Τέχνη και Ψυχανάλυση

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 με την ψυχανάλυση, με το συνειδητό και το ασυνείδητο, όπως αυτό ξεκίνησε να διερευνάται πέρα των 19ου αιώνα και εξής. Τι θα γινόταν αν ένας ζωγράφος σταματούσε να ζωγραφίζει αυτό που βλέπει και άρχισε να ζωγραφίζει αυτό που δεν γνωρίζει ότι σκέφτεται. Για αιώνες η ζωγραφική είχε ως βασικό της αντικείμενο τον εξωτερικό κόσμο Το σώμα, το τοπίο, το πρόσωπο, την ιστορία, την θρησκεία Και προσπαθούσε μιμητικά να αντιγράψει όσο γίνεται καλύτερα Με αυτόν τον εξωτερικό, ορατό κόσμο Στις αρχές όμως του 20ου αιώνα συμβαίνει κάτι πολύ σημαντικό Η τέχνη σε κοιτάζει μπροστά μέσα Και εκεί, το εσωτερικό του ανθρώπου βρίσκεται ένας κόσμος που δεν είναι καθόλου τακτοποιημένος Χωρίς εικόνα, χωρίς συγκεκριμένη απόσταση από εμάς Υπάρχουν όνειρα, επιθυμίες, φόβοι, αποθήσεις, σεξουαλικότητα, αναμνήσεις, φαντασιώσεις Και πράγματα που δεν θέλουμε ή δεν μπορούμε να γνωρίζουμε για τον εαυτό μας Αυτός είναι ο κόσμος του ασυνείδητου Κι ένας από τους ανθρώπους που άλλαξαν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ο δυτικός πολιτισμός αντιλαμβανόταν αυτόν τον κόσμο ήταν φυσικά ο Αυστριακός Ζίγκουν Φρόιντ

02:00 Ο Φρόιντ δεν ήταν καλλιτέχνης, ήταν όμως με έναν παράξενο τρόπο ένας από τους ανθρώπους που επηρέασαν την τέχνη του 20ου αιώνα Καθώς υποστήριξε ότι ο άνθρωπος δεν είναι κύριος του ίδιου του εαυτού Πίσω από τη συνεδρική σκέψη υπάρχει ένας άλλος ψυχικός μηχανισμός, ένας χώρος όπου λειτουργούν επιθυμίες και συγκρούσεις που δεν είναι άμεσα προσβάσιμες στην συνείδηση Και ο πιο χαρακτηριστικός δρόμος προς αυτόν τον κόσμο είναι το όνειρο Η ερμηνεία των ονείρων, το έργο του που δημοσιεύτηκε το 1899 με χρονολογία έγκυδος το 1900 Μέσα από αυτό ο Φρόιντα αντιμετωπίζει το όνειρο όχι ως ένα τυχαίο παράλογο φαινόμενο, αλλά ως κάτι που έχει νόημα.

02:50 Το όνειρο μεταμορφώνει, συμπυκνώνει και μετακινεί τις επιθυμίες. Μία εικόνα μπορεί να σημαίνει κάτι άλλο από αυτό που κυριολεκτικά δείχνει. Εδώ αρχίζει η μεγάλη συνάντηση ψυχανάλυσης και μοντέρνας τέχνης. Ο σουραλισμός είναι το κατεξοχήν κίνημα που κατά τον 20ο αιώνα θα προσπαθήσει να βρει έναν κοινό τόπο ανάμεσα σε αυτές τις δύο εμπιδοχές της ανθρώπινης φύσης.

03:22 Το 1924 ο Άντρε Μπρετόν δημοσιεύει το πρώτο μανιφέστο του σουραλισμού. Ο Μπρετόν έχει γνωρίσει τις ιδέες του Φρόιτ και βλέπει στην ψυχανάλυση έναν τρόπο να απελευθερωθεί η φαντασία από τον έλεγχο της λογικής. Βέβαια εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνηση. Οι σουραλιστές δεν ήταν απλώς εφαρμοστές της ψυχανάλυσης. Ο Φρόιντ δεν δημιούργησε τον σουραλισμό και οι σουραλιστές δεν ακολούθησαν πιστά την ψυχανάλυτική θεωρία.

