Μονή Δαφνίου: Tο κορυφαίο βυζαντινό μνημείο της Αττικής
Ιστορία μιας πόληςΣχετικά με αυτό το επεισόδιο
Το μοναστήρι, με τα σχεδόν χίλια χρόνια της ιστορίας του, είναι Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Η αρχαιολόγος Καλλιόπη Φλώρου μιλά για την αρχιτεκτονική του αξία, τις μετατροπές του μέσα στα χρόνια καθώς και τη σπουδαιότητα των ψηφιδωτών του.
Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.
και βέστης φραγκοκρατίας, τα ίχνη της Οθωμανικής περίοδου και οι σύγχρονες εργασίες αποκατάστασης αφηγούνται μια ιστορία που εκτείνεται σε περισσότερο από χίλια χρόνια. Είμαι η Αγιά Τμπενάρδου και σας καλωσορίζω σε ένα επεισόδιο της σειράς Ιστορία Μιας Πόλης. Στη σημερινή συζήτηση με την αρχαιολόγο Καλλιόπη Φλώρου θα γνωρίσουμε την ιστορία, την αρχιτεκτονική και τα μυστικά της Μονής Δαφνίου, ενός μνημείου που εξακολουθεί να αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο της πολιτιστικής κληρονομιάς Αττικής και του Βυζαντινού κόσμου.
Για να μην χάνετε κανένα επεισόδιο, ακολουθήστε μας στο Spotify, στα Apple Podcasts και στο κανάλι της Lifeo στο YouTube. Κυρία Φλώρου, σας καλωσορίζουμε με χαρά εδώ στο στούντιο της Lifeo και στην ιστορία μιας πόλης. Και εγώ είμαι πολύ χαρούμενη που βρίσκομαι εδώ μαζί σας. Σας ευχαριστώ για την ευκαιρία που μου δίνετε να μιλήσω για το σπουδαίο αυτό μνημείο, όχι μόνο της Αττικής αλλά και της Ελλάδος.
Είπα λίγα πράγματα, αλλά θέλω να επεκταθούμε να μου πείτε πού βρίσκεται η Μονή Δαφνίου και γιατί επιλέχθηκε αυτή η συγκεκριμένη θέση πάνω στην Ιερά Οδό. Ήδη αναφέρατε ότι βρίσκεται στο μέσο περίπου της αρχαίας Ιεράς Οδού που ένωνε την Αθήνα με την Ελευσίνα και το ιερό της Αθηνάς και της Κόρης. Βρίσκεται στους πρόποδες του όρους Γάλεο, σε μια ιδηλιακή περιοχή θα έλεγα η ανταποθεσία, διότι στα νότια της Μονής διέρχεται και ρέμα, που παλαιότερα, όπως οπικονίζεται και στις γραβούρες των περιηγητών του 18ου αιώνα, ήταν άκρως ιδηλιακά.
Και πάντοτε το νερό ήταν περισεβούμενο. Είναι από τα βασικά στοιχεία που εκτιμούσαν τόσο οι περιηγητές, όσο και όλοι όσοι διέρχονταν από τη Μονή. Ήταν ένα ιδανικό σημείο και για στάση κατά της πομπής των μισθών από την Αθήνα προς την Ελευσίνα γιατί είναι ακριβώς στο μέσο περίπου της διαδρομής. Κατά τον Παυσανία στη θέση της Μονής βρισκότανε το ιερό του Δαφναίου Απόλλωνα.
Στοιχεία δεν έχουμε που να πιστοποιούν ότι όντως υπήρξε εκεί το ιερό πέραν των κάποιων κοιώνων και διάφορων άλλων γλυπτών διάσπαρτων, τα οποία είναι ενσωματωμένα στην αρχιτεκτονική του μνημείου. Ωστόσο, ο Παυσανίας περιγράφει ότι κλησίον του ιερού του Δαφναίου Απόλλωνα βρίσκεται και το ιερό της Αφροδίτης. Εμείς έχουμε εντοπίσει το ιερό της Αφροδίτης.
Καταλήγουμε ότι εκεί θα ήταν. Καταλήγουμε ότι η περιοχή του ιερού είναι κάπου εκεί. Εξάλλου είναι και δεδομένη συνήθεια των χριστιανών να χτίζουν τις δικές τους εκκλησίες πάνω στα αρχαία ιερά. Ίσως μία μικρή ένδειξη κάποιου προγενέστερου πτήσματος έχει παραμείνει στην βορειοδυτική γωνία του εξονάρθηκα της Μονής. Είναι το μόνο τμήμα που αρχιτεκτονικά υποδεικνύει ότι υπήρχε ίσως και ένα προγενέστερο πτήσμα.
