν το κακό γίνεται μόνο από ένα τέρας, μόνο από τέρατα, ε τότε οι υπόλοιποι είμαστε ασφαλείς μωρέ γιατί δεν είμαστε τέρατα εμείς ε. Κοιτάζουμε το δράστη, διαπιστώνουμε ότι δεν του μοιάζουμε και επιστρέφουμε ήσυχη στη ζωούλα μας. Εκείνος ήταν ψυχοπαθής, ήταν φανατικός, δεν είχε συνείδηση. Εμείς αγαπάμε την οικογένειά μας, βοηθάμε τους φίλους μας και αισθανόμαστε άσχημα όταν πληγώνουμε κάποιον. Άρα αποκλείεται να συμμετείχαμε ποτέ σε κάτι πραγματικά κακό.
Μόνο που ο άνθρωπος δεν λειτουργεί πάντα ως ένα ενιαίο ηθικό σύνολο Μπορεί να είναι κάποιος τρυφερός με τα παιδιά του και αδιάφορος απέναντι σε έναν άγνωστο Μπορεί να βοηθάει έναν συνάδελφο και λίγο αργότερα να εφαρμόζει ένα κανόνα που καταστρέφει κάποιον που δεν θα συναντήσει ποτέ Μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του έντιμο επειδή στο μικρό κομμάτι της πραγματικότητας που βλέπει δεν έκανε τίποτα που να μοιάζει ιδιαίτερα φρικτό και ίσως εδώ βρίσκεται ένα μέρος του προβλήματος.
Το σύγχρονο κακό μπορεί να χωριστεί σε τόσες μικρές εργασίες ώστε καμία από αυτές να μην μοιάζει από μόνη της κακή. Για παράδειγμα, κάποιος συλλέγει τα στοιχεία, κάποιος γράφει τον κανόνα, κάποιος φτιάχνει το πρόγραμμα και τον αλγόριθμο, κάποιος υπογράφει, κάποιος εκτελεί, κάποιος άλλος γνωρίζει τι θα συμβεί αλλά θεωρεί ότι δεν είναι ειδική του αρμοδιότητα να παρέμβει και στο τέλος υπάρχει ένα θύμα ή υπάρχουν πολλά θύματα αλλά δεν υπάρχει ένας άνθρωπος που να αισθάνεται δράστης.
Με τον όρο κακό λοιπόν δεν θα εννοούμε κάθε αποτυχία, αδικία ή δυσάρεστη εμπειρία. Θα μιλάμε κυρίως για σοβαρή βλάβη που θα μπορούσε τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό να προβλεφθεί ή να αποτραπεί αλλά συνεχίζει να παράγεται επειδή η πράξη και η ευθύνη έχουν χωριστεί σε πολλά διαφορετικά κομμάτια. Άρα καταλαβαίνουμε ότι σε αυτό το επεισόδιο έχουμε ένα θέμα δύσκολο, αλλά δεν πειράζει, γι' αυτό είμαστε εδώ για τα δύσκολα.
Το κακό λοιπόν χωρίς κακούς. Το κακό χωρίς κακούς δεν σημαίνει ότι όλοι είναι αθώοι, σημαίνει ότι κανείς δεν χρειάζεται να βλέπει ολόκληρο το κακό για να συμμετέχει σε αυτό. και πώς ένας συνηθισμένος άνθρωπος μπορεί να συμμετέχει σε κάτι τερατώδες και το βράδυ να επιστρέφει στο σπίτι του πιστεύοντας πιθανόν και ειλικρινά ότι απλώς έκανε τη δουλειά του.
Εκεί ακριβώς αρχίζει η κοινοτοπία του κακού. Όχι επειδή το κακό είναι μικρό ή ασήμαντο αλλά επειδή μπορεί να χωρέσει μέσα σε μια απολύτως συνηθισμένη μέρα. Τη φράση «η κοινοτοπία του κακού» την είπε πρώτη η Χάννα Άρεντ. Το 1961 η Άρεντ ταξίδεψε στην Ιερουσαλήμ για να παρακολουθήσει τη δίκη που είπαμε του Άντολφ Άιχμαν, ενός από τους ανθρώπους που είχαν οργανώσει τις μεταφορές εκατομμυρίων Εβραίων προς τα γκέτο και τα στρατόπεδα εξόντωσης.
