Μαρία Κάλλας: Η Γυναίκα Πίσω από τη Φωνή

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Καλώς ήρθες στις ιστορίες μετά τα μεσάνυχτα. Απόψε θα γνωρίσουμε μια γυναίκα που για σχεδόν δύο δεκαετίες έκανε ολόκληρο τον κόσμο να σωπαίνει όταν άνοιγε το στόμα της. Μια γυναίκα που τραγούδισε στις μεγαλύτερες σκηνές του κόσμου, που αγαπήθηκε, λατρεύτηκε, αμφισβητήθηκε και έγινε σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής. Μια γυναίκα που οι εφημερίδες αποκαλούσαν Λαδιβίνα, τη θεϊκή Αλλά πίσω από τη φωνή υπήρχε μια άλλη Μαρία Ένα κορίτσι που μεγάλωσε με την ανάγκη να αποδείξει ότι αξίζει Μια γυναίκα που έφτασε στην κορυφή και στη συνέχεια είδε τη φωνή της να την εγκαταλείπει Μια σχέση που έγινε πρωτοσέλιδο Μια ζωή γεμάτη δόξα, έρωτα, συγκρούσεις και μοναξιά Και στο τέλος ένα ήσυχο διαμέρισμα στο Παρίσι.

00:54 Αυτή είναι η ιστορία της Μαρίας Κάλλας. Όχι μόνο της μεγάλης ντίβας της όπερας, αλλά της γυναίκας πίσω από τη φωνή. Στις 16 Σεπτεμβρίου του 1977, σε ένα διαμέρισμα στο Παρίσι, μια γυναίκα 53 ετών πέθαινε μόνη. Δεν υπήρχε σκηνή, δεν υπήρχαν προβολής, δεν υπήρχε ορχήστρα και δεν υπήρχαν χιλιάδες άνθρωποι που περίμεναν να ακούσουν την πρώτη νότα.

01:23 Υπήρχε μόνο ένα ήσυχο διαμέρισμα και μια γυναίκα που κάποτε μπορούσε να κάνει ένα ολόκληρο θέατρο να κρατά την ανάσα του. Για σχεδόν δύο δεκαετίες, η φωνή της είχε ταξιδέψει από τη σκάλα του Μιλάνου μέχρι τη Μετροπόλιταν Όπερα της Νέας Υόρκης, από το Παρίσι μέχρι το Λονδίνο. Είχε τραγουδήσει στις μεγαλύτερες σκηνές του κόσμου, είχε γίνει μία από τις πιο αναγνωρίσιμες σοπράνο της εποχής της και είχε αποκτήσει το όνομα Λαντιβίνα, η Θεϊκή.

01:58 Κι όμως, τώρα δεν τραγουδούσε. Είχε χρόνια να εμφανιστεί σε όπερα. Οι άνθρωποι που κάποτε την περιέβαλαν είχαν λιγοστέψει και η γυναίκα που για χρόνια βρισκόταν στο κέντρο της προσοχής όλου του κόσμου είχε αποτραβηχτεί στο Παρίσι. Το όνομά της ήταν Μαρία Κάλλας. Και υπάρχει κάτι παράξενο στην ιστορία της, γιατί η ζωή της μοιάζει εκ των υστέρων σαν μια όπερα που γράφτηκε ειδικά για εκείνη.

02:26 Ένα κορίτσι που θέλει να αποδείξει την αξία του. Μια απίστευτη άνοδος, δόξα, χρήματα, έρωτας, προδοσία, η απώλεια της φωνής και στο τέλος σιωπή. Αλλά η ιστορία δεν αρχίζει στο Παρίσι. Αρχίζει στη Νέα Υόρκη. Η Μαρία Άννα Κεκυλία Σοφία Καλογεροπούλου γεννήθηκε στις 2 Δεκεμβρίου του 1923 στο Μανχάταν, σε μια ελληνική οικογένεια μεταναστών.

02:56 μεταναστών. Τίποτα στο σπίτι εκείνο δεν έμοιαζε με το μέλλον που την περίμενε. Δεν υπήρχαν σκηνές, δεν υπήρχαν μεγάλα θέατρα και δεν υπήρχε πλούτος. Υπήρχε όμως μια μητέρα που κατάλαβε νωρίς ότι το κορίτσι της είχε φωνή. Η Ευαγγελία, γνωστή ως Λίτσα, έστρεψε τη Μαρία προς τη μουσική. και όταν οι γονείς της χώρισαν το 1937, η μητέρα της πήρε τη Μαρία και την αδελφή της και επέστρεψε μαζί τους στην Αθήνα.

