Από το πορτρέτο στην selfie

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 της εικόνας μας, του προσώπου μας. Από την προσωπογραφία στην σέλφι. Τι βλέπουμε όταν κοιτάζουμε μία εικόνα και ακόμη περισσότερο τι συμβαίνει όταν η εικόνα που κοιτάζουμε είμαστε εμείς. Πάθε φορά που κοιταζόμαστε στον καθρέφτη σε μία φωτογραφία ή στην οθόνη του κινητού μας συμβαίνει κάτι παράξενο. Βλέπουμε τον εαυτό μας σαν αντικείμενο.

01:01 Για μια στιγμή δεν είμαστε απλώς εμείς, γινόμαστε κάποιους που μπορεί να παρατηρηθεί. Βλέπω εγώ τον εαυτό μου ή βλέπω τον εαυτό μου όπως θα ήθελα να τον δουν οι άλλοι. Από την αυτοπροσωπογραφία του γερμανού καλλιτέχνη Dürer της αναγέννησης μέχρι την selfie του Instagram η ιστορία της εικόνας είναι γεμάτη από αυτήν την αγωνία.

01:26 Την αγωνία του πώς φαινόμαστε. Συχνά θεωρούμε ότι μια εικόνα μας δείχνει την πραγματικότητα. Ένα πορτρέτο δείχνει έναν άνθρωπο, μια φωτογραφία δείχνει έναν πρόσωπο, μια σέλφι δείχνει εμάς. Παρέλαιο πράγματι έτσι. Αν βγάλουμε δέκα σέλφις και κρατήσουμε μόνο μία, ποια είναι η αληθινή εικόνα μας. Και οι δέκα ήταν φωτογραφίες μας.

01:52 Αλλά μία επιλέξαμε να δείξουμε. Η εικόνα λοιπόν δεν είναι απλώς καταγραφή, είναι και μία επιλογή. Η επιλογή του πώς θα φαινόμαστε και άρα ο τρόπος που κατασκευάζουμε εμείς οι ίδιοι τον εαυτό μας. Ο Ζάκλα Κάν, σπουδαίος ψυχαναλυτής του 20ου αιώνα, έχει μία πολύ ενδιαφέρουσα ιδέα που μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε αυτό το φαινόμενο.

02:19 Είναι το περίφημο στάδιο του καθρέφτη. Το παιδί κοιτάζει το είδωλό του και αναγνωρίζει μία ολοκληρωμένη εικόνα του σώματός του, για πρώτη φορά. Κι όμως υπάρχει ένα παράδοξο. Το παιδί βιώνει το σώμα του ως κάτι αποσπασματικό, δεν το ελέγχει πλήρως. Στον καθρέφτη αντιθέτως βλέπει ένα ενίο σώμα. Και ταυτίζεται με αυτή την εικόνα.

02:44 Για τον Λακάν λοιπόν, η εικόνα του εαυτού δεν είναι απλώς αντανάκλαση. είναι μέρος της διαδικασίας μέσα από την οποία σχηματίζουμε την ίδια την εικόνα του εαυτού μας, την ίδια την ιδέα για εμάς. Αυτό κάνει τη selfie ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Κάθε φορά που ποιτάζουμε την οθόνη βλέπουμε μία εγκαιδοχή του εαυτού μας και μέσω αυτής αναγνωρίζουμε και ίσως μαθαίνουμε τον εαυτό μας.

03:11 Μας πάρουμε τώρα έναν άλλο σπουδαίο φιλόσοφο του 20ου αιώνα, τον υπαρξηστή Ζάμπλ Σάρτρ. Ο Σάρτρ μας δίνει μια πολύ πιο σημαντική ιδέα. Το βλέμμα του άλλου. Φανταστείτε ότι είστε μόνοι σε ένα δωμάτιο. Είστε ο εαυτός σας. Ξαφνικά όμως αντιλαμβάνεστε ότι κάπου σας κοιτάζει. Κάτι αλλάζει. Αρχίζετε να βλέπετε τον εαυτό σας όπως μπορεί να σας βλέπει ο άλλος.