Πότε ιδρύεται η Μονή Δαφνίου και ποια στοιχεία μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι πιθανώς πρόκειται για ένα μνημείο αυτοκρατορικής χορηγίας. Η ίδρυση της ανάγεται στον 19ο αιώνα ως μονής. Τα χαρακτηριστικά, τα αρχιτεκτονικά, δηλαδή ο οκταγωνικός τύπος που είναι χτισμένη η Μονή, τα ψηφιδοτά της εξαιρετικής τέχνης που την κοσμούν και τα μαρμαροθετήματα που περιγράφουν ούτως ή άλλως όλοι οι περιηγητές, δυστυχώς όμως δεν σώζονται πλέον, παραπέμπουν σε αντίστοιχα αυτοκρατουρικά ιδρύματα, όπως ο Όσιος Λουκάς στην Βοιωτία, ο οποίος διατηρεί ακόμα τα μαρμαροθετήματα και στην ουσία μας δίνει μία εικόνα του χαμένου υλικού και η Νέα Μονή της Χίου που και αυτή είναι της ίδιας περίοδου, εν δέκατος αιώνας και τα τρία μοναστήρια, ίδιο αρχιτεκτονικού ρυθμού, οκταγωνικού, και αντίστοιχης διακόσμησης, μαρμαροθετήματα και εξαιρετικής τέχνης, ψηφιδωτές παραστάσεις.
Δεν είμαστε πολύ το σίγουροι, εάν συμπίπτει η ίδρυση της Μονής, δηλαδή η ανέγερση του Καθολικού, με την ανέγερση των τυχών. Μάλιστα. Των τυχών εννοείται του περιβόλου. Αυτού που με φρουριακή μορφή περιβάλλει το καθολικό και τα υπόλοιπα κτίσματα του μοναστηριού. Ήθελα να σας ρωτήσω ακριβώς αυτό. Ποια ήταν η μορφή του αρχικού μοναστηριακού συγκροτήματος και ποιο ρόλο έπαιξε ο μεγάλος αυτός ο χειρωμένος περίβολος που το περιέβαλε.
Εδώ οι γνώμες δίστανται. Οι μελετητές οι οποίοι όμως στην ουσία δεν έχουν ασχοληθεί εις βάθος με τη Μονή Δαυμίου. Άλλοι λένε ότι ήταν του Ιουστινιανού η αρχική φάση Άλλοι ότι είναι σύγχρονος με τον ναό Άλλοι ότι είναι προγενέστερος του ναού Ο κύριος Δεληνικόλος ο οποίος έχει κάνει και τις μελέτες αποκατάστασης του περιβόλου Και έχει δουλέψει δεκαετίες στην εφορία αρχαιοτήτων Με τη Μονή Δαφνίου και τον Όσιο Λουκά επίσης Υποστηρίζει και ίσως όχι λανθασμένα Ότι ενδέχεται να είναι ένα οχυρό το οποίο χτίστηκε ως αυτάρκες πριν από το καθολικό της Μονής.
Μάλιστα. Στον 11ο αιώνα, ο ίδιος θεωρεί ότι θα μπορούσε να είναι στη φάση του βασίλειου του δεύτερου του Βουλγαροκτώνου, δηλαδή πάμε στις αρχές του 11ου αιώνα, γύρω στο 2011, που παρέμεινε κάποια χρόνια στην Αττική ο βασίλειος ο δεύτερος. Και αυτό διότι είναι χτισμένο με απόλυτα φρουριακή μορφή. Δηλαδή, στη βόρεια πλευρά έχουμε τρεις πύργους ορθογωνικής κάτοψης.
Είναι μια ισχυρή οικοδομή με τοξοστοιχείες, με περίδρομο, με επάλξεις ύψους εννέα μέτρων συνολικά στην βόρεια πλευρά που διατηρεί όλα τα στοιχεία ακόμα. Τεράστιο. Είναι πολύ μεγάλο και σε πολύ χαρακτηριστική θέση. Και το άλλο βασικό επίσης χαρακτηριστικό είναι ότι τα κτίσματα που θεωρούμε ως κελιά Και είναι παραταγμένα κατά μήκος της δυτικής και της βόρειας κυρίως πλευράς Έχουν μία απόσταση από τα τείχη περίπου 1,5 μέτρου Αυτό τι σημαίνει Αυτό παραπέμει σε φρουριακή μορφή Διότι θέλανε να έχουν έναν διάδρομο ανάμεσα στα κτίσματα Πρώτον για να περνάνε οι στρατιώτες και δεύτερον για να μπορούν να αποθήσουν ενδεχόμενους εισβολείς.
Ένα ακόμα στοιχείο που θα μπορούσε να είναι μία ένδειξη είναι ότι η Βυζαντινή Τράπεζα που βρίσκεται στα βόρεια του Καθολικού είναι παράγωνα χτισμένη. Δεν είναι παράγωνα. Δεν είναι παράλληλα τοποθετημένη προς το τείχος. Αλλά σε κάποια σημεία, ενώ το Καθολικό είναι, Σε κάποια σημεία όμως για να χωρέσει και η κατασκευή της τράπεζας Φαίνεται ότι έχει τοποθετηθεί παράγωνα Αυτό αν υπήρχε εξ αρχής το σχεδιασμό Μάλλον δεν θα γινόταν έτσι Παρ' όλα αυτά, όλα αυτά είναι εικασίες Το μόνο βέβαιο είναι ότι αρχιτεκτονικά η κατασκευή της βυζαντινής τράπεζας Του μοναστεριού δηλαδή του 11ου αιώνα Και το ίδιο το καθολικό είναι χτισμένο με τον ίδιο αρχιτεκτονικό τρόπο η δομή τους είναι πλύνθοπερίκλυστη δηλαδή λαξευμένη δόμη που περικλείονται, περιχαράσονται από πλύνθους.
