Η εκκλησία που έχτισε ένας Αγάς | Η αληθινή ιστορία της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας Βελανιδίων

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Καλώς ήρθατε σε άλλη μία ενδιαφέρουσα ανάλυση. Σήμερα θα κάνουμε μία βουτιά στον χρόνο. Πίσω στο 1953 και πιο συγκεκριμένα στα Βελανίδια Λακωνίας. Θα δούμε μια πραγματικά συναρπαστική ιστορική καταγραφή. Ξέρετε, από αυτές τις ιστορίες που ενώνουν εντελώς διαφορετικούς κόσμους, κοινωνικές τάξεις, ακόμη και θρησκείες. Η συγκεκριμένη ιστορία διασώθηκε από τον τοπικό τύπο της εποχής και έχει απ' όλα οθωμανική ιστορία, προφορική παράδοση και βαθιά πίστη.

00:28 Πάμε λοιπόν να ανακαλύψουμε πώς ένα τοπικό μνημείο μπορεί να κουβαλάει μνήμες αιώνων. Λοιπόν, πάμε κατευθείαν στο ψητό. Ακούστε αυτή τη φράση. «Σας χαρίζω τα χρήματα, το Μαύρο Πανάγια με εφοβέρισαν». Μοιάζει να βγήκε από το στόμα κάποιου χριστιανού, σωστά. Κι όμως, όχι. είναι η εκπληκτική ομολογία ενός Τούρκου αγά από την Οθωμανική περίοδο.

00:50 Κυριολεκτικά αυτή η συγκλονιστική παραδοχή είναι η καρδιά αυτού του τοπικού θρύλου και ο λόγος που η ιστορία αυτή πέρασε από γενιά σε γενιά. Το πως ακριβώς φτάσαμε στο σημείο ένας πανίσχυρος Οθωμανός αξιωματούχος να διαγράφει χρέη επειδή τρόμαξε από τη Μαύρη Παναγιά είναι ένα ταξίδι που σίγουρα αξίζει να κάνουμε μαζί βήμα προς βήμα.

01:09 Περνάμε στο πρώτο κεφάλαιο. Η μαρτυρία του 1923. Για να βάλουμε τα πράγματα σε μια σειρά και να κατανοήσουμε το πλαίσιο, ας δούμε πώς ακριβώς έφτασε στα χέρια μας αυτή η ιστορία. Όπως καταλαβαίνετε, κάθε ιστορικό γεγονός χρειάζεται ένα όχημα. Και εδώ το όχημα είναι η βαθιά ριζωμένη προφορική παράδοση της περιοχής. Η σημερινή μας παρουσίαση βασίζεται σε ένα πραγματικό άρθρο, σαν μια μικρή χρονοκάψουλα αν θέλετε.

01:37 δημοσιεύτηκε το 1953 στην εφημερίδα «Ηχώ της Επιδάβρου». Ο συντάκτης του, ο πατήρ Παναγιώτης Μιχαηλίδης, που ήταν εφημέριος στα Βελανίδια, καταγράφει μια συζήτηση που είχε 30 ολόκληρα χρόνια νωρίτερα, δηλαδή το 1923, όταν είχε πρωτοφτάσει εκεί ως πρόσφυγας. Ουσιαστικά, έχουμε στα χέρια μας μια μαρτυρία από πρώτο χέρι, που διασώζει γεγονότα τα οποία συνέβησαν ακόμα πιο παλιά, κρατώντας ζωντανή την ιστορική μνήμη του τόπου.

02:05 Και ποιος ήταν αυτός που του τα αφηγήθηκε όλα αυτά. Ήταν ο Νικόλαος Δράκος, ένας σεβάσμιος 90 χρόνος γέροντας τότε το 1923. Ο Δράκος ήταν ναυτικός, είχε οργώσει με τα καράβια του όλα τα παράλια του Ευξήνου Πόντου και μάλιστα ανέφερε στον ιερέα πως είχε βρεθεί δύο φορές στην Τραπεζούντα. Εδώ είναι το ωραίο. Όταν ο πατήρ Παναγιώτης, που ήταν και ο ίδιος πρόσφυγας από την Τραπεζούντα, άκουσε αυτή τη λεπτομέρεια, κυριολεκτικά δάκρυσε από συγκίνηση.

