Αμερικανική Τέχνη και CIA

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 Στο σημερινό επεισόδιο θα αναφερθούμε στην Αμερικανική νέα καλλιτεχνική σκηνή της δεκαετίας του 1950, το πώς συνδέθηκε με τα διακυβεύματα του ψυχρού πολέμου και τι ρόλο έπαιξε η CIA, οι Αμερικανικές Μυστικές Υπηρεσίες, στην ανάδειξη ενός νέου καλλιτεχνικού κινήματος γνωστού ως αφηρημένος εξπερσιονισμός. Υπάρχει μια παράδοξη ιστορία στην τέχνη του 20ου αιώνα.

01:07 Στη δεκαετία του 1950, την εποχή που οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιτική Ένωση βρίσκονται αντιμέτωπες στον ψυχρό πόλεμο, η Αμερική ανακαλύπτει ότι μπορεί να χρησιμοποιήσει ως όπλο όχι μόνο τις στρατιωτικές της δυνάμεις, όχι μόνο την οικονομία της, αλλά και την τέχνη. και μάλιστα μία τέχνη που εκ πρώτης όψεως μοιάζει να μην έχει καμία σχέση με την πολιτική.

01:36 Ένα πίνακα του Τζάκτον Πόλογγ για παράδειγμα δεν μπορούμε εύκολα να τον διαβάσουμε όπως ένα σοσιαλιστικό-ρεαλιστικό έργο. Δεν υπάρχει εργάτης, δεν υπάρχει εργοστάσιο, δεν υπάρχει επανεστατικό σύνθημα, δεν υπάρχει κάποια εμφανής πολιτική αφήγηση. Υπάρχει όμως κάτι άλλο. Η απόλυτη ελευθερία της χειρονομίας. Και ακριβώς αυτή η ελευθερία θα αποκτήσει τεράστια πολιτική σημασία.

02:04 Η ιστορία μας αρχίζει στη Νέα Υόρκη λίγο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέχρι τον πόλεμο το Παρίσι ήταν το μεγάλο κέντρο της δυτικής πρωτοπορίας. Μεγάλοι καλλιτέχνες όπως ο Πικάσο, ο Ματής, ο Νταλή, όλη αυτή η ευρωπαϊκή καλλιτεχνική πρωτοπορία είχε ως σημείο αναφοράς το Παρίσι. Ο πόλεμος όμως αλλάζει τη γεωγραφία της τέχνης.

02:34 Η Ευρώπη είναι πλέον κατεστραμένη. Έτσι το κέντρο μετατοπίζεται από την Ευρώπη στην Αμερική, από το Παρίσι στην Νέα Υόρκη. Εκεί εμφανίζεται μια νέα γενιά καλλιτεχνών όπως ο Τζάκσον Πόλοκ, ο Μαρκ Ρόθκο, ο Βίλεμντε Κούνιν, ο Φραντς Κλάιντ, ο Ρόμπερτ Μάδρουελ, ο Μπάρεν Νιούμαν και άλλοι. Αυτοί θα συνθέσουν μια ετερόπλητη ομάδα που θα ονομαστεί ως αφηρημένος εξπλαισιονισμός όν και πολλοί θα διαφωνούν με αυτόν τον όρο καθώς όπως λέγαν κάποιοι μπορεί να αφηρημένοι αλλά όχι εξπλαισιονιστές και κάποιοι εξπλαισιονιστές χωρίς όμως να έχουν το αφαιρετικό στοιχείο Εδώ όμως υπάρχει μια μεγάλη αντίφαση Πολλοί από αυτούς που καλλιτέχνες δεν ήταν καθόλου συντηρητικοί Κάποιοι είχαν περάσει από την αριστερά, κάποιοι είχαν επηρεαστεί από τον μαρξισμό, κάποιοι είχαν συμμετάσχει στην πολιτική κουλτούρα της δεκαετίας του 30, είχαν συμμετάσχει σε πορείες, διαμαρτυρίες.