Πιθανόν περίμενε να συναντήσει ένα τέρας. Αντί για αυτό είδε έναν με σύλληκα, μέσα σε ένα γυάλινο κουβούκλιο, με κουστούμι, γυαλάκια και μια εκνευριστικά συνηθισμένη εμφάνιση. Έναν άνθρωπο που δεν μιλούσε σαν δαίμονας, μιλούσε σαν υπάλληλος. Επαναλάμπανε κοινοτοπίες, υπηρεσιακές φράσεις, γραφειοκρατικούρες και δικαιολογίες.
Εγώ δεν αποφάσιζα, εγώ εκτελούσα, αυτές ήταν οι εντελές, αυτό προέβλεπε η θέση μου κτλ. Η λέξη κοινοτοπία προσπαθεί να περιγράψει την τρομακτική απόσταση ανάμεσα στο μέγεθος ενός εγκλήματος και στη φαινομενική μικρότητα του ανθρώπου που συμμετέχει σε αυτό το έγκλημα. Ένας άνθρωπος μπορεί να εμπλέκεται σε κάτι φρικτό χωρίς να ξυπνά κάθε πρωί και να σκέφτεται ότι υπηρετεί το κακό.
μπορεί να πιστεύει ότι απλώς κάνει τη δουλειά του ότι τηρεί τη διαδικασία, ότι συμπληρώνει σωστά τα πρωτόκολλα και φροντίζει έτσι να φεύγουν τα τρένα στην ώρα τους για παράδειγμα αυτό δεν τον κάνει αθώο απλώς κάνει τη συμμετοχή του στο κακό πιο εύκολη και αβίαστη για την Άρεντ το πρόβλημα του Άιχμαν δεν ήταν ότι ήταν χαζός δεν ήταν ένας άνθρωπος που δεν μπορούσε να σκεφτεί ήταν ένας άνθρωπος που κατά την ερμηνεία της είχε πάψει να σκέφτεται πέρα από τον ρόλο του.
Δεν στεκόταν απέναντι στις πράξεις του για να αναρωτηθεί τι σημαίνουν. Δεν δοκίμαζε να δει τον κόσμο από τη θέση των ανθρώπων που έστελνε στο θάνατο. Η γλώσσα τον βοηθούσε να μην βλέπει. Δεν μιλούσε για ανθρώπους, μιλούσε για αριθμούς. Δεν μιλούσε για οικογένειες, μιλούσε για φορτία. Τη δολοφονία την έχει μετατρέψει σε μεταφορά, εκένωση, διευθέτηση ή τελική λύση.
Όσο περισσότερο καθαρίζει μία γλώσσα, τόσο πιο βρώμικη μπορεί να γίνει η πράξη που κρύβεται από πίσω από αυτήν την καθαρή γλώσσα. Βέβαια, όπως είπαμε, με τα γενέστερη έρευνα, ιδιαίτερα η δουλειά της ιστορικού Μπετίνας Τάνγκινετ, πάνω σε ηχογραφήσεις και κείμενα του Άιχμαν από την περίοδο που κρυβόταν στην Αργεντινή έδειξε τελικά έναν άνθρωπο πολύ διαφορετικό από τον άχρωμο γραφειοκράτη της δίκης.
Ο Άιχμαν φαίνεται πως δεν ήταν απλώς ένα πυθήνιο γρανάζι που έτυχε να βρεθεί σε λάθος μηχανή ήταν ιδεολογικά στρατευμένος, βαθιά αντισημίτης και τουλάχιστον πριν συλληφθεί αρκετά περήφανος για το ρόλο του. Ήταν πολύ πιθανόν ότι στη δίκη παρουσίασε σκόπιμα τον εαυτό του ως έναν ασήμαντο υπαλληλάκο επειδή αυτή ήταν η πιο χρήσιμη εικόνα για την υπεράσπισή του.