03:42 Αντιλαμβάνεστε ότι το σώμα σας, η στάση σας, ο εαυτός σας, γίνεται αντικείμενο της θέασης ενός άλλου, καθώς υποκείμενο είμαστε μόνο για εμάς. Για όλους τους άλλους, ο εαυτός μας είναι ένα αντικείμενο θέασης. Σκεφτόμαστε λοιπόν αυτόματα πώς φαίνομαι. Κάθε πορτρέτο λοιπόν προϋποθέτει ένα βλέμμα Κάποιος κοιτάζει κάποιον άλλον Γι' αυτό το ποζάρι γνωρίζει ότι κοιτάζεται Ας πάρουμε για παράδειγμα το πορτρέτο ενός βασιλιά Ο βασιλιάς δεν ποζάρει απλώς επειδή θέλει να θυμόμαστε το πρόσωπό του Επιλέγει τη στάση του, το ένδυμα, το σπαθί, το φόντο Όλα αυτά δημιουργούν μία εικόνα εξουσίας Δεν μας λέει απλώς αυτό είναι το προσωπό μου, μας λέει αυτός είμαι μέσα στην κοινωνία. Κατασκευάζει λοιπόν την κοινωνική του ταυτότητα.

04:40 Και για αυτό το πορτρέτο υπήρξε για αιώνες ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία της εξουσίας και η τέχνη έπαιξε αυτό το παιχνίδι. Ένα από τα καλύτερα παράδειγματα είναι η Λασμενίνας του Ντιέγκο Βελάσκεθ, Ισπανού ζωγράφου του Μπαρόκ. Εδώ η κατάσταση γίνεται πολύ περίπλοκη. Ποιος κοιτάζει ποιον. Ο ζωγράφος βρίσκεται μέσα στον πίνακα καθώς ζωγραφίζει το βασιλικό ζευγάρι το οποίο προβάλλει μέσα από έναν καθρέφτη.

05:13 Η μικρή Φάντα κοιτάζει προς εμάς. Οι υπηρέτριες την κοιτούν. Εμείς βρισκόμαστε στη θέση όπου πιθανότατα βρίσκονται ο βασιλιάς και η βασίλισσα. Άρα ξαφνικά η εικόνα μας βάζει μέσα στο παιχνίδι του βλέμματος Δεν κοιτάμε απλώς έναν πίνακα, ο πίνακας μοιάζει να μας κοιτάζει Και αυτό είναι θεμελιώδες Γιατί μας δείχνουν το βλέμμα δεν είναι μονόδρομος Η εικόνα οργανώνει την θέση από την οποία εγώ κοιτάζω Και μετά έχουμε τον Ρέμπραντ, Ολλανδό ζωγράφος επίσης του Μπαρόκ. Ίσως κανένας άλλος καλλιτέχνης δεν μας άφησε τόσο μεγάλη σειρά αυτοπροσωπογραφιών.

06:07 Τις τότε Σέλφις. Νέος, φιλόδοξος, πλούσιος, γερασμένος, κουρασμένος, αποτυχημένος. Ο Ρέμπραντ κοιτάζει διαρκώς τον εαυτό του. Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν προσπαθεί πάντα να κρύψει τις αλλαγές Το πρόσωπο γερνάει μπροστά μας Η αυτοπροσωπογραφία γίνεται σχεδόν ένα ημερολόγιο Αυτός ήμουν τότε, αυτός είμαι τώρα Το προτρέτο δεν δείχνει λοιπόν μόνο πως μοιάζει κάποιος Προσπαθεί να δείξει ποιος είναι Ο Γάλλος φιλόσοφος Μισελ Φουκώ ενδιαφέρεται για το πώς η εξουσία λειτουργεί μέσα από το βλέμμα.

