Το Γερμανικό Παρατηρητήριο στον Κάβο Μαλέα

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Ας προσπαθήσουμε να οπτικοποιήσουμε ένα καθαρά κινηματογραφικό σκηνικό για άρχη. Ναι, νομίζω βοηθάει πολύ αυτό. Ακριβώς. Βρισκόμαστε λοιπόν σε έναν απόκριμνο βράχο με τον αέρα να λησομανάει και τη θέα να χάνεται στο απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου. Και η κάμερα εστιάζει σε έναν μυστηριώδη άνδρα. Έναν άνδρα που η τοπική κοινωνία γνωρίζει απλώς ως Εμίλιο.

00:26 Σωστά, τον Εμίλιο. Έναν φιλικό, χαμογελαστό άνθρωπο που ξέρεις μαθαίνει τη γλώσσα, παίζει με τα παιδιά στο χωριό, κάνει αμέριμνος βαρκάδες. Φαίνεται εντελώς ακίνδυνος δηλαδή. Εντελώς. Αλλά μετά έχουμε ένα απότομο άλμα στον χρόνο. Ο ίδιος άνθρωπος, στο ίδιο ακριβώς μέρος, φοράει πλέον τη στολή του ναζί αξιωματικού. Πω πω, με τη σβάστηκα στον πράτσο.

00:51 Ακριβώς. Και πλέον δεν κάνει βαρκάδες, υποδεικνύει που ακριβώς θα χτιστεί ένα από τα πιο νευραλγικά ή γερμανικά μυστικά του Β' Παγκοσμίου Πολέμου στον Κάβο Μαλέα. Η μετάβαση από την απόλυτη κανονικότητα του Μεσοπολέμου στη σκληρή πραγματικότητα της κατοχής. Ναι. Και αποτυπώνεται μέσα από ένα μόνο πρόσωπο. Και νομίζω, βασικά είμαι σίγουρη, πως για να κατανοήσουμε την αξία αυτού του κτηρίου πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε τον άνθρωπο που το εμπνεύσκε.

01:21 Έχουμε μπροστά μας έναν τεράστιο όγκο από πηγές σήμερα. Ιστορικά άρθρα, κρατικά έγγραφα, αλλά και κάτι πολύ πολύ πιο ζωντανό. Τις τοπικές μαρτυρίες. Ναι. Καταγραφές από τοπικά ιστολόγια των βελανιδίων της Λακωνίας. Μαρτυρίες ανθρώπων που τα έζησαν. Η αποστολή μας σε αυτή τη σημερινή, σε αυτή την εισβάθος ανάλυση, είναι να ρίξουμε φως σε αυτό το γερμανικό παρατηρητήριο.

01:47 Γνωστός στους ντόπιους απλά ως το έργο. Το έργο ακριβώς. Θα δούμε τη στρατηγική του σημασία, τα όσα παράδοξα συνέβησαν εκεί και πώς οι κάτοικοι σήμερα διεκδικούν τον χώρο. Αλλά ας ξεκινήσουμε με τον Εμίλιο. Λοιπόν, ο Εμίλιος... Εκεί ακριβώς κρύβεται η μεθοδικότητα της γερμανικής κατασκοπίας. Αυτό που είναι συναρπαστικό εδώ είναι ότι ο Εμίλιος δεν ήταν ένας τυχαίος τουρίστος.

02:43 Προφανώς. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, ήταν στέλεχος της υδρογραφικής υπηρεσίας της Βέρμαχτ. Η κάλυψή του ήταν η εικόνα ενός κεντρικού, ίσως λίγο μοναχικός, αλλά απολύτως ακίνδυνο επισκέπτη. Ενός ανθρώπου που απλά, ξέρεις, αγαπούσε τη θάλασσα. Ναι, αλλά πώς έκανε τη δουλειά του? Πρέπει να σκεφτούμε την εποχή. Μιλάμε για μια εποχή χωρίς ψηφιακά μέσα.