03:53 Υπήρχε όμως μια σχέση θαυμασμού, οικειοποίησης αλλά και παρεμηνίας των ιδεών του Φρόιντ. Ο Μπρετόν και οι καλλιτέχνες γύρω του ενδιαφέρονταν κυρίως για την απελευθέρωση της φαντασίας. Κι έτσι δημιουργούνται τεχνικές όπως η αυτόματη γραφή και το αυτόματο σχέδιο. Η ιδέα είναι σχεδόν προκλητική για τα δεδομένα της εποχής.

04:17 Τι θα συμβεί αν αφήσουμε το χέρι να κινηθεί χωρίς να αποφασίσουμε από τον προτέρων τι θα σχεδιάσει. Τι θα εμφανιστεί όταν παρακάψουμε έστω για λίγο τον λογικό έλεγχο. Η τέχνη γίνεται έτσι ένα είδος πειράματος πάνω στον ίδιο το νου, με τη λεκή κατάληξη την επιστροφή στην παιδική ανεξαρτησία. Και τότε εμφανίζεται μία από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές του σουραλισμού, ο Ισπανός ζωγράφος Σαλβαδόρ Νταλή.

04:49 Ο Νταλή είχε διαβάσει τον Φρόιντ ήδη από τα χρόνια που ήταν φοιτητή στη Μαδρίτη και περιέγραφε την ερμηνεία των ονείρων ως μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις στη δουλειά του. Ο Νταλή όμως δεν θέλει απλώς να ζωγραφίσει όνειρα. Θέλει να δημιουργήσει μία ολόκληρη μέθοδο για να μετατρέπει τις αιμονές και τις παρανοικές συνδέσεις του μυαλού σε εικόνες.

05:15 Έτσι αναπτύσσει αυτό που ονομάζει παραενοικοκρατική μέθοδο. Και βλέπουμε εικόνες που μοιάζουν να μην μπορούν να αποφασίσουν τι είναι. Ένα πρόσωπο γίνεται τοπίο. Ένα τοπίο γίνεται πρόσωπο. Ένα αντικείμενο μεταμορφώνεται σε άλλο. Μία εικόνα μπορεί να περιέχει ταυτόχρονα δύο εικόνες. Η πραγματικότητα δεν είναι πλέον σταθερή. Είναι ψυχική.

05:43 Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα είναι η μεταμόρφωση του Νάρκησου. Ο Νάρκησος κοιτάζει την αντανάκλασή του και ερωτεύει τον εαυτό του. Ο Νταλή χρησιμοποιεί τον αρχαίο μύθο και τον συνδέει με την φρουιδική έννοια του Ναρκησισμού. Τον πίνακα ο Νάρκησος μεταμορφώνεται σε ένα χέρι που κρατάει ένα αυγό από το οποίο ξυπηδά ένα λουλούδι.

06:08 Η εικόνα δεν αφήγεται απλώς έναν μύθο, λειτουργεί σαν ψυχικός μηχανισμός Και εδώ φτάνουμε σε μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ιστορίες της σχέσης Φρόιτ και τέχνης Ο Νταλή ήθελε απεγνωσμένο να συναντήσει τον αυθυστριακό ψυχίατρο Και τελικά στις 19 Ιουλίου 1938 τον συναντά στο Ρονδίνο Πηγαίνει μαζί με τον συγγραφέα Στέφαν Σβάιχ και τον Έντουαρτ Τζέιμς και παίρνει μαζί του τη μεταμόρφωση του Νάρκησου Ο Νταλή περιμένει ουσιαστικά την αναγνώριση του πατέρα της ψυχανάλυσης Όμως η συνάντηση δεν πηγαίνει όπως τα ήθελε Ο Φρόιντ, ο οποίος είχε αρκετά συντηρητικό γούστο και ήταν μεγάλος σταυμαστής των παλαιών δασκάλων αντιμετώπιζε εξ αρχής με επιφύλαξη τους σουρελιστές.