06:52 Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το πανόπτικο. Μία αρχιτεκτονική φυλακής όπου ο κρατούμενος δεν ξέρει αν τον κοιτάζουν. Το σημαντικό δεν είναι πλέον ότι κάποιος τον κοιτάζει διαρκώς. Το σημαντικό είναι ότι μπορεί να τον κοιτάζουν. Έτσι αρχίζει να συμπεριφέρεται σαν να τον κοιτάζουν πάντα Το βλέμμα γίνεται εσωτερικό Και αν το σκεφτούμε αυτό μοιάζει εκπαικτικά με το τρόπο που λειτουργούν τα κοινωνικά δίκτυα Δεν χρειάζεται να μας κοιτάζουν όλοι Παρκή να ξέρουμε ότι η εικόνα μας μπορεί να δειχθεί Έτσι αρχίζουμε να ρυθμίζουμε μόνοι μας τον εαυτό μας με βάση το πώς φαινόμαστε Αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας πλέον ως ένα αντικείμενο διαρκούς θέασης Η selfie λειτουργεί ως ένα μικρό πανόπτικο.

07:45 Ανοίγουμε την κάμερα, κοιταζόμαστε, διορθώνουμε τα μαλλιά, αλλάζουμε γωνία, χαμογελάμε, ξανατραβάμε. Δεν χρειάζεται κανείς να μας πει μη βάλεις αυτή τη φωτογραφία. Το έχουμε μάθει μόνοι μας. Έχουμε μάθει ποιο πρόσωπο θεωρείται όμορφο, ποιο σώμα θεωρείται επιθυμητό, ποιο χαμόγελο φαίνεται φυσικό. Ιτάζουμε τον εαυτό μας με τα μάτια ενός πιθανού άλλου.

08:12 Ο Τζον Μπέργκερ, το Ways of Seeing, αναλύει τον τρόπο με τον οποίο οι εικόνες οργανώνουν το βλέμμα μας. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η ιδέα ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο είμαι και στο πώς φαίνομαι στους άλλους. Γι' αυτό γίνεται πολύ εμφανές στην παράδοση του γυναικείου γυμνού στη δυτική ζωγραφική. Η γυναίκα συχνά παρουσιάζεται ως ένα αντικείμενο θέασης.

08:36 Ο θεατής πάντα υποτίθεται πως είναι άντρας. Η γυναίκα λοιπόν μαθαίνει να βλέπει τον εαυτό της σαν να τον κοιτάζει πάντα κάποιος άλλος. Έτσι δημιουργείται αυτό που ο Μπέργκερ περιγράφει ως διπλή συνείδηση. Είμαι αυτή που είμαι και ταυτόχρονα παρατηρώ τον εαυτό μου όπως με βλέπουν οι άλλοι. Αυτή η ιδέα γίνεται ακόμα πιο συγκεκριμένη με τη Λόρα Μάλβεϊ και τη θεωρία του Μέιλ Γκέις κατά τα δεκαετία του 1970.

09:11 Η Μάλβεϊ μελετά κυρίως τον κινηματογράφο και δείχνει ότι η εικόνα μπορεί να οργανωθεί γύρω από ένα αδρικό βλέμμα. Η γυναίκα γίνεται θέαμα, ο άνδρας έχει τον ενεργητικό ρόλο αυτού που κοιτάζει. Αυτό όμως μας βοηθά να καταλάβουμε κάτι γενικότερο. Το βλέμμα δεν είναι ουδέτερο. Δεν κοιτάμε όλοι με τον ίδιο τρόπο. Το φύλλο, η κοινωνική θέση, η εξουσία, η κουλτούρα και άλλα επηρεάζουν το πώς βλέπουμε και το πώς θέλουμε να μας βλέπουν.

09:50 Ένα από τα πιο διάσημα παραδείγματα είναι ο γερμανός ζωγράφος της αναγέννησης, Albert Dürer. Την αυτοπροσωπογραφία του δεν βλέπουμε απλώς έναν άνθρωπο να κοιτάζει στον εαυτό του Βλέπουμε έναν καλλιτέχνη να δηλώνει ποιος είναι Στην περίφημη αυτοπροσωπογραφία του 1500 παρουσιάζεται σχεδόν με τοπικά με μια εντυπωσιακή σοβαρότητα Η εικόνα θυμεί σχεδόν θρησκευτικό προτρέτο Και αυτό δεν είναι τυχαίο Ο Ντύρερ παρουσιάζει τον εαυτό του ως δημιουργό, ως σημαντική προσωπικότητα Είμαι καλλιτέχνης, μιας να δηλώνει το έργο. Έχω αξία. Η εικόνα μου αξίζει να διατηρηθεί.