03:08 Η χαρτογράφηση γινόταν με βολιδοσκοπήσεις του βυθού. Με βαρύδια δηλαδή. Ακριβώς. Παρατήρηση των ρευμάτων, καταγραφή των κρυφών ορμίσκων. Μια βάρκα, ένα σχοινί με βαρύδι και ένα τετράδιο ήταν αρκετά. Δεν χρειάζονταν κάτι που να φωνάζει κατάσκοπος. Η αποστολή του ήταν απολύτως στοχευμένη. Συλλογή γεωγραφικών και ναυτικών πληροφοριών. Και ο Κάβο Μαλέας ήταν η προφανής επιλογή.

03:32 Επειδή είναι κόμβικο σημείο. Αναγνώρισε την ίδια στρατηγική αξία που είχαν διχυλίες πριν οι Μινόητες, οι Μικηναίοι, αργότερα οι Βυζαντινοί. Είναι το απόλυτο σημείο ελέγχου. Ελέγχοντας τον Μαλέα, ελέγχει στην πύλη. Από το Ιόνιο και τη Δυτική Μεσόγειο προς το Αιγαίο. Είναι σαν ένα ανθρώπινο δούριο ύπο. Πολύ σωστή αναλογία.

03:59 Κάποιος που ενσωματώνεται στην κοινότητα. Είναι ο φιλικός γείτονας, μαθαίνει τα παρατσούκια των τόπιων, είναι ευγενικός, ενώ στην πραγματικότητα σχεδιάζει την κατοχή τους. Και μελετάει τα τροτά του σημεία. Ακριβώς. Και το πιο σουριαλιστικό, το πιο παράξενο από όλα στις πηγές μας, είναι η αντίδραση του όταν επιστρέφει το 1941.

04:21 Α, ναι. Η σκηνή με τα παιδιά. Επίστρεφη ως αξιωματικός στον Άζη. Τα παιδιά του χωριού, που προφανώς δεν έχουν καταλάβει πλήρως τη σημαίνευτη ιστολή, τον βλέπουν και του τραγουδούν το γνωστό κορόιδο μουσολίνι. Και εκείνος πώς αντιδρά. Απλώς γελάει. Γελάει και τα καθυσχάζει σαν να μην τρέχει τίποτα. Είναι ανατριχιαστικό.

04:43 Δείχνει μια απίστευτη ψυχρότητα. Ναι. Αλλά πέρα από το παράδοξο της σχηνής, ο Εμίλιος πλέον, έχοντας χαρτογραφήσει τα πάντα, πάει και υποδεικνύει το σημείο. Εκεί θα στηθεί το έργο. Σε ένα ύψωμα πάνω από τον Άγιο Μύρο. Ακριβώς, με θέα στο Αιγαίο. Και εδώ θέλω να ρωτήσω κάτι γιατί μου δημιουργήθηκε η απορία διαβάζοντας τα κείμενα.

05:04 Το 1942 ο πόλεμος έχει ήδη μπει στην εποχή του ραντάρ, σωστά? Σωστά, η τεχνολογία υπήρχε. Τότε γιατί, γιατί να χρειάζεσαι ένα τεράστιο πέτρινο κτίριο που βασίζεται αποκλειστικά στην οπτική παρακολούθηση. Κοίτα, η τεχνολογία του ραντάρ υπήρχε, ναι, αλλά το 1942 είχε σημαντικούς περιορισμούς, ειδικά στη Μεσόγειο και σε γεωγραφίες με τόσο τραχή ανάγλυφο όπως η Νότια Πελοπόννησος.

05:33 Λόγω των βουνών. Ακριβώς. Τα βουνά δημιουργούσαν τυφλά σημεία. Επιπλέον, ο εξοπλισμός ραντάρ τότε ήταν ογκώδης, ήταν πολύ ευαίσθητος και το κυριότερο ήταν στόχος προτεραιότητας για τις συμμαχικές αεροπορίες. Αν έστηνες ραντάρ, θα το βομβαρδίζαν αμέσως. Άρα η οπτική επαφή ήταν πιο αξιόπιστη? Να, καλά οχυρωμένο παρατηρητήριο με οπτική επαφή και πανίσχυρα τηλεσκόπια παρήχε κάτι αναντικατάστατο.