07:07 Και υπάρχει μια φράση που έχει μείνει στην ιστορία. Ο Φρόιντ φαίρεται να είπε ότι στους πίνακες των παλαιών βασκάλων αναζητά το ασυνείδητο, ενώ στους σουρελιστικούς πίνακες αναζητά το συνείδητο. Γιατί? Επειδή ο Νταλίκα τον Φρόιντ έκανε το ασυνείδητο υπερβολικά φανερό. Δεν το έκρυβε μέσα στην εικόνα, το ανακοίνωνε, το κατασκεύαζε, το έκανε ορατό Και αυτή ακριβώς είναι η ειρωνία, ο Νταλί ήθελε να δείξει τον Φρόιντ το ασυνείδητο Ο Φρόιντ έβλεπε κυρίως έναν καλλιτέχνη που ήξερε πολύ καλά τι έκανε Ωστόσο, είναι λάθος να πούμε ότι ο Φρόιντ δεν εκτιμούσε τον Νταλί καθόλου, η πραγματικότητα είναι πιο ενδιαφέρουσα Την επόμενη μέρα της συνάντησης ο Φρόιτ έγραψε στον Σβάιχ ότι μέχρι τότε θεωρούσε τους ουραλιστές σχεδόν τρελούς, αλλά ο νεαρός Ισπανός με την τεχνική του δεξτεχνία και την έντονη προσωπικότητά του τον έκανε να θεωρεί στην απευσή του.

08:12 Άρα ο Φρόιτ δεν απέρριψε απλώς τον Νταλή, τον βρήκε υπερβολικά συνειδητό. Ο Νταλή άλλωστε έχει και εκείνος μια αγάπη στην αναγεννησιακή τέχνη του παρελθόντος και άλλωστε είναι πολύ ακριβής ορθός στο σχέδιό του, μια δεξιτεχνία την οποία θαύμασε ο Φρόιντ Είναι βέβαια μια τραγική ηρωνία ότι ο ζωγράφος που ήθελε να ζωγραφίσει το ασυνείδητο ήταν για έναν ψυχαναλυτή όπως ο Φρόιντ ένα ζωγράφος που είχε πλήρη επίγνωση του τρόπου με τον οποίο το κατασκεύαζε.

08:48 Άρα δεν αφηνόταν πλήρως το ασυνείδητο να ξεπροβάλλει μέσα από τις εικόνες, αλλά κατασκεύαζε εξ αρχής το ασυνείδητο ως εικόνα. Αν θέλουμε όμως να καταλάβουμε τη σχέση ψυχανάλυσης και μοντέρνας τέχνης, δεν αρκεί να κοιτάξουμε τους ουραλιστές. Πρέπει να κοιτάξουμε και την τέχνη ανθρώπων που οι ίδιοι θεωρούνται από την κοινωνία ψυχικά ασθενείς Σήμερα χρειάζεται βέβαια να χρησιμοποιούμε πολύ προσεκτικά τη γλώσσα Δεν μιλάμε για την τέχνη των τρελών όπως λέγαν τότε Θα αναπρόκειται για μια ενιαία καλλιτεχνική κατηγορία Μιλάμε για έργα ανθρώπων που βρίσκονταν σε ψυχιατρικά ιδρύματα ή είχαν ψυχιατρική εμπειρία και τον οποίο η δημιουργία άρχισε στις αρχές του 20ου αιώνα να αποκτά ενδιαφέρον για καλλιτέχνες και ιστορικούς τέχνες.

