Η Μαυροσπηλιά των Βελανιδίων: Ο συγκλονιστικός θρύλος που σώθηκε στόμα με στόμα

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 έναν από τους πιο ανατριχιαστικούς αλλά και βαθιά συγκινητικούς τρίλους ολόκληρης της περιοχής. Προσέξτε όμως, δεν πρόκειται να κάνουμε ένα αυστηρό μάθημα ιστορίας ούτε ψάχνουμε αδειάσεις στα ιστορικά τεκμήρια. Αντίθετα, θα σκύψουμε πάνω από δύο συγκεκριμένες καταγραφές που διασώζουν αυτή την ιστορία. Ας αφήσουμε λοιπόν, έστω και νοερά, τον αέρα του βουνού να μας μεταφέρει πίσω στο χρόνο για να δούμε πως ένας μύθος επιβιώνει στο σκοτάδι.

00:55 Και το κεντρικό ερώτημα που πλανάτε πάνω από τη σημερινή μας περιήγηση στις πηγές είναι ακριβώς αυτό. Πώς γεννήθηκε ο θρύλος της Μαυρός Πηλιάς και κυρίως πώς κατάφερε να φτάσει μέχρι τις μέρες μας. Το πιο συναρπαστικό εδώ είναι πως αυτή η ιστορία δεν γράφτηκε αρχικά σε κάποιο επίσημο έγγραφο ή αρχείο. Σύμφωνα με την παράδοση είναι μια καθαρά προφορική ιστορία.

01:14 Μια αφήγηση που μεταφερόταν από στόμα σε στόμα. Ψιθυριζόταν από γενιά σε γενιά, από τους παλιότερους στους νεότερους, κρατώντας ζωντανή τη συλλογική μνήμη. Αλλά πριν δούμε πώς ακριβώς αποτυπώθηκε τελικά στο χαρτί, νομίζω πρέπει να κατανοήσουμε πρώτα τον ίδιο το χώρο. Σύμφωνα με τις πηγές μας, το σκηνικό αυτού του θρύλου τοποθετείται λίγο πιο πάνω από το χωριό, στην περιοχή του Σταυρού, με το τέρμα της σπηλιάς να φτάνει ουσιαστικά πάνω από τα βράχια του Αγιάννη, στο λόφο της Αγίας Κυριακής.

01:40 Μιλάμε για μια σπηλιά τεράστια και εξαιρετικά σκοτεινή, που σήμερα πια κοντεύει να κλείσει τελείως από τους ταλακτήτες. Εκείνο όμως που κάνει την ατμόσφαιρα πραγματικά βαριά είναι τα φυσικά τεκμήρια που περιγράφονται. Όπως αναφέρει η παράδοση, ο ποιος έμπαινε στη σπηλιά τα παλιά χρόνια αντίκριζε ανθρώπινα ωστά. Κρανία, πεταμένα απλά σε διάσπαρτα μικρά καθημερινά αντικείμενα.

02:00 Δαχτυλίδια, κουμπιά, σκουλαρίκια, ακόμα και σταμιά. Σιωπηλά, σκοτεινά απομεινάρια ανθρώπων που αναζήτησαν εκεί καταφύγιο. Ποιοι ήταν όμως αυτοί οι άνθρωποι. Ας πιάσουμε το νήμα από την πρώτη μας πηγή. την καταγραφή που προέρχεται από το έργο του εκπαιδευτικού Νικόλαου Γάβρος Σταυριανού. Αυτό που έχει ενδιαφέρον εδώ είναι το ύφος.

02:19 Είναι άμεσο, είναι περιγραφικό, έχει τον κλασικό χαρακτήρα μιας λαογραφικής αφήγησης. Μας βάζει κατευθείαν στο γεγονός. Σύμφωνα λοιπόν με την αφήγηση του Σταυριανού, βρισκόμαστε στην εποχή που τα στρατεύματα του Ιμπραήμ σάρωναν την περιοχή. Οι κάτοικοι των Βελανιδίων μαθαίνοντας τα νέα πανικοβλήθηκαν και έτρεξαν να κρυφτούν.

02:36 Ολόκληρο το χωριό μας, λέει η καταγραφή, μπήκε μέσα στα σκοτεινά βάθη της Μαυρος Πηλιάς. Όταν πια οι στρατιώτες έφτασαν, βρήκαν έναν οικισμό εντελώς άδειο. Το ρίμαξαν, ναι, αλλά μετά άρχισαν να ψάχνουν στα βουνά. και φτάνουμε στη στιγμή που ίσως αποτελεί την κορύφωση της αγωνίας στην αφήγηση του Σταυριανού. Εκεί, στο απόλυτο σκοτάδι της σπηλιάς, τα πράγματα παίρνουν μια άγρια τροπή.