10:30 Αυτό δηλώνει και μία αλλαγή θέση του καλλιτέχνη από την αναγέννηση και εξής. Πλέον η ίδια η εικόνα του αρχίζει να έχει θέση υπογραφής, θέση αξίας και αλλαγής κοινωνικού στάτους. Ο καλλιτέχνης πλέον είναι ένας σημαίνων πρόσωπο σταδιακά της κοινωνίας, κάτι το οποίο θα γίνει ακόμα πιο εμφανές κατά τον 19ο αιώνα. Τον 20ο αιώνα, ένας άλλος καλλιτέχνης καταλαβαίνει ίσως καλύτερα από όλους αυτή τη μεταμόρφωση, ο Άντι Γόρχολ.

11:06 Ο Γόρχολ ενδιαφέρεται για τη διασημότητα, για τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι γίνονται εικόνες. Η Μέρλι Μονρό δεν είναι πλέον μόνο ένας άνθρωπος, είναι μία εικόνα. Και ο Γόρχολ κατασκευάζει την δική του εικόνα. Το χαρακτηριστικό του ούρεμα, τα γυαλιά, η παράξενη σχεδόν απρόσωπη δημόσια παρουσία. Ο Γόρχολ δηλαδή καταλαβαίνει κάτι που σήμερα είναι παντού.

11:31 Στην κοινωνία της εικόνας, το εαυτός μπορεί να γίνει πραντ. Έτσι λοιπόν, ο Ντίρερ κατασκευάζει τον εαυτό του ως καλλιτέχνη. Ο Ρέμπραντ μας παρουσιάζει τον εαυτό του σε διαφορετικές ηλικίες και διαθέσεις. Η Φρίντα Κάλλο χρησιμοποιεί το σώμα, τα ρούχα, τα ζώα και τα σύμβολα για να κατασκευάσει μια δική της ταυτότητα. Και σήμερα έχουμε το Instagram.

11:59 Όλα μπορούν να γίνουν στοιχεία μιας εικόνας. Η selfie δεν απαραίτητα μια εικόνα του πραγματικού εαυτού Είναι μια επιτελεστική εικόνα Μια εικόνα που κάνει κάτι, μας παρουσιάζει, μας τοποθετεί κοινωνικά Λέει στους άλλους έτσι θέλω να με δεις Ίσως έτσι θέλω να δω και εγώ τον εαυτό μου Μερικές φορές η εικόνα προηγείται της ταυτότητας Φτιάχνουμε μια εικόνα του εαυτού μας και συνέχεια ζούμε βάσει αυτής Αν τα βάλουμε όλα μαζί λοιπόν έχω μια άλλη σίδα Ο Λακάν μας λέει Ο εαυτός συγκροτείται μέσα από την εικόνα Ο Σάρτ λέει ότι ο εαυτός αλλάζει Όταν αντιλαμβάνεται το βλέμμα του άλλου Ο Φουκώ το βλέμμα μπορεί να γίνει μηχανισμός εξουσίας Και να εστουρικευτεί Η Μάλβεο το βλέμμα έχει φύλλο και εξουσία Ίσως λοιπόν το πραγματικό ερώτημα δεν είναι γιατί βγάζουμε σέλφις αλλά ποιο βλέμμα βρίσκεται πίσω από κάθε selfie.

13:03 Το δικό μας, ένας φίλου, της κοινωνίας, του Instagram, του αγνώστου ή μήπως όλων αυτών. Έτσι βλέπουμε μία πιθανή εγκαιδοχή του εαυτού μας. Δεν δείχνουμε απλώς ποιοι είμαστε, αποφασίζουμε ποιοι θα φανούμε ότι είμαστε. Έτσι λοιπόν, δεν καταγράφουμε απλώς τον εαυτό μας, αλλά που να κατασκευάζουμε μέσα από το βλέμμα του άλλου.

13:31 Μόλις παρακολουθήσατε ένα ακόμα επεισόδιο της ΙΑΡΑΣ ΠΟΤΚΑΣΤ Ιστορίες Ιστέχνες. Αν θέλετε να δείτε και τα επόμενα όπως μείνετε συντονισμένοι στο Spotify και στα Apple Podcast. Ευχαριστούμε.