03:40 Ο Τζάκσον Πόλοκ ήταν βοηθός ενός πολύ σπουδαίου μεξικανού τυχογράφου του Σικέιρος και ήταν έντονα φορτισμένος από την κομμουνιστική ιδεολογία του. Κι όμως λίγα χρόνια αργότερα η ίδια αυτή τέχνη θα παρουσιαστεί διεθνώς ως η καλλιτεχνική έκφραση της ελεύθερης Αμερικής Πώς όμως συνέβη αυτό Για να το καταλάβουμε πρέπει να δούμε τι γίνεται σε αντίθεση με τη Σοβιετική Ένωση Η Σοβιετική πολιτική προωθεί τον ρεαλισμό τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό Η Σοβιετική Ένωση καταγκρίνει την αφαίρεση και γενικότερα τον μοντερνισμό ως δείγμα αστικού πολιτισμού, ως δείγμα διωτικού πολιτισμού ενάντια στον κομμουνισμό, ενάντια στη Σοβιτική Ένωση.

04:33 Η τέχνη είναι για το λαό, σύμφωνα με τη Σοβιτική Ένωση. Πρέπει να είναι κατανοητή, να δείχνει τον εργάτη, τον αγρότη, τον ηρωισμό, την αισιοδοξία. Η τέχνη έχει ένα κοινωνικό και πολιτικό σκοπό. Και εδώ οι Αμερικανοί μπορούν να κατασκευάσουν μία εντυπωσιακή αντίθεση. Από τη μία πλευρά ο Σοβιετικός Καλλιτέχνης πρέπει να ζωγραφίζει αυτό που απαιτεί το κράτος, από την άλλη ο Αμερικανός Καλλιτέχνης μπορεί να κάνει ό,τι θέλει.

05:05 Μπορεί να ζωγραφίσει ένα τεράστιο καμβά γεμάτο γραμμές. Μπορεί να ρίξει μπογιά στο πάτωμα. Μπορεί να χρησιμοποιήσει το μαύρο, το κόκκινο, το λευκό. Μπορεί να μην απεικονίσει τίποτα πολύ το συγκεκριμένο Αυτή η ελευθερία λοιπόν είναι πολιτική στάση Ο Πόλοκ δεν χρειάζεται να ζωγραφίσει την Αμερικανική σημαία Η ίδια η δυνατότητα να ζωγραφίζει όπως θέλει γίνεται η σημαία Είναι όλοι υπέρ μιας της καλλιτεχνικής ελευθερίας?

05:40 Σίγουρα όχι Κατά διάρκεια της προηδείας του, ο Χάριτ Ρούμαν συχνά πήγαινε στην Εθνική Πινακοθήκη. Του άρεσε να πηγαίνει νωρίς, πριν έρθει κανείς να βλέπει τα έργα. Ο ίδιος λοιπόν, το ημερολόγιο του, το 1948, βλέποντας έργα του Χολμπάν και του Ρέμπλαν, γράφει «Είναι ευχαρίστηση να κοιτάς την τελειότητα και μετά να σκέφτεσαι στους τεμπέληδες τρελούς μοντέρνους.

06:08 είναι σαν να συγκρίνεις το Χριστό με το Λένιν. Υποστήριζε ότι οι Ολλανδοί δάσκαλοι όπως ο Ρέμπραντ κάνουν τους σύγχρονους και μέτρους Μποιατζίδες να δείχνουν όπως ακριβώς είναι. Αντίστοιχα, αρκετοί Ρεπουμπλικάνοι κυρίως γερουσιαστές θα δηλώσουν και εκείνη τη δική τους αντίθεση προς μοντέρνους, προς τους Ευρωπαίους που έρχονται στην Αμερική τα χρόνια του πολέμου και στην ουσία μαθαίνουν στους νεαρκτοϊτέχνες τα μοντέρνα ευρωπαϊκά κινήματα όπως σουραλισμός, κυβισμός, φουτουρισμός, τα οποία θεωρούν ως δείγμα της αριστεράς, ως δείγμα μιας θάσης η οποία έρχεται να αλλοιώσει το γνήσιο αμερικανικό, το γνήσιο δυτικό ιδεώδες.