Ίσως λοιπόν η Άρεντ να πίστεψε περισσότερο από όσο έπρεπε την παράσταση που έδινε μέσα στο γυάλινο κουβούγλιο την ώρα της δίκης. Ανέφερα το παράδειγμα με τον Άιχμαν όμως για να πω ότι ο Άιχμαν αποδεικνύει ότι ακόμα και ένας φανατικός μπορεί να παρουσιάζει το έγκλημά του σαν διοικητική εργασία Γι' αυτό ανέφερα τον Άιχμαν, όχι γι' αυτό το λόγο που συνήθως αναφέρεται Και ότι ένα σύστημα μπορεί να μετατρέψει το ίδιο το μίσος σε πρόγραμμα Η γραφειοκρατία δεν δημιούργησε από μόνη της το μίσος των ναζί, το έκανε όμως πιο αποτελεσματικό του επέτρεψε να λειτουργεί σε τεράστια κλίμακα, μοιράζοντας την πράξη σε χιλιάδες μικρότερα καθήκοντα.
Η γραφειοκρατία δηλαδή βοήθησε τους να ζει. Ίσως ένα ακόμη πιο χρήσιμο παράδειγμα για το θέμα μας να το βρίσκουμε στο βιβλίο του ιστορικού Christopher Browning, ο οποίος Μπράουνινγκ μελέτησε το εφεδρικό αστυνομικό τάγμα 101, μια μονάδα αποτελούμενη κυρίως από μεσήλικες γερμανούς αστυνομικούς. Δεν ήταν όλοι οι επίλεκτοι στρατιώτες των SS, δεν είχαν όλοι κάποιο εντυπωσιακό εγκληματικό παρελθόν, ήταν τουλάχιστον εξωτερικά άνθρωποι που πριν από τον πόλεμο θα μπορούσαν να έχουν ζήσει μια αρκετά συνηθισμένη ζωή.
Το 1942 στην κατεχόμενη Πολωνία η μονάδα διατάχθηκε να συμμετάσχει σε μαζικές εκτελέσεις ευραίων αμάχων. Πριν από μία από αυτές τις επιχειρήσεις ο διοικητής τους έδωσε τη δυνατότητα σε όσους δεν άντεχαν να κάνουν πίσω. Εμερικοί το έκαναν, οι περισσότεροι όχι. Και το γεγονός ότι κάποιοι αρνήθηκαν έχει τεράστια σημασία. Δείχνει ότι η διαταγή δεν εξαφάνισε εντελώς την επιλογή.
Η άρνηση ήταν δύσκολη, άβολη και μάλλον ταπεινωτική μπροστά στους άλλους. Στη συγκεκριμένη περίπτωση όμως δεν οδήγησε αναγκαστικά στην εκτέλεση εκείνου που αρνιόταν. Γιατί λοιπόν συμμετείχαν τόσοι πολλοί εφόσον δεν θα πάθαιναν και τίποτα σπουδαίο αν αρνιόνταν Γιατί για κάποιους μπορεί να έπαιξε ρόλο ότι η ναζιστική ιδεολογία και ο αντισημιτισμός είχαν ήδη μπει μέσα στο DNA τους Για άλλους η ίδια η υπακοή στην εξουσία Για άλλους ο φόβος ότι θα φαινόταν αδύναμοι ή δειλοί ειδικά μπροστά στους συναδέρφους τους Ορισμένοι ίσως δεν ήθελαν να αφήσουν τους συναδέρφους τους να κάνουν μόνοι τους τη βρώμικη δουλειά και όσο η βία επαναλαμβανόταν τόσο μπορούσε να μετατραπεί σε συνήθεια.
Οκ, η πρώτη φορά μπορεί προφανώς να ήταν δύσκολη για κάποιους, η πρώτη δηλαδή εκτέλεση. Η δεύτερη λίγο πιο εύκολη και κάποια στιγμή η πράξη μπορούσε να γίνει μέρος της καθημερινότητας της μονάδας αυτών των αντρών του τάγματος. Το συνηθισμένοι άνθρωποι δεν σημαίνει αθώοι άνθρωποι, ούτε σημαίνει άνθρωποι χωρίς ιδεολογία, προκαταλήψεις ή προσωπική ευθύνη σημαίνει ότι δεν χρειάζεται πάντα να βρούμε κάποιο σπάνιο ψυχολογικό τέρας που έχει όλα τα χαρακτηριστικά της σκοτεινής τριάδας για να εξηγήσουμε τη βία.