03:28 Εκεί άρχισε πραγματικά η άλλη ζωή της Μαρίας. Σπούδασε μουσική στο Εθνικό Οδείο και αργότερα στο Οδείο Αθηνών με καθηγήτρια την περίφημη Ελβίρα Ντεϊντάλγκο και πολύ γρήγορα έγινε φανερό ότι δεν επρόκειτο για ένα συνηθισμένο ταλέντο. Όμως η σχέση της με τη μητέρα της παρέμεινε δύσκολη. Η Μαρία θα κουβαλούσε για χρόνια την αίσθηση ότι έπρεπε συνεχώς να αποδεικνύει την αξία της.

03:57 Ότι δεν αρκούσε να είναι καλή, αλλά έπρεπε να είναι καλύτερη, να ξεχωρίζει και να πετύχει. Και ίσως αυτή η ανάγκη να την ακολουθούσε για όλη της τη ζωή. Γιατί η Κάλλας δεν έμαθε ποτέ πραγματικά να χαλαρώνει. Έμαθε να προσπαθεί, να δουλεύει, να πιέζει τον εαυτό της και όταν έφτανε κάπου να κοιτάζει αμέσως τον επόμενο στόχο.

04:21 Η Αθήνα των χρόνων εκείνων δεν ήταν εύκολη. Η Ελλάδα βρισκόταν μέσα στον πόλεμο και στην κατοχή και ενώ γύρω της η καθημερινότητα γινόταν όλο και πιο δύσκολη, μια νεαρή κοπέλα ανέβαινε στη σκηνή. Το 1942, μόλις 18 ετών, η Μαρία Κάλλας πήρε τον πρώτο της μεγάλο πρωταγωνιστικό ρόλο ως τόσκα. Σκεφτείτε την εικόνα. Μια 18χρονη κοπέλα. Η Αθήνα μέσα στην κατοχή και εκείνη πάνω σε μία σκηνή να τραγουδά σαν να μην υπάρχει τίποτα άλλο στον κόσμο.

04:58 Εκεί έμαθε πραγματικά τι σημαίνει να στέκεσαι μπροστά σε κοινό. Εκεί απέκτησε την πρώτη της εμπειρία και εκεί άρχισε να γίνεται η γυναίκα που αργότερα θα κατακτούσε τον κόσμο. Η ίδια αργότερα θα αποκαλούσε αυτά τα χρόνια την πρώτη της καριέρα και είχε λόγο, γιατί η Ελλάδα δεν ήταν απλώς το ξεκίνημά της. Ήταν το μέρος όπου έμαθε να τραγουδά.

05:29 Το 1945 έφυγε από την Ελλάδα θέλοντας να ανοίξει τον δρόμο της προς το εξωτερικό. Και εδώ υπάρχει μια λεπτομέρεια που μοιάζει σχεδόν απίστευτη όταν γνωρίζουμε τι ακολούθησε. Την ίδια χρονιά η νεαρή Κάλλας πέρασε από οντισιών για τη Μετροπόλιταν Όπερα της Νέας Υόρκης στη σκηνή της πόλης όπου είχε γεννηθεί. Όμως δεν πήγε, καθώς δεν ήθελε να τραγουδήσει τη Μαντάμα Μπάτερφλαϊ στα αγγλικά και θεωρούσε ότι η εμφάνισή της δεν τέριαζε στον συγκεκριμένο ρόλο.

06:03 Έτσι, η Κάλλας έφυγε από την Αμερική χωρίς να γίνει ακόμη η στάρ που γνωρίζουμε. Και σχεδόν 11 χρόνια αργότερα θα επέστρεφε στην ίδια πόλη, όχι ως άγνωστη τραγουδίστρια, αλλά ως Μαρία Κάλλας. Η μεγάλη ευκαιρία ήρθε δύο χρόνια αργότερα. Ιταλία, Βερόνα, Λατζοκόντα. Η Μαρία Κάλλας ήταν 23 ετών και ξαφνικά βρέθηκε σε έναν κόσμο όπου η όπερα ήταν κάτι πολύ περισσότερο από μουσική.

06:34 Ήταν εξουσία, παράδοση, ανταγωνισμός και κοινωνία. Και εκεί υπήρχαν άνθρωποι που ήξεραν ακριβώς τι έπρεπε να ψάξουν. Ένας από αυτούς ήταν ο μαέστρος Τούλιο Σεραφίν. Ο Σεραφίν είχε ακούσει εκατοντάδες τραγουδιστές και ήξερε τη διαφορά ανάμεσα σε μια καλή φωνή και σε μια φωνή που μπορεί να αλλάξει μια καριέρα. Στην Κάλλας είδε κάτι σπάνιο.