Τι είναι αυτό που κάνει το καθολικό τόσο σημαντικό από αρχιτεκτονική άποψη? Ο οκταγωνικός τύπος είναι ένας αρχιτεκτονικός ρυθμός ο οποίος δεν βρήκε συνέχεια στις επόμενους αιώνες και αυτό δεν είναι τυχαίο. Είναι ένας αρκετά δύσκολος στην κατασκευή του και θα πρέπει να είναι πολύ εξειδικευμένοι οι μαστορές, διότι σηκώνουν ένα τρούλο, ο τρούλος ο οποίος είναι πολύ μεγάλων διαστάσεων, στηρίζεται σε οκτώ πεσούς, οι οποίοι είναι διατηταγμένοι γύρω από ένα ορθογόνιο τετράγωνο στη βάση, στην ουσία είναι η ορθογόνια αίθουσα του κυρίως ναού, γύρω από την οποία τοποθετούνται οκτώ πεσοί και μέσω των σφαιρικών τριγώνων, γνωστών και από τη βασιλική του Ιστινιανού του έκτου αιώνα την Αγία Σοφία, μεταφέρουν το βάρος του τρούλου από πάνω προς τα κάτω.
Στην κάτωψη, στην ουσία, αυτό που βλέπουμε είναι ένα οκτάγωνο. Άρα είναι σύνθετα στατικά. Είναι πολύ σύνθετο στατικά. Έχει τέσσερα παρεκκλήσια ανατολικά, δυτικά, βόρεια και νότια. Έναν άρθικα σύγχρονο με το καθολικό και Εξονάρθικα που μάλλον χτίστηκε όπως φαίνεται από τις κοδομικές φάσεις στο μνημείο το 12ο αιώνα. Εκτός από τον Εξονάρθικα, από πάνω είχε χτιστεί και ένα μικρότερο κτίσμα στο οποίο οδηγούταν κάποιος μέσω μιας κλίμακας που βρίσκεται στη βορειοδυτική πλευρά και έχει και κοδόνο στάσιο.
Αυτός ο οκταγωνικός τύπος, ο οποίος δεν απατάται συχνά από ό,τι μας λέτε, το Δαφνί θεωρείται ένα από τα κορυφαία παραδείγματα, έτσι? Θεωρείται ένα από τα κορυφαία παραδείγματα Ο οκταγωνικός τύπος ήταν και όπως είπαμε και στον Όσιο Λουκά που και εκεί πάλι γνώμες δίστανται για το πότε ακριβώς είναι σ' έρχεσαι του 11ου ή στα μέσα του 11ου και στην αμμονή της Χίου που ξέρουμε όμως με βεβαιότητα ότι είναι αυτοκρατορικό ανάθυμα δηλαδή ξέρουμε ότι ο Κωνσταντίνος Θήτα ο Μονομάχος είναι αυτός ο οποίος υλοποίησε την κατασκευή του μνημείου και ξέρουμε επίσης ότι υπήρχαν οπταγωνικοί ναοί στην Κωνσταντινούπολη.
Τώρα, ο πλούσιος κεραμοπλαστικός διάκοσμος, τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν για τη δόμηση. Όταν λέμε κεραμοπλαστικό διάκοσμο εννοούμε ότι πέρα από τους δόμους, τους λήθους δηλαδή, τους πελακημένους λήθους, οι οποίοι στη βάση δημιουργούν διάφορα σχήματα, όπως σταυροί, από εκεί και πάνω είναι μικρότεροι και περικλείονται από τους πλήνθους που είπαμε.
Γύρω από τα παράθυρα υπάρχουν διακοσμητικά στοιχεία για να αμβλύνουν την αίσθηση του όγκου του μνημείου. Ο Τρούλος είναι κυλινδρικός με οκτώ ανοίγματα, τα οποία επίσης διακοσμούνται με οδοντοτές ταινίες από πλύνθους. Η κατασκευή αυτή προσοδιάζει περισσότερο στον ελλαδικό τύπο, που διαφοροποιείται από το κωνσταντινοπολιτικό, ως προς την απλότητα.
Είναι απλούστερη. Είναι απλούστερη, ακολουθεί λιτές φόρμες, διότι έχει την εμπειρία των κλασικών μνημείων, των αρχαίων κλασικών κτισμάτων. Αντιθέτως στην Κωνσταντινούπολη είναι πιο καμπύλες οι φόρμες, έχουν μια πιο κυματιστή διάθεση. Να πάμε στα ψηφιδοτά. Τα ψηφιδοτά του Δαφνίου συγκαταλέγονται στα σημαντικότερα του Βυζαντινού κόσμου.