02:34 Αυτή η δυνατή συναισθηματική σύνδεση έκανε τον ηλικιωμένο ναυτικό να ανοιχτεί και να του πει την παλιά ιστορία του παππού του από τα χρόνια της τουρκοκρατίας. Δεύτερο μέρος. Η πρόταση του ΑΓΑ. Μεταφερόμαστε λοιπόν στο παρελθόν. Εδώ θα δούμε μια εντελώς, μα εντελώς απροσδόκητη δυναμική στη μεγάλη περιοχή του Αγίου Μύρονος ανάμεσα στον Τούρκο Αγά και σε έναν χριστιανό χωρικό που δεν ήταν άλλος από τον παππού του Δράκου.

03:00 Η αφήγηση λέει ότι αυτός ο Αγάς ήταν γενικά καλός άνθρωπος. Μια μέρα λοιπόν γυρνάει στον φίλο και υποκόμω του, τον παππού του Δράκου και του κάνει μια πρόταση απλά αδιανόητη για τα δεδομένα εκείνης της εποχής. Του λέει, «Δράκο, εσείς εκκλησία δεν έχετε στο χωριό. Να φτιάξετε μία εκκλησία και ό,τι Άγιο θέλετε, βάλτε». Φανταστείτε το λίγο. Μια γενναιόδορη, απίστευτη εντολή που ανατρέπει τελείως την τυπική εικόνα που έχουμε για την Οθωμανική κυριαρχία.

03:29 Βέβαια, η απάντηση του παππού ήταν η πιο λογική, διστακτική και πρακτική που θα μπορούσε να δώσει. «Μαγά μου, εμείς χρήματα δεν έχουμε». Λογικό, έτσι δεν είναι. Η φτώχεια στον χριστιανικό πληθυσμό ήταν ένα ανυπέρβλητο εμπόδιο. Το φοβερό εδώ είναι το πόσο ντόμπρα και ειλικρινά μιλάνε οι δυο τους, παρότι τους χωρίζει ένα τεράστιο κοινωνικό και οικονομικό χάσμα.

03:51 Και η απάντηση του ΑΓΑ, απολύτως αφοπλιστική και αποφασιστική. Του λέει, θα σας δώσω εγώ και με το κολλάι σας μου τα δίδετε. Πήγαινε να το πεις στους χωριανούς. Όχι μόνο τους αφήνει να χτίσουν την εκκλησία, αλλά αναλαμβάνει να την πληρώσει και από την τσέπη του. Και το καλύτερο, τους κάνει και ευκολίες πληρωμής. Με το κολλάει σας λέει, δηλαδή με δόσεις όποτε βολεύεστε.

04:14 Ήταν μάλιστα τόσο ανυπόμονος που επέμενε να μεταφέρουν αμέσως τα νέα στο χωριό. Προχωράμε στο κεφάλαιο 3. Ο φόβος των χωριανών. Όσο γενναιόδροι κι αν ήταν οι προσφορά, η ανθρώπινη φύση και τα ιστορικά τραύματα δύσκολα γνωρούνται. Πώς νομίζετε ότι αντέδρασε μια καταπιεσμένη κοινότητα σε αυτό το νέο. Ακριβώς. Με απόλυτο τρόμο και καχυποψία.

04:34 Βλέπετε, υπήρχε μια τεράστια ιστορική αντίθεση. Εκείνη την εποχή οι αρχές όχι μόνο απαγόρευαν στους χριστιανούς να φτιάχνουν νέες εκκλησίες, αλλά πολλές φορές γκρέμιζαν και αυτές που ήδη υπήρχαν. Οπότε, με αυτό το κλίμα, όταν άκουσαν την προσφορά του Αγά, οι χωριανοί απλά πάγωσαν. Ήταν απολύτως σίγουροι ότι πρόκειται για παγίδα.