07:01 Δεν είχε μόνο δύναμη. Είχε εύρος, τεχνική, δραματικότητα και κάτι ακόμη. Μπορούσε να κάνει τον χαρακτήρα να μοιάζει ζωντανός. Και αυτό ήταν ίσως το σημαντικότερο. Γιατί η Κάλλας μπορούσε να κοιμηθεί από το ένα άκρο του οπερατικού ρεπερτορίου στο άλλο. Μπορούσε να τραγουδήσει βαριά, δραματικά έργα και ρόλους του Βάγκνερ, αλλά μπορούσε επίσης να περάσει σε απαιτητικούς ρόλους του Ιταλικού Μπελκάντο, όπως η Νόρμα, η Λουτσία και η Βιολέτα.

07:34 Αυτή η γκάμα δεν ήταν απλώς εντυπωσιακή. Ήταν ένας από τους λόγους που μπορούσε να μεταμορφώνεται τόσο ολοκληρωτικά από έναν χαρακτήρα στον άλλο. Η Κάλλας δεν ήθελε να τραγουδά μια γυναίκα που ήταν θυμωμένη. Ήθελε να σε κάνει να πιστέψεις ότι η γυναίκα ήταν πραγματικά θυμωμένη. Δεν ήθελε να τραγουδά μια γυναίκα που αγαπούσε.

07:58 Ήθελε να νιώθεις ότι αγαπούσε. Δεν ήθελε να παρουσιάζει μια ηρωίδα που υπέφερε. Ήθελε να σε κάνει να υποφέρεις μαζί της. Και αυτή η διαφορά θα την έκανε θρύλο. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, η Κάλλας άρχισε να αλλάζει και εξωτερικά. Έχασε μεγάλο μέρος του βάρους της. Το σώμα της άλλαξε. Το πρόσωπό της άλλαξε και το στυλ της άλλαξε.

08:26 Η μεταμόρφωση ήταν τεράστια και μαζί με το σώμα της άλλαξε και η εικόνα που είχε ο κόσμος για εκείνη. Ξαφνικά η Μαρία Κάλλας δεν ήταν μόνο μία τραγουδίστρια. Ήταν μία παρουσία. Οι φωτογραφίες της άρχισαν να κυκλοφορούν παντού και τα περιοδικά άρχισαν να ενδιαφέρονται για εκείνη. Η γυναίκα που κάποτε ήταν μια άγνωστη Ελληνίδα στην Αθήνα άρχισε να μετατρέπεται σε διεθνή στάρ.

08:55 Στην προσωπική της ζωή υπήρχε τότε ένας άνδρας που έπαιξε σημαντικό ρόλο σε αυτή την περίοδο. Ο Τζοβάνι Μπατίστα Μενεγκίνη. Ιταλός βιομήχανος και λάτρης της όπερας, ο Μενεγκίνη έγινε ο σύζυγός της το 1949 και βρέθηκε δίπλα της στα κρίσιμα χρόνια της μεγάλης ανόδου της. Δεν ήταν απλώς ο άνδρας που βρισκόταν δίπλα της στις φωτογραφίες.

09:20 Ήταν μέρος της ζωής της όταν η Μαρία Κάλλας από μια φιλόδοξη νεαρή τραγουδίστρια μετατρεπόταν σε διεθνή καλλιτέχνηδα. Και όταν αργότερα η σχέση τους τελείωσε, δεν τελείωσε απλώς ένας γάμος, έκλεισε ένα ολόκληρο κεφάλαιο της ζωής της. Το 1951 έκανε την επίσημη εμφάνισή της στη σκάλα του Μιλάνου και εκεί άρχισε να γεννιέται πραγματικά ο μύθος.

09:48 Οι παραστάσεις της έγιναν γεγονότα. Ο κόσμος δεν ερχόταν απλώς για να ακούσει όπερα, ερχόταν για να δει την κάλας. Και υπήρχε λόγος, γιατί όταν ανέβαινε στη σκηνή δεν συμπεριφερόταν σαν μια τραγουδίστρια που περίμενε από το κοινό να την ακούσει. συμπεριφερόταν σαν η ιστορία να είχε ήδη αρχίσει. Στη Σκάλα συνεργάστηκε με ανθρώπους που θα έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξή της ως καλλιτέχνηδας.