06:02 Άμεση συνεχής αναγνώριση. Και πρέπει να σκεφτούμε την ευρύτερη εικόνα. Τον πόλεμο στη Βόρεια Αφρική. Ναι. Οι Γερμανοί διατηρούν δυνάμεις εκεί. Το Africa Corps του Ρόμελ στη Λιβύη χρειάζεται απεγνωσμένα γραμμές ανεφοδιασμού. Τα πλοία ξεκινούν από την Ελλάδα ή την Ιταλία, πρέπει να παρακάμψουν την Πελοπόννησο, να περάσουν Κρήτη και να κατέβουν Αφρική.

06:26 Οπότε το έργο ήταν ο τροχονόμος αυτής της διαδρομής. Το θέτεις πολύ σωστά. Εξασφάλιζε την παρακολούθηση όλης αυτής της κίνησης. Ήταν ο ακρογωνίος λίθος στην οχύρωση των παραλίων. Οπότε, τι σημαίνουν όλα αυτά για τους ντόπιους. Καταλαβαίνω τη στρατηγική σκοπιμότητα, αλλά εδώ μπαίνει ο ανθρώπινος παράγοντας που είναι συνθλιπτικός.

06:48 Η καταναγκαστική εργασία. Ναι. Οι πηγές αναφέρουν ότι επιστρατεύτηκαν με τη βία 300 ντόπιοι εργάτες από τα Βελανίδια και τη γύρω περιοχή για να φτιάξουν το συγκρότημα. 300 άνθρωποι σε τέτοιες συνθήκες. Και αν το σκεφτείς, είναι μια ψυχολογική άβυσος. Αναγκάζεσαι να κουβαλάς πέτρες, να υδρώνεις σε έναν απόκριμνο βράχο για να φτιάξεις τον μπαλκόνι από το οποίο ο κατακτητής θα σε παρακολουθεί.

07:17 Είναι τραγικό. Είναι η απόλυτη εφαρμογή του πανοπτικού. Και η ουσία του πανοπτικού δεν είναι απλώς ότι σε βλέπουν. Το χειρότερο είναι ότι δεν ξέρεις πότε σε κοιτάζουν. Ακριβώς. Είναι η ολοκληρωτική κλίμακα της κατοχής. Οι κάτοικοι κάτω στο χωριό σήκωναν το κεφάλι, έβλεπαν το έργο και αυτολογοκρίνονταν. Ήταν μια ψυχολογική φυλακή, αλλά σε ανοιχτό χώρο.

07:39 Αυτό που λες, αυτή η αβεβαιότητα της επιτήρησης, είναι ο πυρήνας της κατοχικής βίας. Όπως εξηγούν και οι ερευνητές, δεν καθυποτάσσεται μόνο ο χώρος, αλλά και το ίδιο το μυαλό. Το να χτίζεις τη δική σου φυλακή, δημιουργεί τρομερή ψυχολογική πίεση. Και δεν μιλάμε για μια απλή παράγκα. Όχι, βέβαια. Οι πηγές περιγράφουν το κτίριο ως αξιόλογες αρχιτεκτονικά κατασκευές με ειδική χρήση.

08:06 Ένα ολόκληρο συγκρότημα στρατιωτικών κτηρίων. Και φανταστείτε τις τεχνικές δυσκολίες. Δεν υπήρχαν γερανοί μηχανήματα σε εκείνο το υψόμετρο. Όλα με τα χέρια. Με τα χέρια και με ζώα. Κάθε υλικό, από το νερό μέχρι το χαλίκι, οι τείχοι έπρεπε να είναι εξαιρετικά παχοί, φτιαγμένοι από την τοπική πέτρα. Που τις μήλευαν επί τόπου, φαντάζομαι.