09:38 Εδώ εμφανίζεται ένα όνομα κλειδί. Ο Χάνς Πρινσχορν. Ο Πρινσχορν ήταν γερμανός ψυχίατρος και ιστορικούς τέχνες. Την δεκαετία του 1920, συγκέντρωσε στο ψυχιατρικό νοσοκομείο της Πέδελβέργης μια μεγάλη συλλογή έργων ασθενών και το 1922 δημοσίευσε ο περίφημος βιβλίο του. Την καλλιτεχνική δημιουργία των ψυχικά ασθενών Το βιβλίο αυτό θα γίνει εξαιρετικά σημαντικό για την πρωτοπορία Και εδώ συμβαίνει κάτι συγκλονιστικό Οι καλλιτέχνες της πρωτοπορίας αναζητούσαν ήδη νέες μορφές έκφρασης Δεν ήθελαν την ακαδημαϊκή ομορφιά, δεν ήθελαν την τέλεια αναπαράσταση ή την αρμονία Δεν ψέχναν κάτι πιο άμεσο, πιο πρωτόγονο, πιο αυθόρμητο και ξαφνικά βρήκαν εικόνες ανθρώπων που δημιουργούσαν έξω από τους κανόνες επίσημης τέχνης.

10:37 Έργα γεμάτες παναλήψεις, παραμορφωμένα πρόσωπα, παράξενα σώματα, σύμβολα, αιμονές, φανταστικά πλάσματα, έναν κόσμο που μοιάζει να υπακούσει μια δική του λογική. Για καλλιτέχνες όπως ο Παλοκλέ και ο Μαξ Έρεστ αυτή η δημιουργία υπήρξε σημαντική πηγή έμπνευσης. Η μελέτη του πριν σχολού τυκλοφόρησε και στους δουλειστικούς κύκλους και άσκησε σημαντική αν και συχνά μη αναγνωρισμένη επιρροή.

11:09 Ο Μακ Σέρστ είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το έργο του η πραγματικότητα μοιάζει να διαλύεται και να ξανασυναρμολογείται. Χρησιμοποιεί το κολάζ, το φρόταζ, παράξενες συνδυαστικές εικόνες, δεν ζωγραφίζει έναν κόσμο όπως είναι, φτιάχνει έναν κόσμο που μοιάζει σαν να έχει προκύψει από όνειρο. Το άγριο στην τέχνη του 20ου αιώνα δεν σημαίνει απλώς βίαιο ή τρομακτικό, σημαίνει τέχνη που δεν υπακούει πλέον τις ίδιες πολιτισμικές απαγορεύσεις της δυτικής τέχνης.

11:39 Το πρόσωπο μπορεί να παραμορφωθεί, μπορεί να διαλυθεί, η προοπτική μπορεί να καταργηθεί. Γι' αυτό είναι από τα μεγαλύτερα σοκ της μοντέρνας τέχνης. Αργότερα αυτή η αναζήτηση θα πάρει ακόμη μια κατεύθυνση με το Jean Dubuffet και την έννοια της Art Brut, της άγριας τέχνης Ο Dubuffet ενδιαφέρθηκε για δημιουργίες που βρίσκονταν έξω από τον επίσημο κόσμο της τέχνης έργα ανθρώπων χωρίς ακαδημαϊκή εκπαίδευση, περιοθυρακών δημιουργών και ανθρώπων με ψυχιατρική εμπειρία Ο ίδιος πίστευε ότι η τέχνη μπορούσε να γίνει πιο δοντανή όταν απομακρυνόταν από τους θεσμούς και τις συμβάσεις της λεγόμενης υψηλής τέχνης.