06:58 Συγκεκριμένα, ο Τζορς Ντοντέρο από το Μιζούρι εξαπέλυσε σφοδρή επίθεση δηλώνοντας ότι ο μοντερνισμός ήταν πολύ απλά μέρος μιας παγκόσμιας συνωμοσίας για την αποδυνάμωση της αμερικανικής αποφασιστικότητας Όπως είχε πει συγκεκριμένα όλη η σύγχρονη τέχνη είναι κομμουνιστική Ο κηδισμός στοχεύει να καταστρέψει μέσω της σχεδιασμένης ταξίας Ο φουτουρισμός τοχεύει να καταστρέψει μέσω του μύθου.

07:29 Ο ντανταϊσμός τοχεύει να καταστρέψει μέσω της γελιοποίησης. Ο εξπρυσσονισμός τοχεύει να καταστρέψει μιμούμενος τους πρωτόγονους και τους παράθρονες. Ο αφαιρετισμός τοχεύει να καταστρέψει με την αντικατάσταση ιδεών. Ο σουραλισμός τοχεύει να καταστρέψει με την άρνηση της λογικής. Από τη μία λοιπόν η σοβιετική τέχνη απέριπτε την αφαίρεση και τον μοντελνισμό ως δείγμα δυτικό, αστικό ενώ η αμερικανική πολιτική το απέριπτε στην αρχή ως δείγμα κομμουνιστικής προπαγάνδας και εισβολής Πώς φτάσαμε όμως να υιοθετείτε Ακριβώς επειδή κατάλαβαν ότι από τη στιγμή που η Σοβιετική Ένωση υπηρετεί μια πολύ ραλιστική σχολή η Αμερικανική τέχνη θα πρέπει να βρει κάτι να συγκρουστεί με αυτό να έρθει ως αντίθετος πόλος Εδώ μπαίνει η CIA οι μυστικές υπηρεσίες των Ηνωμένων Πολιτειών Τόχος της η αντιμετώπιση της σοβιετικής υπηρεοής Σύντομα όμως γίνεται αντιληπτό ότι ο ψυχρός πόλεμος δεν θα κρυθεί μόνο στα παιδιά των μαχών Θα κρυθεί και στις ιδέες Ποιο σύστημα είναι πιο ελεύθερο

09:02 Ποιο σύστημα παράγει καλύτερη τέχνη Η CIA αρχίζει λοιπόν να στηρίζει μυστικά ένα τεράστιο δίκτυο πολιτιστικών οργανώσεων, περιοδικών, συνεδρίων και θεσμών Ένα από τα σημαντικότερα ήταν το Congress for Cultural Freedom Το συνέδριο ιδρύθηκε το 1950 στο Δυτικό Βερολίνο και αποτέλεσε σημαντικό εργαλείο του πολιτιστικού ψυχρού πολέμου Αργότερα αποκαλύφθηκε ότι χρηματοδοτούν τα μυστικά από τη CIA Και εδώ είναι η μεγάλη ηρωνία Η CIA δεν ενδιαφέρεται μόνο για καλλιτέχνες που είναι φανατικοί αντικομουνιστές Το αντίθετο, έχει ανάγκη από ανθρώπους που φάνονται πραγματικά ανεξάρτητοι.