08:27 Ναι, για να αντέχουν αφενός τις ακραίες καιρικές συνθήκες ομαλέας, άλλωστε φημίζεται για τους ανέμους του, και αφετέρου να παρέχουν θωράκιση, σε περίπτωση βομβαρδισμού. Υπάρχουν αρχιτεκτονικά σχέδια από τότε. Ε, δυστυχώς τα ακριβή σχέδια από το γερμανικό αρχείο έχουν καταστραφεί, θα μιλήσουμε και γι' αυτό νομίζω. Ναι, είναι ένα μεγάλο θέμα αυτό.

08:47 Αλλά η διάταξη των ερηπείων υποδηλώνει μια πολύπλοκη κατασκευή. Κοιτώνες, θέσεις παρατήρησης, προστατευμένα σημεία σειρμάτου, όλα αυτά χτίστηκαν με τον ιδρώτα αυτών των 300 ανθρώπων. Και εδώ, διαβάζοντας παρακάτω τις πηγές, έπεσα πάνω σε κάτι που και εδώ είναι που γίνεται πραγματικά ενδιαφέρον, αλλά και εντελώς παράδοξο.

09:12 Αναφέρεις στη χρήση του κτηρίου, έτσι? Ναι. Παρά τον αυστηρό στρατιωτικό χαρακτήρα του, τα κείμενα αποκαλύπτουν μια άλλη σκοτεινή ίσως χρήση. Αναφέρεται ότι οι Γερμανοί χρησιμοποιούσαν το έργο ως καταφύγιο ανάρρωσης. Όσο και να ακούγεται περίεργο, ναι. Έφερναν στρατιώτες που είχαν επιζήσει από το Ανατολικό Μέτωπο, ανθρώπους με βαλίτατα ψυχολογικά τραύματα, PTSD, και τους έφερναν σε αυτό το μπαλκόνι του Αιγαίου για να γιατρευτούν, μέσα σε ένα παρατηρητήριο της πρώτης γραμμής.

09:44 Πώς γίνεται αυτό? Αυτό εγείρει ένα σημαντικό ερώτημα για την οπτική των Γερμανών. Αναδεικνύει ίσως την αλαζονία της διοίκησης τους. Δηλαδή πίστευαν ότι είναι άτρωτοι εκεί. Θεωρούσαν ότι το Αιγαίο ήταν μια απόλυτα ελεγχόμενη περιοχή, μια δική τους λίμνη. Εκμεταλλεύονταν το μοναδικό τοπίο, την ησυχία, τη θέα Ήταν η τέλεια αντίθεση με την παγωμένη κόλαση της Ρωσίας Αλλά αυτή η ηρεμία προφανώς δεν κράτησε Φυσικά και όχι Ο πόλεμος δεν αφήνει κανένα μένος ανέπαφο Και η ανατροπή ήρθε βία Στις 29 Αύγουστο του 1944 Εδώ να αναφέρουμε αμερόληπτα τα γεγονότα όπως ακριβώς παρατίθενται στις πηγές Σωστά Κοντά στην περιοχή Καμήλα Ακριβώς, ένα μέρος που προορίζεται για ψυχολογική ανάταση των ναζί μετατρέπεται σε πεδίο θανατηφόρας εν έδρας Και δεν ήταν μόνο αυτό Υπάρχουν και άλλες μαρτύριες, ναι Αναφέρονται ας πούμε οι μνήμες του κυρίου Δημήτρη Ουλιάρου Θυμάται βρετανικά αεροπλάνα να επιτίθενται μέχρι και ένα ελληνικό υποβρύχιο Αυτές οι συγκρούσεις φράγισαν ανεξίτηλα την τοπική ταυτότητα των Βελανιδίων

10:59 Η ψευδέστηση του καταφύγιου κατέρευσε. Είναι μια απίστευτη αντίθεση. Ναι, ο πόλεμος ήρθε κυριολεκτικά στην πόρτα τους, σε στεριά, αέρα και θάλασσα. Μαθαίοντας λοιπόν για όλο αυτό το βαρύ παρελθόν, προκύπτει νομίζω φυσικά η απορία. Πώς είναι αυτό το μέρος σήμερα. Είναι μια πολύ δυνατή εμπειρία να πας εκεί. Δηλαδή, πώς μπορεί κάποιος να περπατήσει στα χνάρια εκείνων των τριωσίων ντόπιων εργατών.