12:25 Έτσι, αυτό που κάποτε θεωρούνταν σύμπτωμα ή παθολογία, μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως δημιουργική δύναμη. Αυτή είναι μια μεγάλη αλλαγή. Η τέχνη αρχίζει να αναρωτιέται αν η λογική είναι πράγματι απαραίτητη για να υπάρξει τέχνη. Αλλά υπάρχει και μία κοντινή πλευρά σε αυτήν την ιστορία Γιατί η κοινωνία συχνά ρομαντικοποίησε την ψυχική ασθένεια Το εντός εισαγωγικών τρελό έγινε εκδοτικό Και ο τρελός καλλιτέχνης μύθος Και αυτό μπορεί να είναι επικίνδυνο Δεν χρειάζεται να είναι κάποιος ψυχικά ασθενής για να δημιουργήσει σημαντική τέχνη Και τα έργα ανθρώπων με ψυχιατρική εμπειρία δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται απλώς ως πρωτόγονες εκδοχές της μοντέρνας τέχνης.

13:18 Και εδώ η ιστορία γίνεται ακόμη πιο πολιτική. Στην αζυστική Γερμανία, η σχέση μεταξύ της τέχνης των ψυχικά ασθενών και της μοντέρνας τέχνης χρησιμοποιήθηκε με διαστερευλωμένο τρόπο. Έργα από τη συλλογή Princehood παρουσιάστηκαν δίπλα σε έργα μοντέρων καλλιτεχνών στην έκθεση «Εκφελισμένη τέχνη» του 1937 με κοπό να παρουσιαστεί η μοντέρνα τέχνη ως παθολογική και εκφελισμένη.

13:44 Άρα η ίδια εικόνα μπορούσε να διαβαστεί με δύο εντελώς διαφορετικούς τρόπους. Ήδη εδώ μπορούμε να επιστρέψουμε στον Φρόιντ. Ο Φρόιντ δεν έλεγε ότι ο καλλιτέχνης είναι απλώς ένας τρελός. Αντίθετα, αντιμετώπιζε τον καλλιτέχνη ως κάποιον που μπορεί να γνωρίζει πλευρές της ψυχικής ζωής Της οποίας η επιστήμη ακόμα προσπαθεί να κατανοήσει Η τέχνη λοιπόν γίνεται ένα είδος ενδιάμεσης περιοχής Ανάμεσα στη συνείδηση και το ασυνείδητο Στη λογική και τη φαντασία Και αυτό είναι το σημαντικότερο πράγμα που κληροδότησε η ψυχανάλυση στη μοντέρνα τέχνη Δεν άλλαξε απλώς τα θέματα της ογραφικής άλλαξε την ίδια την έννοια της εικόνας.

14:36 Μια εικόνα δεν χρειάζεται πλέον να σημαίνει μόνο αυτό που δείχνει. Μπορεί να κρύβει κάτι, μπορεί να λειτουργεί σαν όνειρο. Μπορεί να είναι σύμπτωμα. Μπορεί να είναι προβολή ή μια επιθυμία. Την πόρας καλλιτέχνης που δεν μας δείχνει το πρόσωπό μας, αλλά κάτι πολύ πιο δύσκολο, τον εαυτό μας. Ίσως γι' αυτό η ζωγραφική του Κωστιώνα γίνεται τόσο παράξενη και παραμορφωμένη για πολλούς.

14:58 γιατί για πρώτη φορά ο καλλιτέχνης δεν αισθάνεται υποχρωμένος να ζωγραφεί στην εξωτερικό κόσμο όπως είναι. Και από τον Φρόντσον Ταλή, από το Max Ernst & Buffet, από το Όνειρο στην Art Brut, η ζωγραφική κάνει μια τεράστια μετατόπιση από το τι βλέπω στο τι συμβαίνει μέσα μου όταν βλέπω. Και ίσως αυτή είναι μια από τις μεγαλύτερες επαναστάσεις του 20ου αιώνα.

15:22 Η εικόνα έπαψε ένα παράθυρο στον κόσμο. Έγινε παράθυρο το ασυνείδητο. Μόλις παρακολουθήσατε ένα ακόμα επεισόδιο της σειράς podcast Ιστορίες της Τέχνης Αν θέλετε να ακούσετε και τα επόμενα μείνετε συντονισμένοι στο Spotify και στα Apple Podcast Ευχαριστούμε