Τι τα ξεχωρίζει καλλιτεχνικά και ποια μηνύματα μεταδίδουν το χώρο του ναού θα λέγατε. Καταρχάς το εικονογραφικό πρόγραμμα, το οποίο στην ουσία οριοθετήθηκε από τον 10ο αιώνα και μετά, στη Μονή Δαφνίου παρουσιάζεται δομημένο και εξαιρετικά φλίαρο. Αυτό δείχνει λοιπόν ότι είμαστε με ένα πολύ καλά δομημένο εικονογραφικό πρόγραμμα που παρουσιάζει τη ζωή του Χριστού, δηλαδή το δωδεκάορτο, πλήρες και με επιπλέον αφηγηματικές σκηνές, καθώς και τη ζωή της Παναγίας, στην οποία ήταν αφιερωμένο το καθολικό, το οποίο ετοιμάται στη 15 Αυγούστου.
Ως προς την τέχνη τους, τα ψηφιδωτά είναι εξαιρετικά. Ψηφοθέτες από τον ελληνικό χώρο θα ήταν πάρα πολύ δύσκολο να μπορέσουν να ψηφοθετήσουν κάτι τέτοιο. Οπότε πιστεύουν ότι αυτές οι μορφές, οι απλές, λιτές και αυστηρές στη φόρμα που στην ουσία αναδύονται μέσα από το χρυσό φόντο χωρίς άλλες λεπτομέρειες και περιττές φλιαρίες.
Με τα εξειδανκευμένα πρόσωπα, τα οποία έχουν και προσωπογραφικά χαρακτηριστικά ανάλογα με το ποιον Άγιο παρουσιάζουν. Οι χρωματικές διαβαθμίσεις, οι οποίες είναι εξαιρετικά απαλές και μεταβαίνουν από τη μία παλέτα στην άλλη τη χρωματική πολύ ομαλά. Όλα αυτά δηλώνουν μία περίοδο αναγέννησης. όπως τις ονομάζουμε, και μας παραπέμπουν στα κλασικά πρότυπα της αρχαίας Αθήνας.
Θεολογικά, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι δεν υπάρχουν φυσιογνωμίες μοναχών ή γυναικών. Αυτό πρόσφατα συνδέθηκε με τον υποτιθέμενο τίτορα της Μονής. Δηλαδή? η κυρία Παναγιωτήδη το 2019 έκανε μία μελέτη σε σχέση με τα ψηφιδοτά της Μονής Δαφνίου υποστηρίζοντας ότι θα μπορούσε ο κτήτορας να είναι ο Γρηγόριος Καματηρός. Ο Γρηγόριος Καματηρός ήταν έπαρχος στο θέμα της Ελλάδος και της Πελοποννήσου.
Έζησε στα τέλη όμως του 11ου αιώνα. έχει σχέσεις με την αυλή του Αλέξιου του Πρώτου του Κομνηνού το όνομα του αναφέρεται από την Άννα την Κομνηνή και επίσης ξέρετε και από τον Χωνιάτη τον Μιχαήλ Χωνιάτη που ήταν στην Αθήνα που λέει επίσης ότι υπήρξε και φοροϊσπράκτορας έζησε στο παλάτι στην Κωνσταντινούπολη που έφτασε να γίνει και σεβαστός εκτός από γραμματέας του Αλέξιου του Κομνηνού οπότε έχει τους πόρους την εμπειρία και την κατάρτιση να δημιουργήσει ένα καθολικό σαν κι αυτό.
Βέβαια κι αυτό είναι μια εικασία. Μια υπόθεση. Μια υπόθεση. Έχουμε βέβαια και Μολυβδόβουλα με το όνομά του που έχουν την Παναγία στη μία πλευρά καθώς είναι αφιερωμένο το καθολικό στην Παναγία ότι θα μπορούσε να γίνει ένας σχετισμός. Υπάρχουν δύο γρηγόροι συμπεριλαμβάνοντας το οικονογραφικό πρόγραμμα άρα θα μπορούσε να είναι μια αναφορά στο όνομα του πτήτωρα.
Κάπως έτσι λοιπόν το συνδέει Και πάλι παραμένει μια υπόθεση Θέλω να ρωτήσω πώς επηρεάζει τη Μονή η περίοδος της φραγκοκρατίας Και ποια στοιχεία της δυτικής αρχιτεκτονικής μπορούμε ακόμα να διακρίνουμε στο μνημείο Το 1207 η Αθήνα πέφτει στα χέρια των φράγκων Τότε λοιπόν και το Ορθόδοξο Μοναστήρι παραδίδεται στους Κιστερκιανούς Μοναχούς Οι οποίοι αλήθεια είναι ότι τους σεβάστηκαν Στη νότια πλευρά χτίσανε τα κελιά τους πάνω στα βυζαντινά κελιά με οξικόρυφα τόξα, όπως συνηθίζεται στην δυτική τέχνη, στην δυτική αρχιτεκτονική, περικλείοντας τη μικρή νότια πλευρά και από τις τρεις πλευρές, δημιουργώντας το γνωστό κλουάτρ, μια περίκλειστη δηλαδή αυλή που συνηθίζεται στα δυτικά μοναστήρια.