10:18 Ανάμεσά τους ο σκηνοθέτης Λουκίνο Βισκόντι και ο Φράγκο Τζεφιρέλη. Και εκεί συνέβη κάτι σημαντικό. Η Κάλλας δεν έγινε απλώς καλύτερη τραγουδίστρια. Έγινε καλύτερη ηθοποιός. Οι παραστάσεις άρχισαν να χτίζονται γύρω από τη δραματική παρουσία, την κίνηση, το βλέμμα και τη σχέση ανάμεσα στους χαρακτήρες. Η όπερα δεν ήταν πλέον μόνο οι νότες που έβγαιναν από το στόμα της.

10:46 Ήταν ολόκληρη η σκηνή και η κάλλας μπορούσε να την ελέγξει. Η φωνή της μπορούσε να γίνει απαλή, σχεδόν εύθραυστη και λίγα δευτερόλεπτα αργότερα μπορούσε να γίνει δραματική, Αγματική, επιθετική, σχεδόν τρομακτική. Αλλά το πιο σημαντικό δεν ήταν η δύναμη. Ήταν η πρόθεση. Κάθε λέξη είχε λόγο. Κάθε βλέμμα είχε σημασία. Και κάθε κίνηση έλεγε κάτι.

11:15 Η Κάλλας βοήθησε να αλλάξει η αντίληψη του κοινού για το τι πρέπει να είναι ένας μεγάλος οπερατικός ερμηνευτής. Δεν αρκούσε πλέον η τέλεια φωνή. Έπρεπε να υπάρχει χαρακτήρας, θέατρο και άνθρωπος. Και η Κάλλας τα είχε όλα. Γι' αυτό και έγινε τόσο σημαντική. Όμως υπάρχει ένα πρόβλημα με το να γίνεσαι θρύλος. Ο κόσμος σταματά να σε αντιμετωπίζει σαν άνθρωπο και αρχίζει να σε αντιμετωπίζει σαν φαινόμενο.

11:45 Και τα φαινόμενα δεν επιτρέπεται να κάνουν λάθη. Η Κάλλας άρχισε να αποκτά τη φήμη μιας γυναίκας δύσκολης, απαιτητικής και απόλυτης. Για κάποιους ήταν μια τελειωμανής καλλιτέχνης που ήξερε ακριβώς τι ήθελε. Για άλλους ήταν μια ντίβα που πίστευε ότι οι κανόνες δεν ίσχυαν για εκείνη. Και η Κάλλας δεν έκανε πολλά για να διαλύσει αυτή την εικόνα.

12:11 Όταν θεωρούσε ότι είχε δίκιο, το έλεγε. Όταν πίστευε ότι μια παραγωγή δεν την προστάτευε, αντιδρούσε. και όταν θεωρούσε ότι δεν μπορούσε να τραγουδήσει, ήταν διατεθειμένη να ακυρώσει. Αυτό συνέβη περίφημα στις 2 Ιανουαρίου του 1958 στη Ρώμη, όταν είχε ανέβει στη σκηνή για την όρμα, αλλά κατά την πρώτη πράξη αποχώρησε, δηλώνοντας ότι ήταν άρρωστη.

12:37 Το κοινό εξοργίστηκε, οι εφημερίδες πήραν φωτιά και ξαφνικά η ιστορία δεν ήταν πια η παράσταση. Ήταν η κάλλας. Για άλλη μια φορά, η ντίβα. Η δύσκολη γυναίκα. Η γυναίκα που όλοι ήθελαν να αγαπούν και ταυτόχρονα ήθελαν να δουν να αποτυγχάνει. Και λίγους μήνες αργότερα η σύγκρουση θα έφτανε στην Αμερική, στη Metropolitan Opera.

13:02 Εκεί υπήρχε ένας άνδρας που δεν φοβόταν τις μεγάλες προσωπικότητες. Ο διευθυντής Ρούντολφ Μπίνγκ. Και υπήρχε μια γυναίκα που δεν φοβόταν να συγκρουστεί μαζί του. Η Κάλλας. Η διαφωνία τους γύρω από το ρεπερτόριο και τις παραστάσεις εξελίχθηκε σε δημόσια σύγκρουση. Τελικά, η Κάλλας απομακρύνθηκε από προγραμματισμένες εμφανίσεις της.

13:26 Το σκάνδαλο ήταν τεράστιο και κάπου εκεί έγινε κάτι σημαντικό. Η Κάλλας είχε πλέον γίνει μεγαλύτερη από την ίδια την όπερα. Ο κόσμος πήγαινε να δει την όρμα, αλλά πήγαινε και για να δει την Κάλλας. Αυτό είναι το σημείο όπου η καλλιτέχνης έγινε πραγματικά στάρ. Και εδώ υπάρχει μια ηρωνία. Η γυναίκα που το 1945 είχε φύγει από τη Νέα Υόρκη χωρίς να τραγουδήσει στη Μετροπόλιταν Όπερα, επέστρεψε το 1956 στην πόλη όπου είχε γεννηθεί.