Μερικές φορές αρκούν άνθρωποι αρκετά πρόθυμοι να προσαρμοστούν να μην διαφέρουν από την ομάδα και να μεταφέρουν την ευθύνη προς τα πάνω. Κάπου εδώ εμφανίζεται και το γνωστό πείραμα του Μίλγραμ του Στάνλει Μίλγραμ. Δεν το αναλύω τώρα, είναι αρκετά γνωστό. Το πείραμα αυτό συχνά παρουσιάζεται σαν απόδειξη ότι οι άνθρωποι είναι έτοιμοι να κάνουν οτιδήποτε αρκεί κάποιος με κάποιο πρεστής να τους το ζητήσει.
Αλλά δεν είναι τόσο απλό. Οι συμμετέχοντες δεν υπάκουαν όλοι. Πολλοί έδειχναν έντονο άγχος, φόβο και εσωτερική σύγκρουση. Και όταν ο Μίλγραμ που έχει γίνει και ταινία αυτή, μια μέτρια ταινία, αλλά μπορείτε να τη δείτε, άλλαζε τις συνθήκες, όταν ο Μίλγραμ άλλαζε τις παραμέτρους, άλλαζαν σημαντικά και τα ποσοστά υπακοής.
Όταν το θύμα βρισκόταν πιο κοντά, όταν η αυθεντία απομακρυνόταν ή όταν άλλοι συμμετέχοντες αρνούνταν να συνεχίσουν, η υπακοή μπορούσε να μειωθεί. Το πείραμα μας λέει ότι δεν υπακούν όλοι πάντα. Επίσης, μας λέει ότι κάποιοι από τους συμμετέχοντες υπάκουγαν επειδή όντως πίστευαν ότι υπηρετούν έναν ανώτερο καλό επιστημονικό σκοπό.
Κάποιοι άνθρωποι κάνουν κακό νομίζοντας ότι κάνουν καλό επειδή νομίζουν ότι υπηρετούν το καλό. την επιστήμη, την πατρίδα, την τάξη, την ασφάλεια, την εταιρεία, το κοινό συμφέρον. Ο ψυχολόγος Άλμπερτ Μπαντούρα, γνωστός είναι ο κύριος, χρησιμοποιήσεται τον όρο ηθική αποδέσμευση για να περιγράψει ορισμένους από τους τρόπους με τους οποίους αποσυνδέουμε τις πράξεις μας από την ενοχή που κανονικά θα μας προκαλούσαν.
Δεν χρειάζεται να πούμε ότι το κακό είναι καλό, αρκεί να πούμε ότι η ευθύνη ανήκει στον ανώτερό μας, ότι όλοι έκαναν το ίδιο, ότι ο σκοπός ήταν ιερός, ότι η βλάβη δεν ήταν και τόσο μεγάλη ή ότι εκείνος που υπέφερε κατά κάποιο τρόπο το άξιζε. Η ηθική μας δεν εξαφανίζεται, απλώς μαθαίνουμε να την παρακάμπτουμε λίγο. Και ένα καλά οργανωμένο σύστημα μπορεί να μας προσφέρει όλες τις τέλειες δικαιολογίες για να παρακάμψουμε την ηθική μας.
Έτσι η προσωπική ευθύνη δεν χάνεται ακριβώς, κόβεται σε τόσο μικρά κομμάτια ώστε κανείς να μην νιώθει ότι του ανήκει ολόκληρη. Και κάπως έτσι αρχίζει αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε γραμμή παραγωγής της αθωότητας. Όταν μια πράξη έχει μοιραστεί ανάμεσα σε εκατοντάδες ανθρώπους μικραίνει πραγματικά η ευθύνη ή απλώς δυσκολευόμαστε να τη βρούμε.
Ρωτάω, δεν ξέρω, δυσκολευόμαστε να τη βρούμε. Μικραίνει πραγματικά η ευθύνη όταν μια πράξη έχει μοιραστεί ανάμεσα σε εκατοντάδες ανθρώπους. Η εύκολη απάντηση είναι ότι φταίει το σύστημα εννοείται. Είναι και μια απάντηση που συχνά περιέχει αλήθεια. Τα συστήματα διαμορφώνουν τις επιλογές μας, καθορίζουν τι επιβραβεύεται, τι τιμωρείται, τι βλέπουμε και τι μένει κρυμμένο.