09:47 Γιατί αν ένας καλλιτέχνης μοιάζει να δημιουργεί κατόπιν κυβερνητικής εντολής, η προπαγάνδα αποτυχάνει. Το μήνυμα πρέπει να είναι, στην Αμερική ο καλλιτέχνης είναι ελεύθερος. Ένας από τους σημαντικότερους θεσμούς σε αυτή την ιστορία είναι το Μόμα της Νέας Υόρκης, το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης. Το ΜΟΜΑ είχε τεράστια σημασία για τη διαμόρφωση της αμερικανικής καλλιτεχνικής κουλτούρας.

10:16 Από το 1952 δημιουργεί το International Program of Circulating Exhibitions. Τόχος είναι να ταξιδεύουν αμερικανικές εκθέσεις σε μουσείετ του εξωτερικού. Και ανάμεσα σε αυτές βρίσκονται έργα των Αμερικανών αφηρημένων εξεπιστονιστών. Έτσι ο Pollock, ο Rothko, ο de Kooning και οι υπόλοιποι δεν μένουν πλέον στην Νέα Υόρκη. Τα έργα τους ταξιδεύουν.

10:43 Η Αμερικανική τέχνη αρχίζει να αποκτά πλέον διεθνή θέση, ακριβώς για να επικυρώσει το πολιτικό της κύρος. Μια χαρακτηριστική περίπτωση είναι ο Τζάξον Πόλογκ. Δεν αναπαριστά μέσα από τη ζωγραφική του έναν άνθρωπο ή ένα τοπίο Η ίδια του η πράξη είναι ζωγραφική Ο καλλιτέχνης κινείται γύρω από το καμβά, στάζει την πογιά, την αφήνει να πέσει Η Αμερικανική πολιτική δεν χρειάζεται να πει ο Πόλοκ είναι αντικομονιστής Κάνει κάτι πολύ πιο έξυπνο Στην ουσία δηλώνει ότι ο Πόλοκ είναι ελεύθερος Άρα προτείνει μια νέα στάση ζωής Και εδώ βρίσκεται στο πιο παράδοξο από όλα Οι καλλιτέχνες δεν χρειάζεται να γνωρίζουν ότι χρησιμοποιούνται Ο Πόλοκ, ο Ρόθκο ή οι υπόλοιποι δεν συμφώνουν απόλυτα ούτε γνωρίζουν απόλυτα το ότι η CIA και η Αμερικανική Πολιτική τους αξιοποιεί ως όπλα αντίον της Σοβιτικής Ένωσης Αυτό είναι κάτι πολύ σημαντικό Δεν πρέπει δηλαδή να φανταστούμε τον Πόλοκ να κάθεται στην αγραφή ο Τσέι Αιέι και να σχεδιάζει την αντικομμουνιστική στρατηγική της Αμερικής.

12:02 Αυτό δεν συνέβη ποτέ. Η CIA μπορούσε να στηρίζει οργανώσεις, εκθέσεις, πολιτιστικούς μηχανισμούς, προωθούν την Αμερικανική τέχνη, χωρίς οι ίδιοι να γνωρίζουν ποιος βρισκόταν πίσω από τη χρηματοδότηση. Δεν έχουμε μια τέχνη που δημιουργήθηκε από τη CIA. Έχουμε μια τέχνη που δημιουργήθηκε ανεξάρτητα εξάρτητα και στη συνέχεια εντάχθηκε σε μια πολιτική στρατηγική.

12:33 Το ερώτημα είναι αν όντως η Αμερικανική τέχνη της δεκέτας του 50 ήταν όπλο της CIA, ένα ερώτημα που έθεσε πολύ έντονα για πρώτη φορά η Φράνσις Στόνον Σόντερς στο περίφημο βιβλίο της The Cultural Cold War. Η έρευνα αυτή να ανέδειξε τον τεράστιο μηχανισμό του πολιτιστικού ψυχρού πολέμου και το ρόλο της CIA. Δεν μπορούμε όμως να πούμε απλά η CIA δημιούργησε τον κόλοκ.