14:00 Αυτή τη φορά η επιστροφή ήταν θριαμβευτική. στις 29 Οκτωβρίου του 1956 άνοιξε τη σεζόν της Μετροπόλιταν Όπερα με την όρμα. Δεν ήταν πλέον η άγνωστη Μαρία του 1945. Ήταν η Κάλλας. Η εμφάνισή της είχε τεράστιο ενδιαφέρον και η γυναίκα που κάποτε είχε φύγει από τη Νέα Υόρκη χωρίς να τραγουδήσει εκεί είχε επιστρέψει στην ίδια πόλη ως παγκόσμια στάρ.

14:30 Και τότε εμφανίστηκε στη ζωή της ένας άνδρας που θα άλλαζε τα πάντα. Αριστοτέλιος Ωνάσης. Η γνωριμία τους έγινε το 1957 σε μια κοσμική συγκέντρωση. Ο Ωνάσης ήταν ήδη ένας από τους πιο ισχυρούς Έλληνες επιχειρηματίες στον κόσμο, ενώ η Κάλλας ήταν μία από τις μεγαλύτερες στάρ της όπερας. Δύο άνθρωποι που είχαν συνηθίσει να τους κοιτάζει ο κόσμος και τώρα ο κόσμος τους κοιτούσε μαζί.

15:05 Η σχέση τους έγινε γρήγορα αντικείμενο τεράστιου ενδιαφέροντος. Ταξίδια, πάρτι, η θαλαμιγός Κριστίνα, διάσημοι άνθρωποι, χρήματα, φωτογράφοι και μέσα σε όλα αυτά η Μαρία Κάλλας. Αλλά πίσω από τη λάμψη υπήρχε κάτι πολύ πιο απλό. Η Μαρία ήταν κουρασμένη. Είχε περάσει τη ζωή της δουλεύοντας και είχε μάθει να ζει με πρόγραμμα, με πρόβες, με κριτική και με την ανάγκη να αποδεικνύει συνεχώς ότι ήταν αρκετά καλή.

15:37 Ο Ωνάσης της προσέφερε κάτι που η σκηνή δεν μπορούσε να της δώσει. Μια ζωή έξω από την όπερα. Μια ζωή όπου δεν χρειαζόταν κάθε βράδυ να αποδείξει τίποτα. Ήθελε να είναι η Μαρία, όχι η Κάλλας Και ίσως αυτός να ήταν ένας από τους λόγους που ο Ονάσης απέκτησε τόσο μεγάλη δύναμη πάνω της Γιατί δεν ήταν απλός ένας άντρας που αγαπούσε Ήταν η ζωή που φανταζόταν ότι μπορούσε να ζήσει μαζί του Το 1959 άφησε τον Μενεγκίνη και η σχέση της με τον Ονάση μπήκε ακόμη περισσότερο στο κέντρο της ζωής της Η καριέρα της δεν σταμάτησε αμέσως, αλλά οι εμφανίσεις της μειώθηκαν. Και όσο περνούσε ο χρόνος, τόσο περισσότερο φαινόταν ότι η Μαρία ήθελε κάτι που δεν είχε ποτέ πραγματικά.

16:29 Μια προσωπική ζωή. Έναν άνδρα. Ίσως μια οικογένεια. Ίσως ένα σπίτι όπου δεν θα χρειαζόταν να είναι η Μαρία Κάλλας. Μόνο η Μαρία. Μέσα σε αυτή την περίοδο ήρθε και μία από τις πιο σημαντικές στιγμές της σχέσης της με την Ελλάδα. Το καλοκαίρι του 1960 η Κάλλας εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην Επίδαυρο ως νόρμα. Το αρχαίο θέατρο ήταν γεμάτο και όταν άρχισε να τραγουδά την Κασταντίβα, δύο λευκά περιστέρια απελευθερώθηκαν από την ορχήστρα.

17:04 Την επόμενη χρονιά, στις 6 Αυγούστου του 1961, επέστρεψε στην Επίδαυρο με τη Μεντέ του Κερουμπίνη. Αυτή τη φορά περίπου 17.000 θεατές βρέθηκαν εκεί. Σκέψου την εικόνα. Η Μαρία Κάλλας, η Ελληνίδα που είχε φύγει από την Αθήνα, επέστρεφε στην Ελλάδα ως η Λαντιβίνα και τραγουδούσε σε ένα αρχαίο θέατρο μπροστά σε χιλιάδες ανθρώπους.