03:00 Σύμφωνα με τον θρύλο, ένας στρατιώτης πέρασε έξω από την είσοδο ακριβώς στη στιγμή που ένα μωρό άρχισε να κλαίει. Το άκουσε. Ήταν ξεκάθαρο πλέον πού κρύβονταν οι χωριανοί. Όμως η παράδοση εδώ κάνει μια απρόσμενη παράκαμψη. Ο στρατιώτης αυτός λυπήθηκε τον κόσμο. Θέλησε να τους προειδοποιήσει πριν προλάβουν να τους αντιληφθούν οι υπόλοιποι.

03:21 Κι έτσι άρχισε να τραγουδάει στα ελληνικά αυτούς τους ανατριχιαστικούς στίχους. «Σφάξε σκύλα το μωρό σου, να γλιτώσεις το λαό σου». Μια προειδοποίηση τρομακτικά σκληρή, αλλά μέσα στο πλαίσιο του θρήλου, μια ίστατη, απελπισμένη προσπάθεια για σωτηρία. Πώς όμως εξελίσσεται αυτή η καταγραφή? Φανταστείτε απλά το δίλημα. Είναι αδιανόητο.

03:43 Ποια μάνα θα μπορούσε ποτέ να σηκώσει χέρι στο ίδιο της το παιδί. Προφανώς δεν μπόρεσε να το κάνει. Το μικρό συνέχισε να κλαίει, προδίδοντας οριστικά την κρυψώνα τους. Τα στρατεύματα, όπως μας λέει ο Σταυριανός, τους ανακάλυψαν. Και η κατάληξη ήταν απλά φρικτή. Δεν προσπάθησαν καν να μπουν μέσα. Αντίθετα, έβαλαν θιάφη στις άκρες της σπηλιάς, άναψαν φωτιά και σφράγισαν το πέρασμα.

04:06 Ο καπνός μπήκε μέσα και οι χωριανοί βρήκαν ασφυκτικό θάνατο. Μια τόσο ψυχρή και απόλυτη καταγραφή μιας τεράστιας τραγωδίας. Και κάπου εδώ ολοκληρώνεται αυτή η λαογραφική, πιο ευθύγραμη εξιστόρηση. Όμως, προσέξτε, η Μαύρος Πηλιά δεν έχει μόνο μία αφήγηση. Η ίδια ακριβώς παράδοση καταγράφηκε και με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο.

04:28 Και αυτό είναι το υπέροχο με τις ιστορίες που γεννιούνται μέσα στις κοινότητες. Το γεγονός παραμένει, αλλά το ύφος αλλάζει δραματικά. Ας περάσουμε λοιπόν στη δεύτερη πηγή μας. Πρόκειται για ένα κείμενο του Α. Καρατζή, το οποίο δημοσιεύτηκε στα Βελανιδιώτικα Νέα το καλοκαίρι του 1985. Εδώ ο ρυθμός πέφτει, γίνεται πιο εσωτερικός.

04:49 Φεύγουμε από την απλή περιγραφή γεγονότων και μπαίνουμε στον χώρο της ποιησης. Ο Καρατζής δεν θέλει απλά να μας πει τι συνέβη. Θέλει να μας κάνει να το νιώσουμε, να μας βάλει μέσα στη σπηλιά, δίπλα ακριβώς σε αυτούς τους ανθρώπους, μέσα από ένα βαθιά συναισθηματικό ποίημα. Η ποιητική καταγραφή εστιάζει καθαρά στο εσωτερικό ανθρώπινο δράμα.

05:10 Ο ποιητής στέκεται στο παγωμένο βλέμμα της μάνας καθώς εκείνη κοιτάζει τα χλωμά πρόσωπα των συγχωριανών της γύρω της. Ανθρώπων που ουσιαστικά ζητούν τη σωτηρία από τα δικά της χέρια. Κρατάει, όπως λέει, ένα μαύρο μαχαίρι δίκοπο. Ο Καριτζής βυθίσεται στις σκέψεις της. Τη φαντάζεται σαν μια ανιόπαντρη γυναίκα που μόλις έχει χάσει τον άντρα της, όπου στα πήρε ο Χάροντας της πικροκυματούσας, μας λέει χαρακτηριστικά.