Ένας άνθρωπος μέσα σε έναν οργανισμό δεν ενεργεί με την ίδια ελευθερία που θα είχε έξω από αυτόν. Υπάρχουν προϊστάμενοι κανονισμοί, οικονομικές ανάγκες, ο φόβος της απόλυσης ή της απομόνωσης ή της τιμωρίας Όλα αυτά είναι πραγματικά Το πρόβλημα αρχίζει όταν το σύστημα από εξήγηση της συμπεριφοράς μετατρέπεται σε πλήρες άλοθη Από τη μία πλευρά έχουμε τη δικαιολογία του τέρατος Βρίσκουμε έναν πολύ κακό άνθρωπο, το Χίτλερ για παράδειγμα, φορτώνουμε πάνω του ολόκληρη την καταστροφή και φεύγουμε ανακουφισμένοι Από την άλλη έχουμε τη δικαιολογία του συστήματος. Η ευθύνη μοιράζεται σε τόσους ανθρώπους, κανόνες και υπηρεσίες, ώστε στο τέλος εξαφανίζεται, όπως για παράδειγμα η ελληνική γραφειοκρατία.
Η πρώτη ιστορία, η ιστορία με τον Χίτλερ, να τον θέλουμε να είναι τέρας, απλοποιεί υπερβολικά τα πάντα. Η δεύτερη εξήγηση, με το σύστημα που φταίει για όλα, αυτή η εξήγηση αθωώνει υπερβολικά τους ανθρώπους. Όταν φταίει το σύστημα, αν αποφασίσουμε να ψάξουμε μόνο έναν άνθρωπο που προκάλεσε ολόκληρο το κακό αποτέλεσμα, ίσως να μην βρούμε κανέναν.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κανείς δεν συνέβαλε σε αυτό. Το λάθος βρίσκεται στην ιδέα ότι η ευθύνη πρέπει είτε να ανήκει ολόκληρη σε έναν άνθρωπο είτε να μην υπάρχει καθόλου. Η ευθύνη μπορεί να είναι μοιρασμένη, χωρίς να είναι ίση. Ο άνθρωπος που σχεδίασε έναν άδικο κανόνα δεν έχει την ίδια ευθύνη με τον υπάλληλο που τον εφάρμοσε μία φορά. Ο υπάλληλος που δεν γνώριζε τις συνέπειες δεν βρίσκεται στην ίδια θέση με εκείνον που τις είδε επανειλημμένα. Εκείνος που φοβόταν βάσιμα για τη ζωή του δεν είχε την ίδια ελευθερία με εκείνον που κινδύνευε απλώς να χάσει μια προαγωγούλα.
και εκείνος που είχε τη δύναμη να σταματήσει μια πρακτική αλλά την άφησε να συνεχιστεί δεν μπορεί να κρύβεται πίσω από τους ανθρώπους που βρίσκονταν χαμηλότερα στην ιεραρχία. Ίσως λοιπόν αντί να ρωτάμε γενικά ποιος φταίει να χρειάζεται να κάνουμε μερικές πιο συγκεκριμένες ερωτήσεις. Τι γνώριζε ο καθένας, τι θα μπορούσε λογικά να είχε γνωρίσει, να ήξερε, σε ποιο βαθμό συνέβαλε στο αποτέλεσμα, πόσοι δύναμοι είχε να αλλάξει την απόφαση, Ποιο θα ήταν το πραγματικό κόστος αν αρνιόταν και τι θα έκανε όταν κατάλαβε ότι προκαλείται βλάβη.
Και ξέρω τώρα ή νομίζω ότι πολλοί από εσάς που ακούτε τώρα και εγώ έχουμε συνέχεια στο μυαλό μας τα τέμπη, έτσι, παρένθεση. Την κλείνω. Αυτές οι ερωτήσεις δεν δημιουργούν ένα τέλειο μαθηματικό τύπο της ευθύνης, δηλαδή να μπορούμε να πούμε ότι ο ένας ευθύνεται κατά 43% ο άλλος κατά 12%. Μας βοηθούν όμως να μην αντιμετωπίζουμε όλους τους ανθρώπους μιας αλυσίδας σαν να βρίσκονται ακριβώς στην ίδια θέση.