17:34 Ίσως εκεί να υπήρχε κάτι που καμία σκηνή του Μιλάνου, της Νέας Υόρκης ή του Παρισιού δεν μπορούσε να της προσφέρει. Η αίσθηση ότι επέστρεφε στο σημείο από που είχε ξεκινήσει. Για λίγο, η Κάλλας και η Μαρία ήταν το ίδιο πρόσωπο. Αλλά η επιστροφή στην Ελλάδα δεν μπορούσε να σταματήσει αυτό που συνέβαινε στη ζωή της. Για έναν τραγουδιστή, η φωνή είναι εργαλείο.

18:01 Για τη Μαρία Κάλλας ήταν κάτι περισσότερο. Ήταν η ταυτότητά της, ο τρόπος με τον οποίο είχε μάθει να υπάρχει. Και τώρα το ίδιο της το σώμα άρχισε να την προδίδει. Τα προβλήματα με τη φωνή της είχαν γίνει σοβαρά και οι εμφανίσεις γίνονταν όλο και πιο δύσκολες. Οι συνεχείς αυξομοιώσεις του βάρους της, μαζί με προσωπικά και προβλήματα υγείας, είχαν αρχίσει να επηρεάζουν την κατάστασή της.

18:29 Και το 1965 ήρθε η στιγμή που δεν μπορούσε πλέον να αγνοήσει αυτό που συνέβαινε. Η τελευταία της όπερα ήταν η Τόσκα στο Covent Garden του Λονδίνου, σε παραγωγή του Ζεφυρέλη. Ήταν 41 ετών. 41. Όχι 60, όχι 70. 41. Η γυναίκα που βρισκόταν στην κορυφή της καριέρας της είχε ακόμη ολόκληρη ζωή μπροστά της. Αλλά η μεγάλη σκηνή είχε ουσιαστικά τελειώσει.

19:03 Και τότε εμφανίστηκε η πιο σκληρή ερώτηση της ζωής της. Ποια είμαι όταν δεν τραγουδάω? Για χρόνια η απάντηση ήταν απλή. Είμαι η Κάλλας. Είμαι η φωνή μου. Είμαι η σκηνή. Είμαι αυτό που συμβαίνει όταν ανοίγει η αυλαία. Τώρα η αυλαία είχε πέσει και δεν σηκωνόταν. Το 1969 η Κάλλας συνεργάστηκε με τον Πιέρ Παόλο Παζολίνη στην ταινία «Μεδέα». Δεν τραγουδούσε. Και αυτό από μόνο του ήταν παράξενο. Η γυναίκα που ο κόσμος είχε μάθει να αναγνωρίζει από τη φωνή της έπρεπε τώρα να στηριχθεί μόνο στο πρόσωπό της, στο σώμα της, στο βλέμμα της.

19:46 Και όμως, λειτουργούσε. Η παρουσία της παρέμενε, σαν να είχε μείνει κάτι από εκείνη τη γυναίκα της σκημής που δεν μπορούσε να της πάρει κανείς. Το 1971 άρχισε να διδάσκει στη Τζούλιαρτ της Νέας Υόρκης και εκεί, μπροστά σε νέους τραγουδιστές, εμφανίστηκε μια άλλη Μαρία. Δεν ήταν η στάρ, δεν ήταν η γυναίκα που κυνηγούσαν οι φωτογράφοι. Ήταν η δασκάλα.

20:13 Ένας μαθητής τραγουδούσε. Η κάλλας άκουγε και ξαφνικά τον σταματούσε. Όχι, ξανά. Πιο απλά, πιο καθαρά, με περισσότερη αλήθεια. Γιατί αυτό ήταν που είχε καταλάβει η ίδια πριν από όλους. Δεν αρκεί να τραγουδάς σωστά. Πρέπει να ξέρεις γιατί τραγουδάς. ή μάλλον να επιστρέψει όσο μπορούσε. Μαζί με τον παλιό συνεργάτη της, τον τενόρο Τζουζέπεν Τιστέφανο, ξεκίνησε μια παγκόσμια αποχαιρετιστήρια περιοδία.