04:55 Νόμιζαν ότι ο Αγάς σχεδιάζει κάτι κακό. Ο φόβος τους ήταν τόσο παραλυτικός που για 15 ολόκληρες μέρες δεν του έλωσαν καμία απολύτως απάντηση. Μετά από 15 μέρες λοιπόν, ο Αγάς, φανερά εκνευρισμένος από την καθυστέρηση, φωνάζει ξανά τον τρομαγμένο παππού. Όταν μαθαίνει ότι το πρόβλημα είναι πάλι τα χρήματα, αποφασίζει να γίνει πολύ συγκεκριμένος.

05:17 Τους δίνει σαφείς οδηγίες βήμα-βήμα. 1. Φτιάξτε καμίνι. 2. Μαζέψτε άμμο και πέτρα. Τρία, εγώ πληρώνω και μου τα επιστρέφετε σε τρεις-τέσσερις δόσεις. Κυριολεκτικά, βλέπουμε ένα πλήρες σχέδιο διαχείρισης έργου από έναν Οθωμανό άρχοντα για την ανέγερση ενός χριστιανικού ναού. Απίστευτο! Και κάπως έτσι, το έργο ξεκίνησε και η Εγκλησία χτίστηκε.

05:39 Σε ποιον Άγιο όμως την αφιέρωσαν? Επέλεξαν την Παναγία Τιμυρτιδιώτισα. Αυτό δεν έγινε τυχαία. Εκείνη την περίοδο πολλά άτομα από τα Βελανίδια είχαν πάει ως πρόσφυγοι στα Κίθυρα, τα οποία βρίσκονταν υπό αγγλική κατοχή. Επηρεασμένοι από τη λατρεία εκεί, την επέλεξαν με έναν πολύ βαθύ συμβολισμό στο μυαλό τους. Πίστευαν ότι, όπως η Παναγία Ημιρτιδιώτισσα θεράπευε τους παράλυτους κατά την παράδοση, έτσι θα μπορούσε κάποτε να αναστήσει και το ίδιο το ελληνικό έθνος.

06:08 Ενότητα 4. Το θαύμα και η διαγραφή. Εδώ είναι που η προφορική παράδοση φτάνει στην κορύφωσή της με το μεγάλο αγκάθι, που δεν ήταν άλλο από την αποπληρωμή αυτού του περιβόητου χρέους. Η πρώτη δόση του δανείου πληρώθηκε στην ώρα της. Όλα καλά μέχρι εδώ. Τον επόμενο χρόνο όμως, τα πράγματα ζόρισαν και η δεύτερη δόση καθυστέρησε.

06:30 Ο αγάς φωνάζει τον δράκο. Ο δράκος, έντρομος, του υπόσχεται ότι θα πουλήσουν τα ζώα τους για να μαζέψουν τα λεφτά και να ξεπληρώσουν το χρέος το συντομότερο. Η αγωνία της κοινότητας χτύπησε κόκκινο. Θα έχαναν τα ζώα τους. Θα αντιμετωπίζαν την οργή του αγά. Η νύχτα που ακολουθήσε έμοιαζε με πραγματικό εφιάλτη. Την επόμενη μέρα όμως, η ιστορία κάνει μια πλήρη μυστικιστική ανατροπή.

06:54 Ο αγάς τους καλεί ξανά. Αντί όμως να απαιτήσει τα χρήματα, ρίχνει μια πραγματική βόμβα. Σύμφωνα με τη διήγηση, είδε στον ύπνο του τη Μαύρη Παναγιά να τον απειλεί άγρια, προειδοποιώντας τον να μην πάρει ούτε ένα νόμεσμα από τους φτωχούς χριστιανούς. Υπακούοντας σε αυτό το όραμα, ο Αγάς διέγραψε εντελώς το χρέος. Είναι απολύτως λογικό που αυτή η ιστορία χαράκτηκε βαθιά στη συλλογική μνήμη του χωριού, ως ένα θαυμαστό γεγονός.