Μετά από ένα σεισμό του 13ου αιώνα αρκετά ισχυρό, οπότε κατέπεσε τμήμα του εξονάρθηκα, χρειάστηκε να ξαναχτίσουν την δυτική πρόσωψη του Καθολικού. δεν αντικατέστησαν τους τρεις ιονικούς κείονες που βρίσκονται μπροστά στην πρόσωψη. Αντιθέτους, έκτισαν ξανά τα τόξα οξυκόρυφα που ταιριάζει στη δική τους αρχιτεκτονική αφενός και τα οποία επίσης είναι και αρκετά πιο σταθερά.
Και για λόγους στατικούς λοιπόν. Και υπάρχει μία ακόμα κολώνα ιονικός κείονας που θα μπορούσε να είναι από αρχαίο ναό στην νότια πλευρά του Εξονάρτητα. Στην ουσία, αυτές είναι οι βασικές τροποποιήσεις που έκαναν οι κυστρικιένοι μοναχοί. Ο Όθωνας Ντελαρός, ο οποίος ήταν ο φράγκος ηγεμόνας των Αθηνών και η οικογένειά του, σύμφωνα με κείμενα του ηγουμένου της Μονής, έθαβαν άτομα της οικογένειας τους στη Μονή Δαφνίου.
Έχουμε στην αυλή της Μονής Δαφνίου, σώζονται, τρεις λάρνακες. Η μία εκ των οποίων είχε βρεθεί μέσα στο καθολικό. Δεν μπορούμε με βεβαιότητα να τις ταυτίσουμε, αλλά παρόλα αυτά είναι μία ένδειξη. Να πάμε στην Οθωμανική περίοδο και να σας ρωτήσω τι αλλάζει στο μοναστήρι τότε και ποια κτίσματα που βλέπουμε σήμερα ανήκουν σε εκείνη την εποχή Καταρχάς το μοναστήρι επανήλθε στους Ορθόδοξους μοναχούς διότι ανεξάρτητα με το τι έχουμε δει για τις σχέσεις Ελλήνων και Οθωμανών την περίοδο της Τουρκοκρατίας, η αλήθεια είναι ότι στο Κοράνιο η ανεξιθρησκεία ήταν δεδομένη.
Έχουμε γραπτές πηγές στο 16ο αιώνα που αναφέρονται σε μοναστική κοινότητα. Άρα έχουμε μία ακμάζουσα μοναστική κοινότητα. Έχουμε επίσης χαράγματα πάνω στο καθαλικό με χρονολογίες 1546 που δείχνει πάλι ότι υπάρχει ζωή και κίνηση στη Μονή. Επίσης ο Γιώργος ο Πάλης συνάδελφος αρχαιολόγος και πανεπιστημιακός στο ΕΚΠΑ αυτή τη στιγμή, τεκμηρίωσε μέσω μιας επιστολής που βρήκε ότι ο ηγούμενος εκείνης της περιόδου είχε αλληλογραφία με κάποιους κερκυραίους ξυλογλύπτες και είχε παραγγείλει ένα ξυλόγλυπτο τέμπλο.
Δεν είναι τυχαίο το ότι το παραγγέλνει από μια τόσο μακρινή περιοχή. Εκείνη την περίοδο τα Επτάνησα, η Κρήτη και τα νησιά ανθίζανες στην παραγωγή εικόνων ξυλόκληπτων και τέμπλων. Αυτό λοιπόν δηλώνει ότι υπάρχει μια οικονομική ευμάρεια η οποία δυστυχώς φαίνεται ότι χάνεται το 17ο αιώνα. Από το 17ο αιώνα και μετά που έχουμε διηγήσεις των περιηγητών αντιλαμβανόμαστε ότι κατά κάποιο τρόπο παρακμάζει η μοναστική κοινότητα.
Αναφέρονται δύο, τρεις, σπανίως τέσσερις μοναχοί. αναφέρεται πολύ συχνά ότι γίνονται επιδρομές κυρίως από πειρατές. Ναι. Είναι και η μάστιγα ούτως ή άλλως και η θάλασσα είναι πολύ κοντά. Πολύ κοντά βεβαίως. Στην Μονή και από άλλους αναφέρονται και επιδρομές από τους Τούρκους φυσικά οι οποίοι θαμπώνονται από το χρυσό στο βάθος των ψηφιδωτών θεωρώντας ότι εάν το πυροβολήσουν και πέσουν οι ψηφίδες αυτοί θα βρεθούν με χρυσάφι στα χέρια.
μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους η Μονή πάβει να λειτουργεί ως μοναστήρι Ποιες χρήσεις γνωρίζει το συγκρότημα μέχρι να μετατραπεί σε επισκέψιμο χώρο Πριν του φτάσουμε σε αυτό θα ήθελα να σταθώ σε ένα ακόμα σημείο το οποίο δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό Από τους πολλούς περιηγητές που πέρασαν από τη Μονή και όλοι εξήρανε τα πηγάδια γιατί έχει και νερό πολύ όπως είπαμε η περιοχή πέρασε και ο Έντουαρτ Κλάρκ το 1802 ο οποίος εντυπωσιάστηκε από τους αρχαίους κείονες, τους ιωνικούς κείονες της πρόσωψης στον Εξονάρθηκα και απέσπασε τον έναν.