21:16 Το κοινό ερχόταν, αλλά τώρα ερχόταν για δύο λόγους. Για να ακούσει και για να θυμηθεί. Γιατί η Μαρία Κάλλας που στεκόταν μπροστά τους δεν ήταν πια η γυναίκα της δεκαετίας του 1950. Και όλοι το γνώριζαν. Ακόμη και εκείνοι. Κάθε εμφάνιση είχε κάτι από αποχαιρετισμό, σαν να προσπαθούσε η ίδια να αγγίξει για τελευταία φορά τον κόσμο που είχε χάσει.

21:43 Η τελευταία δημόσια εμφάνισή της έγινε στις 11 Δεκεμβρίου του 1974 στο Σαπόρο της Ιαπωνίας. Μετά από εκείνη τη βραδιά δεν ξανατραγούδησε δημόσια. Τελείωσε. Αυτή τη φορά οριστικά. Και τώρα μένει το Παρίσι, το διαμέρισμα, η σιωπή. Η γυναίκα που κάποτε ζούσε ανάμεσα σε χιλιάδες ανθρώπους, είχε αρχίσει να ζει όλο και πιο απομονωμένη.

22:15 Το 1975 πέθανε ο Ωνάσης και λίγους μήνες αργότερα δολοφονήθηκε ο Παζολίνη. Δύο άνθρωποι που είχαν παίξει σημαντικό ρόλο στα τελευταία χρόνια της ζωής της έφυγαν. Και η Κάλλας έμεινε στο Παρίσι. Μακριά από τη σκηνή. Μακριά από τα πλήθη. Μακριά από τη ζωή που κάποτε έκανε τον κόσμο να μιλά για εκείνη κάθε μέρα. Υπήρχαν ακόμη άνθρωποι δίπλα της. Η οικονόμος και φίλη της Γκρούνα Λούπολη και ο μπάτλερ της Φερούτσο Μετζάντρη. Αλλά ο κόσμος γύρω της είχε μικρύνει δραματικά.

22:51 Και ίσως το πιο παράξενο ήταν ότι η φωνή της εξακολουθούσε να βρίσκεται παντού. Σε δίσκους, σε ηχογραφήσεις, σε παλιές παραστάσεις. Έβαζες μια ηχογράφηση και ξαφνικά η κάλαση ήταν ξανά εκεί. Νέα, δυνατή, απόλυτη, μπροστά σε ένα κοινό. Και αυτή ήταν ίσως η πιο παράξενη μορφή μοναξιάς. Να μπορεί όλος ο κόσμος να ακούει τη φωνή σου όπως ήταν κάποτε, ενώ εσύ ξέρεις ότι δεν μπορείς πια να επιστρέψεις σε εκείνη.

23:24 Στις 16 Σεπτεμβρίου του 1977, η Μαρία Κάλλας πέθανε στο Παρίσι. Ήταν 53 ετών. Το πιστοποιητικό θανάτου ανέφερε καρδιακή προσβολή, όμως δεν έγινε νεκροψία πριν από την αποτέφρωσή της και η ακριβής αιτία του θανάτου της δεν επιβεβαιώθηκε ποτέ οριστικά. Η είδηση έκανε τον γύρο του κόσμου και ξαφνικά όλοι θυμήθηκαν τη φωνή.

23:52 Την Όρμα, την Τόσκα, τη Βιολέτα, τη Μεδαία. Όλες εκείνες τις γυναίκες που η κάλλας είχε κάνει να μοιάζουν ζωντανές. Η σωρός της αποτεφρώθηκε και οι στάχτες της σκορπίστηκαν στο Αιγαίο. Και υπάρχει κάτι παράξενο σε αυτό το τέλος. Η Μαρία ξεκίνησε τη ζωή της στη Νέα Υόρκη. Έμαθε να τραγουδά στην Αθήνα. Έγινε διάσημη στην Ιταλία. Κατέκτησε τις μεγαλύτερες σκηνές του κόσμου και έζησε ανάμεσα σε ανθρώπους που ο περισσότερος κόσμος μπορούσε να γνωρίσει μόνο μέσα από εφημερίδες.

24:28 Και στο τέλος, η γυναίκα που είχε ταξιδέψει τόσο μακριά, επέστρεψε στη θάλασσα. Όμως, αν αφαιρέσουμε από τη Μαρία Κάλλας όλα όσα γράφτηκαν για εκείνη, μένει ένα ερώτημα. Γιατί εξακολουθούμε να μιλάμε για αυτήν? Γιατί δεν είναι απλώς μια παλιά τραγουδίστρια? Γιατί σχεδόν 50 χρόνια μετά τον θάνατό της, άνθρωποι που δεν είχαν καν γεννηθεί όταν εκείνη πέθανε, εξακολουθούν να ακούν τη φωνή της?