07:21 Κεφάλαιο 5. Η σύγχρονη ανικοδόμηση. Αφήνουμε πλέον πίσω μας την τουρκοκρατία, αλλά η ιστορία του ναού έχει κι άλλο δρόμο. Η μετάβαση στον 20ο αιώνα φέρνει μαζί της νέες αρχιτεκτονικές φιλοδοξίες, αλλά και πολύ σκληρές οικονομικές πραγματικότητες που κόντεψουν να καταστρέψουν το μνημείο. Ας δούμε λίγο το χρονοδιάγραμμα.

07:41 Τη διετία 1930-1932, ακριβώς στη θέση της παλιάς εκκλησίας ξεκινάει να χτίζεται ένας νέος Βυζαντινός ναός. Επειδή όμως τα χρήματα τελείωσαν του έβαλαν προσωρινά μια ξύλινη στέγη ελπίζοντας να χτίσουν το δόλο πριν σαπίζει το ξύλο. Και μετά μεσολαβεί ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος. Η τρομακτική πληθωριστική κρίση της κατοχής έκανε κυριολεκτικά σκόνη τις οικονομίες που είχαν μαζευθεί και η ξυλία κόντευε να καταρρεύσει.

08:10 Ευτυχώς, φτάνουμε στο 1954, όπου ένας νέος σέρανος έπιασε τόπο και μάλιστα εντυπωσιακά γρήγορα. Μέσα σε μόλις τρεις μήνες, ο επιβλητικός θόλος επιτέλους ολοκληρώθηκε. Εδώ πρέπει να σταθούμε σε μια πολύ έξυπνη κατασκευαστική λεπτομέρεια. Ενώ μέσα η εκκλησία φτιάχτηκε κανονικά, ο γυναικονίτης, οι σοβάδες, το πάντα, το εξωτερικό το άφησαν σκόπιμα ανέπαφο.

08:34 Οι κατασκευαστές και οι κάτοικοι αποφάσισαν να αφήσουν την πελικητή πέτρα γυμνή και ορατή, γιατί ήξεραν πολύ καλά πως αν έριχναν σοβά απ' έξω, θα έθαβαν την αρχιτεκτονική της ομορφιά. Και είχαν απόλυτο δίκαιο. Σύμφωνα με τον ιερέα το 1953, αυτή η κίνηση έκανε την εκκλησία των Βελανιδίων μία από τις ωραιότερες και πιο γεραίες εκκλησίες της ευρύτερης περιοχής.

08:55 Φτάνοντας στο τέλος αυτής της παρουσίασης, μένουμε με μια εκκρεμότητα, έτσι ακριβώς όπως διατυπώθηκε το 1953. Ο ιερέας έκλεινε τότε το άρθρο του αναφέροντας ότι το μόνο που απομένει είναι η κατασκευή του καμπαναριού και πώς περιμένουν τα σχέδια του μηχανικού και μελλοντικού σεράνους. Ξέρετε, τέτοιες λεπτομέρειες μας θυμίζουν ότι αυτά τα μνημεία είναι σαν ζωντανοί οργανισμοί, πατάνε πάνω σε παλιούς θρύλους, επιβιώνουν από πολέμους και συνεχώς εξελίσσονται.

09:20 Άραγε, πώς προχώρησε η ιστορία του ναού μετά από εκείνη την έκκληση? Το χτίσανε τελικά? Αυτό ακριβώς το ερώτημα μας αφήνει να σκεφτούμε την απίστευτη αντοχή αυτών των μνημείων στον χρόνο και ποιος ξέρει ίσως και το τι άλλα μυστικά κρύβουν οι πέτρες τους.