Η γνώση έχει σημασία, η εξουσία έχει σημασία, η ελευθερία επιλογής έχει σημασία. Το ίδιο και η δυνατότητα να προβλέψεις ή να περιορίσεις μια βλάβη. Αυτό σημαίνει ότι ένας άνθρωπος χαμηλά στην ιεραρχία μπορεί όντως να έχει μικρότερο μερίδιο ευθύνης. Μικρότερο όμως δεν σημαίνει μηδενικό. Η φράση «Αν δεν το έκανα εγώ θα το έκανε κάποιος άλλος» ίσως περιγράφει σωστά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ένας οργανισμός. Αν παρατηθεί ένας υπάλληλος το σύστημα μπορεί απλώς να τον αντικαταστήσει.
Αν δεχτούμε αυτή τη δικαιολογία χωρίς όρια τότε κάθε άνθρωπος μπορεί να συμμετέχει σε οτιδήποτε αρκεί να γνωρίζει ότι κάποιος άλλος είναι πρόθυμος να πάρει τη θέση του. Η ίδια η αποτελεσματικότητα του συστήματος γίνεται απόδειξη της αθεότητας των μελών του. Και αυτό είναι αρκετά παράξενο. Όσο πιο εύκολα αντικαθίστανται οι άνθρωποι τόσο λιγότερο οι υπεύθυνοι εμφανίζονται για όσα κάνουν.
Η Άρεντ ήταν ιδιαίτερα επιφυλακτική απέναντι στην έννοια της συλλογικής ενοχής. Όταν λέμε ότι φταίνε όλοι υπάρχει κίνδυνος να μην χρειαστεί να κατονομάσουμε κανέναν τελικά. Η ενοχή αφορά συγκεκριμένες πράξεις συγκεκριμένων ανθρώπων. Δεν κληρονομείται αυτομάτως επειδή κάποιος ανήκει σε μια χώρα, μια γενιά, ένα επάγγελμα, έναν οργανισμό.
Δεν είναι ένοχος κάθε υπάλληλος επειδή εργάζεται σε μια προβληματική υπηρεσία. για κάθε αδικία που υπάρχει μέσα σε αυτήν. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι υπόλοιποι δεν έχουν καμία ευθύνη για το τι θα συμβεί από εδώ και πέρα. Εδώ μπορούμε να διακρίνουμε δύο διαφορετικά πράγματα. Το πρώτο είναι η ευθύνη για κάτι που έγινε, ποιος το αποφάσισε, ποιος το προκάλεσε, ποιος γνώριζε, ποιος το έκρυψε.
Το δεύτερο είναι η ευθύνη απέναντι σε κάτι που συνεχίζεται. Ποιος μπορεί τώρα να το διορθώσει, ποιος μπορεί να μιλήσει, ποιος διαθέτει τις πληροφορίες, την εξουσία ή τους πόρους για να περιορίσει τη βλάβη. Μπορεί να μην δημιούργησα εγώ ένα άδικο σύστημα, μπορεί να μην είχα πρόθεση να βλάψω κανέναν. Από τη στιγμή όμως που γνωρίζω ότι το σύστημα προκαλεί βλάβη και έχω κάποια δυνατότητα να το επηρεάσω, εγενιέται μια νέα ευθύνη.
Όχι να αισθανθώ ένοχος για ολόκληρη την ιστορία αλλά να συμμετάσχω στη διόρθωσή της. Η κοινή ευθύνη για διόρθωση ρωτά τι μπορεί να κάνει ο καθένας από τη θέση στην οποία βρίσκεται. Εκείνος που έχει μεγαλύτερη εξουσία μπορεί να αλλάξει τον κανονισμό. Εκείνος που έχει τεχνική γνώση μπορεί να αποκαλύψει πώς λειτουργεί το σύστημα.
Εκείνος που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή μπορεί να καταγράψει τις συνέπειες. εκείνος που υπέστη την αδικία γνωρίζει πλευρές της που οι υπόλοιποι δεν μπορούν να δουν και ο πολίτης ίσως μπορεί να απαιτήσει έλεγχο διαφάνεια, υπολοιτική αλλαγή κανείς δεν μπορεί να τα κάνει όλα αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι κανείς δεν μπορεί να κάνει και τίποτα ένα σοβαρό σύστημα άρα δεν θα έπρεπε να βασίζεται στην ελπίδα ότι κάποια στιγμή θα εμφανιστεί ένας ηρωικός υπάλληλος και θα θυσιάσει τη δουλειά του για να το σταματήσει Η ηθική δεν μπορεί να εξαρτάται μόνο από τον ηρωισμό. Χρειάζονται διαδικασίες που κάνουν την ευθύνη ορατή. Να γνωρίζουμε ποιος πήρε μια απόφαση και με ποια δικαιολογία. Να υπάρχει πραγματική δυνατότητα ένστασης.