25:00 Η απάντηση βρίσκεται ίσως σε κάτι πολύ απλό. Η Κάλλας δεν τραγουδούσε απλώς. Αφηγήθηκε. Όταν έπαιζε μια γυναίκα που αγαπούσε, δεν άκουγες μόνο τη μουσική. Άκουγες την ανάγκη. Όταν έπαιζε μια γυναίκα που φοβόταν, άκουγες τον φόβο. Όταν έπαιζε μια γυναίκα που προδιδόταν, ένιωθες ότι κάποιος είχε προδώσει και εσένα. Αυτός ήταν ο λόγος που έγινε τόσο σημαντική.

25:30 Η τεχνική της ήταν τεράστια. Η φωνή της ήταν μοναδική. Αλλά αυτό που έκανε τη διαφορά ήταν ότι μπορούσε να μετατρέψει τη μουσική σε ανθρώπινο συνέστημα. και γι' αυτό οι ερμηνείες της εξακολουθούν να ακούγονται. Δεν ακούμε απλώς μια σοπράνο από τη δεκαετία του 1950. Ακούμε έναν άνθρωπο. Η ζωή της Μαρίας Κάλλας μπορεί εύκολα να παρουσιαστεί σαν μια τραγωδία.

25:58 Το κορίτσι που πίεζε τον εαυτό του, η δύσκολη σχέση με τη μητέρα, η τεράστια επιτυχία, ο Μενεγκίνη, ο Ονάσης, η εγκατάλειψη, η απόλυα της φωνής, η μοναξιά, ο θάνατος. Αλλά αυτό θα ήταν πολύ εύκολο. Γιατί η Κάλλας δεν ήταν μόνο η τραγωδία της. Ήταν και η δύναμή της, η φιλοδοξία της, η πειθαρχία της και η αποφασιστικότητά της.

26:25 Ήταν μια γυναίκα που πήρε ένα χάρισμα και το μετέτρεψε σε τέχνη μέσα από αμέτρητες ώρες δουλειάς. και όταν η ζωή της πήρε ένα κομμάτι από αυτό που ήταν, προσπάθησε να βρει άλλους τρόπους να συνεχίσει. Ως ηθοποιός, ως δασκάλα, ως καλλιτέχνης και τελικά ως μνήμη. Γιατί αυτή είναι η παράξενη δύναμη της τέχνης. Η Μαρία Κάλλας πέθανε το 1977, αλλά κάθε φορά που κάποιος βάζει μια παλιά ηχογράφησή της, κάτι σχεδόν αδύνατο συμβαίνει.

27:00 Για λίγα λεπτά η κάλλας επιστρέφει. Δεν είναι 53, δεν είναι στο Παρίσι, δεν είναι μόνη και δεν έχει χάσει τη φωνή της. Είναι εκεί, μπροστά σε ένα κοινό. Τα φώτα είναι αναμένα, η ορχήστρα ξεκινά, το θέατρο σοπαίνει και η γυναίκα που κάποτε φοβόταν μήπως δεν είναι αρκετή, τραγουδά ξανά σαν να μην πρόκειται να σταματήσει ποτέ.

27:26 Ίσως τελικά αυτή να είναι η πραγματική κληρονομιά της Μαρίας Κάλλας. Όχι τα σκάνδαλα, όχι ο Ονάσης, όχι οι τίτλοι των εφημερίδων και ούτε καν ο μύθος της Ντίβας. Αλλά η στιγμή που μια φωνή περνά μέσα από έναν άνθρωπο και γίνεται κάτι μεγαλύτερο από τον ίδιο. Η Μαρία Κάλλας έχασε τη φωνή της όσο ζούσε, αλλά δεν την έχασε ποτέ πραγματικά.

27:51 γιατί η φωνή της έμεινε εκεί όπου δεν μπορούσε να τη φτάσει ούτε ο χρόνος ούτε ο θάνατος. Στις ηχογραφήσεις, στη μνήμη, στις σκηνές που δεν υπάρχουν πια. Και κάθε φορά που ακούγεται, για λίγα λεπτά, η Μαρία Κάλλας είναι ξανά ζωντανή. Ίσως αυτό να είναι και το πιο όμορφο τέλος για μια γυναίκα που πέρασε ολόκληρη τη ζωή της φοβούμενη τη σιωπή.

28:18 Γιατί η σιωπή τελικά ήρθε. Η φωνή της όμως έμεινε. Και ίσως γι' αυτό η Μαρία Κάλλας να μην έφυγε ποτέ πραγματικά. Καλό βράδυ και καλή νύχτα.