13:04 Ούτε χωρίς η CIA δεν θα υπήρχε ο αφηρημένος εξουσιανισμός. Οι καλλιτέχνες, οι γκαλεροί, οι κρητικοί συλλέκτηκτα μουσεία είχαν ήδη δημιουργήσει ένα πολύ δυναμικό αμερικανικό καλλιτεχνικό περιβάλλον. Η CIA εκμεταλλεύτηκε αυτή τη δυναμική, την ενίσχυσε, την έκανε εξαγώγιμη, της έδωσε γεωπολιτική χρησιμότητα. Την ίδια στιγμή που η Αμερική παρουσίαζε βέβαια διεθνώς την καλλιτεχνική ελευθερία ως απόδοξη δημοκρατίας, το εσωτερικό της χώρας βρισκόταν σε εξέλιξη των περίφημων κοινήγων κομμουνιστών, η εποχή του μακαρτισμού.

13:43 Καλλιτέχνες και διανοούμενοι ελέγχονται Φόβος, λογοκρισία, μαύρες λίστες Προς τα έξω λοιπόν δηλώνεται είμαστε η χώρα της ελευθερίας Μέσα όμως δηλώνεται πρόσεχε οι πολιτικές επιθέσεις εκφράζεις και με ποιους κάνεις παρέα Η ιστορία λοιπόν της αμερικανικής τέχνης της δεκαετίας του 50 δεν είναι απλώς η ιστορία του Πόλοκ ή του Ρόθικο Είναι μια ιστορία αλλαγής.

14:16 Τον 19ο αιώνα, η πολιτική τέχνη μπορούσε να σπίναγκας που απεκονίζει μια επανάσταση. Τον 20ο αιώνα, μπορούσε πλέον να είναι κάτι πολύ πιο υπόγειο. Μπορεί να είναι η ίδια η εικόνα της ελευθερίας. Ένας τεράστιος λευκός καμβάς, λίγες κλίδες χρώματος, μια χειρονομία. Και αυτό να παρουσιάζεται ως απόδειξη ότι το συγκεκριμένο πολιτικό σύστημα είναι ελεύθερο.

14:40 CIA καταλάβει κάτι που σήμερα ίσως φαίνεται αυτονόητο ότι η πολιτική δεν ασκείται μόνο μέσω των λόγων αλλά και μέσω των εικόνων, μέσω των μουσείων, μέσω των εκθέσεων Ο ψυχρός πόλεμος λοιπόν δεν ήταν μόνο ένας πόλεμος ανάμεσα σε δύο στρατιωτικές και οικονομικές υπερδυνάμεις ήταν ένας πόλεμος για το ποιος θα ορίσει την έννοια της ελευθερίας Μία τέχνη που δημιουργήθηκε για να απελευθερώσει τον καλλιτέχνη από κάθε εξουσία Βρέθηκε τελικά να υπηρετεί εν αγνίαν της μία από τις μεγαλύτερες γεωπολιτικές στρατηγικές εποχής Και τότε γεννιέται το ερώτημα που αξίζει να κρατήσουμε Μπορεί ένα έργο να παραμένει ελεύθερο όταν η ελευθερία που συμβολίζει χρησιμοποιείται από την εξουσία Όχι ότι η CIA δημιούργησε την Αμερικανική πρωτοπορία αλλά ότι η εξουσία ανακάλυψε πως ακόμα και η τέχνη που θέλει να είναι απολύτως αυτόνομη μπορεί να αποκτήσει πολιτική χρησιμότητα και αυτό είναι κάτι που δεν αφορά μόνο τη δεκαετουπενήντα αλλά και το σήμερα Μόλις ακούσατε ένα ακόμα επεισόδιο από τη σειρά podcast Ιστορίες της Τέχνης

15:56 Αν θέλετε να μείνετε συντονισμένοι και να ακούσετε και τα επόμενα επεισόδια, μπορείτε να τα βρείτε στο Spotify και στο Apple Podcast. Ευχαριστούμε πολύ.