11:22 Οι πηγές μας περιγράφουν αναλυτικά την πεζοπορική διαδρομή. Ναι, ευτυχώς η διαδρομή έχει καταγραφεί με ακρίβεια. Και δεν θέλω απλά να πούμε νούμερα, θέλω να το οπτικοποιήσουμε. Ε, δεν είναι απλώς αποστάσεις, είναι ο υδρότας των τόπιων που ανέβαιναν φορτωμένοι. Ακριβώς. Και πρακτικά, η αφετηρία βρίσκεται στη νότια άκρη του χωριού, των Βελανιδίων.

11:46 Πάνω από τη Δεξαμενή, σωστά. Σωστά, πάνω από τη Δεξαμενή. Και μετά? Μετά, παίρνεις τον δεξιό κλάδο, προχωράς νοτιοανατολικά δίπλα από μια περίφραξη και ύστερα νοτιοδυτικά ανηφορίζοντας δίπλα σε ένα ρέμα. Πρέπει να είναι αρκετά ανηφορικό. Είναι. Στα 910 μέτρα πεζοπορίας φτάνεις σε ένα διάσελο. Είσαι πια σε υψόμετρο 410 μέτρων. Από εκεί το μονοπάτι γυρίζει ανατολικά.

12:18 Και στα 850 μέτρα από το διάσελο φτάνει στα Ερήπια. Έτσι ακριβώς. Και μάλιστα, για όποιον θέλει να συνεχίσει, η διαδρομή πάει και προς την Αγία Μαρίνα, σε ένα άλλο διάσελο, στα 550 μέτρα. Φαντάζομαι η εμπειρία δεν είναι απλώς φυσιολατρία. Σε καμία περίπτωση. Είναι ένα ζωντανό υπαίθριο μουσείο, εκεί που η γεωγραφία συναντά την ιστορία και, ξέρεις, δημιουργεί ένα ρητορικό αλλά πολύ βαρύ ερώτημα.

12:46 Τι αισθάνεται άραγε κάποιος περπατώντας σε ένα μονοπάτι που ανοίχτηκε και φτιάχτηκε υπό την απειλή όπλου. Είναι ανατριχιαστικό αν το σκεφτείς επί τόπου. Νιώθεις το βάρος της ιστορίας σε κάθε βήμα. Και επειδή ακριβώς το κτίριο είναι γεμάτο μνήμες και προφανώς γεμάτο πόνο για τους δόπιους, δεν αφέθηκε απλώς να καταρρεύσει.

13:07 Που εδώ έρχεται ένα μεγάλο ερώτημα. Γιατί να το σώσουν. Ακριβώς. Γιατί μια κοινότητα να παλέψει με τα γραφειοκρατικά θηρία για να σώσει το κτίριο του κατακτητής της, εκ πρώτης όψεως μοιάζει εντελώς παράδοξο. Αν το συνδέσουμε όμως με τη γενικότερη εικόνα, βγάζει απόλυτο νόημα. Δηλαδή? Η διατήρηση δεν τιμά τους να ζει. Διασώζει τη μνήμη του πόνου.

13:30 Είναι η ηλική απόδειξη της καταναγκαστικής εργασίας των τρακοσίων προγόνων τους. Της τοπικής ιστορίας. Ναι. Διασώζει την ιστορική αλήθεια σε μια εποχή που, κακά τα ψέματα, όλα τίνουν να ξεχαστούν. Και έδωσαν μεγάλο αγώνα γι' αυτό. Σύμφωνα με τα έγγραφα, η προσπάθεια αναγνώρισης ξεκίνησε το 2007 από τον σύνδεσμο Βελανιδιωτών ή Μυρτιδιώτισσα.

13:55 Και θυμήσου την πρώτη απάντηση που πήραν. Ναι. Όταν απευθύνθηκαν στους Γερμανούς, η απάντηση ήταν ότι δεν σώζονται καθόλου αρχεία. Τίποτα. Ευτυχώς όμως δεν το έβαλαν κάτω. Το 2009 έγινε αυτοψία από το Υπουργείο Πολιτισμού. Οι πηγές μάλιστα εξαίρουν την υποδειγματική δουλειά ενός υπαλλήλου του Ιωάννη Στεφάνου, που βοήθησε τα μέγιστα.