05:32 Και τώρα τη ζητούν να θυσιάσει το αβάπτιστο παιδί της για να σωθεί ο λαός. Είναι ένα εσωτερικό αφόρητο βάρος, αποτυπωμένο με πραγματικά τρομερό λυρισμού. Και στο τέλος αυτής της ποιητικής αφήγησης, η καταστροφή σκεπάζει τα πάντα σαν ένα σκοτεινό πέπλο. Ο Μπέις δίνει την προσταγή στους στρατιώτες να ρίξουν το θιάφι. Ο Καρατζής περιγράφει πώς εκείνη τη νύχτα μέχρι και ο Αγέρας σταμάτησε να φυσάει.

05:55 Πώς μαύρα σύννεφα έκρυψαν το φεγγάρι, ακριβώς τη στιγμή που χάθηκε στη σπηλιά η τελευταία ανάσα. Και το τι έμεινε πίσω, το περιγράφει με συγκλονιστική λεπτομέρεια. Μικρών παιδιών κρανία, πλάι στα πόλεμα σπαθιά, Στάκαυνα ντουφέκια, κωνσταντινάτα και φλουριά και μαύρα πιθάρια Σαν η σπηλιά να πάγωσε στον χρόνο και να έγινε ένας αιώνιος τάφος Αν βάλουμε λοιπόν αυτές τις δύο καταγραφές δίπλα-δίπλα, τι παρατηρούμε?

06:22 Έχουμε μία ιστορία, αλλά δύο οπτικές Από τη μία ο Σταυριανός μας προσφέρει μια κλασική λαογραφική καταγραφή Τα γεγονότα έχουν ροή Έρχονται τα στρατεύματα, κρύβονται, το μωρό κλαίει, μπαίνει φωτιά. Από την άλλη, ο Καρατζής προσεγγίζει ακριβώς το ίδιο περιστατικό μέσα από το συνέσθημα και την ποιήση, ρίχνοντας όλο το βάρος στον πόνο της μάνας και στο βάρος της θυσίας.

06:44 Αλλάζουν οι λέξεις, αλλάζει εντελώς το ύφος, αλλά ο πυρήνας, το θιάφι, η τραγωδία, ο εγκλωβισμός παραμένουν παρόντα και στις δύο πηγές. και ο σκοπός μας εδώ δεν είναι να αποφασίσουμε ποια είναι η σωστή εκδοχή αλλά να κατανοήσουμε πώς ακριβώς λειτουργεί η μνήμη. Κάτι που ουσιαστικά μας φέρνει στον πυρήνα αυτού του ταξιδιού τη δύναμη της προφορικής μνήμης.

07:05 Αυτό είναι το απίστευτο με τις ιστορίες που μεταφέρονται από στόμα σε στόμα. Ποτέ δεν μένουν εντελώς στατικές. Κάθε άνθρωπος που την αφηγείται βάζει κάτι δικό του, ένα διαφορετικό ύφος, μια άλλη λέξη. Όμως, η ψυχή της ιστορίας επιβιώνει. Ο θύλος της μαυροσπηλιάς αποτελεί ίσως το πιο δυνατό παράδειγμα συλλογικής μνήμης για την κοινότητα των Βελανιδίων.

07:24 Μια κοινωνία που αρνήθηκε να αφήσει αυτούς τους ανθρώπους και αυτό το τραύμα να χαθούν στο σκοτάδι του χρόνου. Φτάνοντας στο τέλος αυτής της εξερεύνησης των πηγών, μένουμε ίσως με μια σκέψη. Πιθανότατα ποτέ να μην καταφέρουμε να τραβήξουμε μια καθαρή, απόλυτη γραμμή που να χωρίζει το πού ακριβώς σταματά η ιστορική πραγματικότητα και πού ξεκίνα ο θρύλος.

07:44 Αλλά μήπως τελικά αυτό δεν έχει και τόση σημασία. Ένα πράγμα αναδύεται ξεκάθαρα και από τις δύο καταγραφές που εξετάσαμε σήμερα. Η ιστορία της Μαύρος Πηλιάς δεν χάθηκε. Πέρασε από τα χείλη του ενός στα αυτιά του άλλου. Και έφτασε μέχρι εμάς. Σας ευχαριστώ που κάναμε μαζί αυτή τη μικρή διαδρομή στο χρόνο Αναζητήστε τις ιστορίες που κρύβονται γύρω σας στα σιωπηλά μέρη του τόπου μας Μέχρι την επόμενη φορά