Μάλιστα. Όπως επίσης και τα μαρμαροθετήματα. Μάλιστα. Ό,τι μπορείς. Λίγο μετά περνάει ο Έλληγιν. Ο βαλωστός Λόρδος Έλληγιν ο οποίος θεώρησε καλό να αποσπάσει και τους άλλους δύο κείονες. Όταν λοιπόν το 1806 περνάει ο Λίκ από το Μιμείο και γνωρίζοντας το τι έχει κάνει ο Έλγιν, περιγράφει ότι το μνημείο που απογύμνωσε ο Έλγιν αυτή τη στιγμή στηρίζεται σε ξύλινα πόδια.
Φοβερό. Είναι φοβερό. Φοβερό. Και έτσι λοιπόν προχωράμε στην επανάσταση του 1821 και με αφορμή την επεκτηρίδα των 200 χρόνων που είχαμε για τον εορτασμό των 200 χρόνων από το 1821 κτλ μας δόθηκε η ευκαιρία να ψάξουμε το συσχετισμό της Μονής με τους Έλληνες επαναστάτες και το ρόλο που διαδραμάτισε κατά τη διάρκεια της επανάστασης.
Είναι ενδιαφέρον ότι υπάρχουν μαρτυρίες πως κάποια στιγμή σε μία από τις επεμβάσεις των Τούρκων, των Οθωμανών άλλοι λένε του Ιμπραήμ ας πούμε το 1821 άλλοι το βάζουν λίγο πιο μετά 1826 πιο πιθανότητα πιο ταχύ αλώθηκε το μνημείο επειδή κάποιος μοναχός πρόδωσε το ότι είναι δυνατό να εισέλθουν από το πηγάδι που βρίσκεται έξω από τη Μονή διότι τα πηγάδια εκτός του περιβόλου εκτός του περιβόλου μέσα στον περιβόλο υπάρχουν τρία πηγάδια στην όδια πλευρά και δύο στην Κινστέρνα τη Βυζαντινή η οποία βρίσκεται κάτω από τις πτέρυγες της Μεταβυζαντινές. Αυτό που δεν είπαμε είναι ότι την περίοδο της ακμής του 16ου αιώνα ξαναχτίζονται ξαναοικοδομούνται διόρροφα κελιά τα οποία στην ουσία με κάποιο τρόπο εμείς πλέον αποκαταστήσαμε γιατί οι περιηγητές τα είχαν αποτυπώσει.
Κάτω λοιπόν από τα κελιά της Δυτικής Πτέρυγας εκτείνεται μια μεγάλη κινστέρνα καθώς και τα Βυζαντινά Λουτρά. Η κινστέρνα έχει μήκος εννέα μέτρα, πλάτος έξι και ύψος εφτά. Και συνδέεται με όλα τα πηγάδια που υπάρχουν εντός και εκτός της μονής. Θεωρήθηκε λοιπόν ότι ένας μοναχός Παΐσιος είναι αυτός που πρόδωσε τη Δίοδο και εισήλθαν από εκεί οι Τούρκοι.
Οι οποίοι καίγανε επί τρεις μέρες το μοναστήρι για να λιώσουν τα ψηφίδωτα. Ο ίδιος κάηκε και τιμωρήθηκε. Υποτίθεται από τους μοναχούς. τους υπόλοιπους. Από την άλλη βέβαια, ενώ θεωρούμε ότι είναι μια εικασία, το 1854 γαλλικά στρατεύματα που στρατοπέδευσαν στη Μονή, ο λογαγός μάλλον των στρατεύματων, αναφέρει ότι βρήκαν ένα καμένο πτώμα, το οποίο και θάψαν.
Τι ιστορίες! Τι ιστορίες πλάθη! Η λαϊκή μουσα! Τη Μονή λοιπόν χρησιμοποίησαν ως ορμητήριο τόσο οι Έλληνες επαναστάτες, όσο και οι Οθωμανοί. Έχουμε μαρτυρίες από τον ίδιο τον Ιωάννη Γκούρα που έγραφε μέσα από τη Μονή και έδινε οδηγίες πώς θα πρέπει να χειριστούν διάφορες καταστάσεις. Ο Γκούρας ήταν και ο διοικητής των στρατευμάτων της Αθήνας.
Ο Βάσος Μαυροβουνιώτης που ήταν διοικητής του στρατεύματος της Ελευσίνας το 1826 όταν επέλαβνε από την Πελοπόννησο ο Κιουταχής με σκοπό να κατακτήσει την Ακρόπολη, περιγράφησε μια επιστολή του, μάλλον για την ακρίβεια εμπέζει στην επιστολή του τον Κιουταχή, με τον οποίο υποτίθεται ότι είχε έρθει σε συνεννόηση για να παραδώσει την Ακρόπολη στους Τούρκους αμαχητοί.
Με επιστολή του λοιπόν, του λέει ότι οι άνθρωποι τους οποίους συνάντησες στη Μονή Δαφνίου και περπάτησες μαζί τους προσπαθώντας να αποσπάσεις πληροφορίες για να παραδοθεί η Ακρόπολη, ήτανε δική μου. Εγώ τους έστειλα για να σε καθυστερήσω και να σε κοροϊδέψω. Έτσι. Βλέπουμε λοιπόν ότι η Μονή είχε έναν πολύ ενεργό ρόλο σε όλα.