Να μπορεί ένας άνθρωπος να αμφισβητήσει μια αυτοματοποιημένη απόφαση, να καταγράφονται οι προειδοποιήσεις και οι διαφωνίες, να προστατεύεται αυτός που αναφέρει ένα πρόβλημα, να μην θεωρείται η υπακοή σημαντικότερη από την ασφάλεια ή την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. και όταν συμβεί η βλάβη η έρευνα να μην ψάχνει μόνο ποιος υπάλληλος θα τιμωρηθεί να εξετάζει και ποιος σχεδιασμός έκανε τη βλάβη πιθανή, ποια κίνητρα την ενίσχυσαν και ποια προειδοποιητικά σημάδια αγνοήθηκαν.
Διαφορετικά το σύστημα μπορεί να θυσιάσει έναν άνθρωπο, να τον ονομάσει με μονωμένη περίπτωση και να συνεχίσει να λειτουργεί ακριβώς όπως πριν. τότε δεν έχουμε πραγματική ανάληψη ευθύνης κάτι που γίνεται μονίμως στην Ελλάδα έχουμε απλώς βρει τον άνθρωπο που θα κουβαλήσει προσωρινά την ευθύνη όλων των άλλων μέχρι να το ξεχάσουμε το θεματάκι και για να τελειώσουμε σιγά σιγά αν το κακό λοιπόν απαιτούσε πάντοτε έναν σαδιστή, έναν φανατικό ή έναν ψυχοπαθή, περισσότεροι από εμάς θα μπορούσαμε να αισθανόμασταν ασφαλείς θα κοιτούσαμε το χαρακτήρα μας θα διαπιστώναμε ότι δεν απολαμβάνουμε τον πόνο των άλλων και θα θεωρούσαμε ότι το θέμα δεν μας αφορά δεν θα ήμασταν ποτέ εμείς αυτοί οι κακοί στη θέση του κακού αν όμως το κακό μπορεί να περάσει μέσα από έναν κανονισμό μια οθόνη και μια συνηθισμένη εργάσιμη μέρα τότε η ερώτηση αλλάζει δεν αρκεί να ρωτάω αν είμαι καλός άνθρωπος χρειάζεται να ρωτάω τι παράγει η δουλειά μου ποιον επηρεάζει η αποφασή μου τι κρύβεται πίσω από τις καθαρές λέξεις που χρησιμοποιώ
και ποιο κομμάτι της πραγματικότητας δεν βλέπω επειδή το σύστημα δεν μου το εμφανίζει στην οθόνη. Δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζουμε κάθε λάθος σαν έγκλημα και κάθε υπάλληλο σαν εγκληματία ούτε να ζούμε σε διαρκή καχύποψη απέναντι σε κάθε θεσμό και κανονισμό. Χρειάζεται όμως ίσως κάτι πιο δύσκολο. να μην παραδίδουμε εντελώς την κρίση μας στον ρόλο μας.
Να θυμόμαστε ότι ένας νόμιμος κανόνας μπορεί να είναι άδικος. Ότι μια εγκεκριμένη νόμιμη διαδικασία μπορεί να προκαλεί βλάβη. Ότι η πλειοψηφία μπορεί να έχει συνηθίσει κάτι που δεν θα έπρεπε να θεωρεί φυσιολογικό. Και ότι η φράση έκανα απλώς τη δουλειά μου δεν είναι πάντοτε το τέλος της συζήτησης. Μπορεί να είναι η αρχή της. Ίσως το αντίθετο του κακού να μην είναι πάντοτε η καλοσύνη.