14:18 Και φτάνουμε στο 2012, όπου το Δημοτικό Συμβούλιο Ομονεβασίας ενέκρινε ομόφωνα το αίτημα. Και η δικαίωση ήρθε τελικά στις 22 Νοεμβρίου 2003, όταν υπογράφηκε ο χαρακτηρισμός του ως ιστορικό και διατηρηταίο μνημείο της νεότερης ιστορίας. Ήταν μια τεράστια νίκη για την τοπική μνήμη. Βέβαια. Ο αγώνας δεν τελείωσε εκεί. Η σημερινή πρόκληση, όπως διαβάζουμε στις αναφορές των κατοίκων, είναι η αναζήτηση κονδελίων για τη συντήρηση.

14:50 Στα πρότυπα του φάρου του Μαλέα ιδανικά? Ναι, μακάρι. Αλλά παράλληλα, και αυτό είναι πολύ σοβαρό, υπάρχει έντονη ανησυχία για μια νέα απειλή. Είναι εγκατάσταση των ανεμογεννητριών. Ακριβώς. Τα αιωλικά πάρκα. Οι τόποι μιλούν και παραθέτω από τις πηγές για τρίπιες μελέτες που απειλούν το τοπίο και την ιστορική ακεραιότητα του Κάβο Μαλέα.

15:13 Είναι κάτι που ακούστηκε πολύ δυνατά και στο μήνυμα της τοπικής γιορτής της Όστριας. Σωστά. Υπογραμμίζει τη σημερινή απειλή. Είναι μια σύγκρουση μεταξύ της βιομηχανοποίησης έστω και με τη μορφή της πράσινης ενέργειας και της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Κάνουμε λοιπόν μια ανασκόπηση ενός ταξιδιού σήμερα, που ξεκίνησε από το φιλικό προσωπείο ενός κατασκόπου του Εμίλιο, που ξεγέλασε τους πάντες, εξελίχθηκε σε καταναγκαστικά έργα 300 ντόπιων, έγινε θέατρο μαχών και κατέληξε σήμερα να προστατεύεται από τους απογόνους των θυμάτων.

15:52 Ως μνημείο ενάντια στη λύθη και ενάντια στην αλείωση του τοπίου. Ακριβώς. Αναδεικνύεται περίτρανα το πώς η λιτοπική μικροϊστορία επηρεάζει βαθιά την κατανόησή μας για τα παγκόσμια γεγονότα. Το παρελθόν δεν είναι κάτι μακρινό, γραμμένο σε ένα βιβλίο. Είναι ένα μονοπάτι 850 μέτρων που μπορούμε να περπατήσουμε σήμερα. Και κλείνοντας, θέλω να αφήσω μια τελική προκλητική σκέψη με βάση τις πηγές μας.

16:18 Κάτι για να το σκεφτεί ο καθένας μόνος του. Για τα αρχεία. Ναι. Με δεδομένο ότι τα γερμανικά αρχεία για το έργο έχουν καταστραφεί πλήρως, τι άλλα μυστικά μπορεί να κρύβουν τα φεμέλια του. Είναι τρομερό ερώτημα αυτό. Αν, αν αυτοί οι τύχοι μπορούσαν να μιλήσουν, ποιες άλλες άγνωστες επιχειρήσεις στη Μεσόγειο μπορεί να σχεδιάζονταν από αυτό ακριβώς το μπαλκόνι πάνω από το Αιγαίο.

16:41 Επιχειρήσεις που ίσως δεν έμαθε ποτέ κανείς. Ακριβώς. Που δεν καταγράφηκαν ποτέ στα βιβλία της ιστορίας. Μια σκέψη που κάνει το μυστήρι αυτού του βράχου ακόμα πιο πιο πυκνό και μας θυμίζει πόσα ακόμα δεν ξέρουμε για τον πόλεμο.