Σαν χαρακτήρας ήταν στην ιστορία. Ναι, πραγματικά. Σαν τόπος. Και ο ίδιος ο Καραϊσκάκης επίσης στέλνει επιστολές λέγοντας ότι πάλι το 1926 λίγο πριν τη μάχη του Αναβάτου που ήταν και μοιραία για αυτόν στο Φάλυρο, έχει πάει με τα στρατεύματά του προσπαθώντας να καταλάβει πρώτος τη Μονή αλλά στέλνει ενημερώνει το στράτευμα στην Ελευσίνα ότι δεν τα κατάφερα διότι από ό,τι είδα έχουν μπει πρώτα οι Τούρκοι οπότε θα συνεχίσω προς τα κάτω βλέπουμε λοιπόν ότι είναι απόλυτα κεντρικό και δικαιώνει και τη θέση του φυσικά, φυσικά, μα είναι πάνω στο πέρασμα με τη σύσταση λοιπόν του ελληνικού κράτους του 1830 βρίσκουμε βαβαρικά στρατεύματα το 38 και το 39 να στρατοπεδεύουν στη Μονή μέσα χρησιμοποιούν πια ως στρατόπεδο το μοναστήρι το 54 ήδη αναφέραμε ότι το χρησιμοποίησαν για ένα χρονικό διάστημα γαλλικά στρατεύματα το 83 1883 μέχρι 1885 φιλοξένησε το άσυλο Ανιάτων Το άσυλο ανιάτων παθήσεων Που στη συνέχεια μετακόμισε απέναντι Σωστά, στο νοσοκομείο Και το 1886 γίνεται ένας πρώτος πολύ μεγάλος σεισμός
από μια σειρά επόμενων σεισμών οι οποίοι δημιουργήσαν σοβαρό θέμα στην στατική επάρκεια του μνημείου Αμέσως η νέος η στατικότητα αρχαιολογική εταιρεία Κάλεσε γάλλο ορχιτέκτονα, Ιταλούς ψηφοθέτες και συντηρητές για να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τα πολλαπλά προβλήματα που είχε και το ίδιο το κτίσμα αλλά και τα ψηφιδωτά κατέρευσε ένα μέρος του Τρούλου Οι πρώτες ενέργειες γίνανε σωστικές δεν ήταν πάντοτε οι καλύτερες και γι' αυτό δεχτήκανε και κριτική για τον όγκο, το χαμηλό όγκο του Τρούλου Παρ' όλα αυτά εμείς έχουμε αυτή τη στιγμή το μνημείο και το οφείλουμε σε όλους αυτούς τους ανθρώπους που αδιάλειπτα από εκεί και μετά συνεχίσανε τη συντήρηση του σημαντικού αυτού μνημείου με όποιο τρόπο και όποια δυνατότητα είχαν.
Ποιες θα λέγατε ότι ήταν οι σημαντικότερες προκλήσεις που αντιμετώπισαν οι αρχαιολόγικοι συντηρητές εργασίες αποκατάστασης της Μονής και ιδιαίτερα μετά το σεισμό του 1999. Πανερχόμαστε λοιπόν με ένα πολύ μεγάλο σεισμό το 1999. Σεπτέμβριο του 1999. Ο οποίος προκάλεσε μεγάλες βιγματώσεις τόσο στο κτίριο όσο και στα ψηφιδοτά.
Οι συντηρητές αναφέρουν ότι μαζεύανε ψηφίδα-ψηφίδα από το δάπεδο. Αλήθεια. Ό,τι μπορούσαν για να μπορέσουν να ανασυστήσουν τα ψηφιδοτά. Γίνανε αμέσως, δοθήκανε τα πρώτα συστηματικά, γίνανε αμέσως ενέργειες για την εκπώνηση μελετών, με συνεργασία με το Πολυτεχνείο, ώστε οι εργασίες που θα γίνονταν να γινόντουσαν με αυτά τα υλικά, γι' αυτό το λέγω πήραν και δειγματοληψίες, με υλικά συμβατά προς το αρχικό κονίαμα και αρχικό υλικό του ναού.
Πίστευτο. Και ταυτόχρονα να μην είναι πολύ δραστικές. Δηλαδή μην είναι πάρα πολύ συμπαγής, μην είναι τσιμέντο το οποίο έρχεται, δεν δένει ομαλά με την πέτρα. και με τα κονιάματα. Και μάλιστα εντοπίσαν και δυσδύο φάσεις κονιαμάτων τη μία τη Βυζαντινή και την άλλη της Φραγκοκρατίας. Οπότε έχουμε και πρώτα στοιχεία από την αρχική φάση του μνημείου.
Τα έργα αυτά χρηματοδοτήθηκαν από τα έσπακτα κυριολόγο γιατί είναι πολύ σημαντικά και ακολούθησαν βέβαια και κάποιες εργασίες στο Βόρειο Τείχος πρόεδρες σωστικές οι οποίες στο δυτικό τμήμα του Βόρειου Τείχους ολοκληρώθηκαν από την εφορία αρχαιοτήτων Δυτικής Θετικής με το ΕΣΠΑ 2014-2020. Τώρα δρομολογούμε το υπόλοιπο, την επόμενη φάση, για να ολοκληρωθεί τουλάχιστον η αποκατάσταση του τείχους.