Μερικές φορές είναι η διακοπή. Ένας άνθρωπος που δεν προωθεί το φάκελο, που ζητά δεύτερο έλεγχο, που αρνείται να υπογράψει, που καταγράφει τη διαφωνία του, που κοιτάζει τον αριθμό και θυμάται ότι πίσω του υπάρχουν άνθρωποι πίσω από αυτόν τον αριθμό. Δεν γνωρίζουμε αν εμείς θα ήμασταν πάντοτε αυτός ο άνθρωπος. Καλό είναι να μην έχουμε τόση εμπιστοσύνη στον εαυτό μας.
Μπορούμε όμως να φτιάχνουμε θεσμούς που κάνουν την αντίσταση λιγότερο ηρωική, τη διαφωνία λιγότερο επικίνδυνη και την ευθύνη δυσκολότερο να εξαφανιστεί. Υπάρχει λοιπόν κακό χωρίς κακούς ίσως. Κακό χωρίς ανθρώπους όμως δεν υπάρχει και μάλλον δεν υπάρχει ούτε κακό χωρίς ευθύνη και ξέρω ότι οι περισσότεροι αν όχι όλοι οι άνθρωποι θεωρούμε τον εαυτό μας καλό.
Οι περισσότεροι θα πούμε ότι είμαστε καλοί. Τι κάνουμε όμως όταν ο ρόλος μας ζητά κάτι που συγκρούεται με την κρίση μας, τι κάνουμε όταν όλοι οι υπόλοιποι συνεχίζουν κανονικά, όταν η βλάβη είναι πραγματική αλλά μακρινή, όταν η άρνησή μας να κάνουμε κάτι θα έχει κόστος, όταν δεν είμαστε βέβαιοι ότι έχουμε καταλάβει σωστά και κυρίως τι κάνουμε όταν έχουμε ήδη συμμετάσχει.
γιατί υπάρχει ακόμα μια παγίδα. Μόλις αναγνωρίσουμε ότι βοηθήσαμε να συμβεί κάτι άδικο έχουμε κάθε λόγο να συνεχίσουμε να το δικαιολογούμε. Αν παραδειχτούμε το πρόβλημα δεν αμφισβητούμε μόνο το σύστημα αμφισβητούμε και την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Ίσως γι' αυτό κάποια συστήματα αντέχουν ακόμη και όταν η βλάβη τους έχει γίνει εντελώς φανερή.
Οι άνθρωποι δεν υπερασπίζονται πλέον μόνο τη δουλειά ή τον οργανισμό, την εταιρεία τους. Υπερασπίζονται την ανάγκη να πιστεύουν ότι όσα έκανα μέχρι τώρα ήταν σωστά. Ίσως η ηθική αρχίζει ακριβώς εκεί, όχι στη βεβαιότητα ότι είμαστε καλοί, αλλά στη δυνατότητα να σταματήσουμε όταν καταλάβουμε ότι συμμετέχουμε σε κάτι άδικο.
Να μην προωθήσουμε τον επόμενο φάκελο. Να ζητήσουμε δεύτερο έλεγχο για πρώτη φορά. Να καταγράψουμε για πρώτη φορά τη διαφωνία μας, να ακούσουμε τον άνθρωπο για πρώτη φορά που το σύστημα τον έχει μετατρέψει σε αριθμό και μάλλον τον αδική. Να δεχτούμε ότι το έτσι γίνεται πάντα δεν αποτελεί επαρκή λόγο για να συνεχίσει να γίνεται.
δεν γνωρίζουμε αν θα είχαμε το θάρρος να το κάνουμε σε κάθε περίπτωση και ίσως είναι καλύτερο να μην αισθανόμαστε υπερβολικά ξαναλέω σίγουρο για τον εαυτό μας μπορούμε όμως να κρατήσουμε μια ερώτηση όχι μόνο ποιος έκανε το κακό αλλά ποιος θα είναι ο πρώτος που θα πάψει να το κάνει ίσως τελικά το κακό χωρίς κακούς να μην είναι κάποιο παράδοξο ίσως να είναι απλώς το όνομα που δίνουμε στο κακό όταν κανένας δεν θέλει να αναγνωρίσει το δικό του μικρό μέρος
Σχόλια
Χωρίς σχόλιαΣυνδεθείτε για να συμμετάσχετε στη συζήτηση
Σύνδεση για ΣχολιασμόΔεν υπάρχουν σχόλια ακόμα