Σήμερα η Μονή αποτελεί μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO. Τι σημαίνει αυτή η αναγνώριση και γιατί το Δαφνίξ ακολουθεί να θεωρείται από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της Ελλάδας. Από το 1990. Είναι μνημείο Ουνέσκο σε μια συριακή εγγραφή μαζί με τον Όσιο Λουκά και με τη Νέα Μονή της Χίου. Είναι πολύ σημαντική αναγνώριση διότι ο κόσμος έρχεται για να δει από το εξωτερικό αλλά και από την Ελλάδα τώρα πια που αντιλαμβανόμαστε τι σημαίνει ένα μνημείο Ουνέσκο, αν αντιλαμβανόμαστε τη μοναδικότητά του.
Έρχεται να το επισκεφτεί. Από τη μια είναι αυτό, είναι η αναγνωρισιμότητα ως προς τον κόσμο που είναι σημαντική. Από την άλλη είναι ότι μας δεσμεύει ώστε να προσπαθήσουμε να διατηρήσουμε το μοναδικό αυτό μνημείο, τα μοναδικά αυτά μνημεία, ακέραια, αυθεντικά. Για αυτό το λόγο οι εργασίες αυτά τα μνημεία είναι χρονοβόρες και κοστοβόρες, διότι πρέπει να χρησιμοποιήσεις αυτά τα υλικά που ήταν απολύτως συμβατά με τα αρχικά.
Ακριβώς, ακριβώς. Κλείνοντας, θέλω να σας κάνω την εξής ερώτηση. αν μια επισκέπτρια ή ένας επισκέπτης έχει μόνο μισή ώρα στη διάθεσή του στη Μονή Δαφνίου. Ποια τρία, αν μπορούσαμε να το πούμε πράγματα, θα του λέγατε να προσέξει οπωσδήποτε και γιατί. Πολύ ωραία. Είναι ωραία η ερώτηση. Εισέρχεται από την ανατολική είσοδο.
Είναι μεταβυζαντινή και στο εσωτερικό καθώς μπαίνει θα δει και τμήμα της βυζαντινής πύλης. Καθώς προχωρά βρίσκεται στην Ότια Αυλή. Άρα στέκεται στην νότια αυλή είναι ο πρώτος σταθμός. Είναι η εσωτερική μικρή αυλή που σε πάει πίσω και στη Φράγκικη και στη Βυζαντινή περίοδο. Αριστερά του θα δει τα βυζαντινά κατάλοιπα από τη βιβλιοθήκη και τους βαβοταβοηθητικά κτίσματα της πρώτης φάσης.
Ταυτόχρονα δεξιά του προς τα βόρεια δεσπόζει το καθολικό. Βυτικά και ανατολικά περιβάλλεται από τις δύο πτέρυγες που πλέον είναι οι μεταβυζαντινές. πριν εισέλθει στο Καθολικό κάνει μια στάση μπροστά από μια πολύ ωραία και ενημερωτική πινακίδα που θα του δώσει όλα τα στοιχεία που χρειάζεται καλά κάνει το λέτε η δεύτερη στάση φυσικά είναι μέσα στο Καθολικό και από εκεί αφού θαυμάσει την αρχιτεκτονική και τα ψηφίδωτα είτε θα βγει από τη βόρεια είσοδο είτε από τη δυτική όπου θα βρεθεί μπροστά στην πρόσωψη της περιόδου της φραγκοκρατίας Τραγκοκρατίας, βέβαια.
Και δεξιά του θα δει το αναστηλωμένο τμήμα των τυχών, του βόρειου τείχους, σε όλο του το μεγαλείο, σε όλα τα εννέα μέτρα ύψους. Οπότε, ακόμα και σε μισή ώρα, κανείς μπορεί να διατρέξει όλη αυτή τη μισθωρία και την αρχιτεκτονική πορεία του μνημείου. Και το εντυπωσιακό είναι ότι ενώ βρίσκεται δίπλα στην Εθνική Οδό Αθηνών Κορίνθου, απομονώνεται από τους ήχους και είναι σαν να βρίσκεται σε ένα άλλο ειδηλιακό περιβάλλον.
Σε ένα άλλο σύμπαν. Σε μεταφέρει σε άλλο χρόνο. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ κυρία Φλόρου για αυτή την συνομιλία. Η Μονή Δαφνίου ήταν ένα θέμα το οποίο θέλουμε πάρα πολύ καιρό να το κάνουμε εδώ στην ιστορία μιας πόλης και ευχαριστώ πάρα πολύ και προσωπικά για αυτή την συζήτηση. Και εγώ ευχαριστώ για την πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση και για την ευκαιρία που μας δώσατε.
Σχόλια
Χωρίς σχόλιαΣυνδεθείτε για να συμμετάσχετε στη συζήτηση
Σύνδεση για ΣχολιασμόΔεν υπάρχουν σχόλια ακόμα
