Παγκόσμιες Εκθέσεις ή πώς ένα περίπτερο έγινε ναός

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 Στο σημερινό επεισόδιο θα αναφερθούμε στον θεσμό των παγκόσμιων εκθέσεων που συνέβαιναν κατά τον 19ο αιώνα. Όταν ο κόσμος ολόκληρος λοιπόν έγινε μία έκθεση. Φανταστείτε ότι βρισκόμαστε στο Παρίσι το καλοκαίρι του 1900. Μπροστά μας δεν βρίσκεται απλώς μία έκθεση τέχνης. Έχει δημιουργηθεί μία ολόκληρη πόλη μέσα στην πόλη.

00:58 περίπτερα παλάτια, μηχανές, εργατέχνες, ηλεκτρικά φώτα, κινηματογράφους, φωτογραφίες, προϊόντα από όλο τον κόσμο και πάνω από 40 εκατομμύρια επισκέπτες να έρχονται στο Παρίσι για να την παρακολουθήσουν. Πολλαπλάσια από τον πληθυσμό της ίδιας της πόλης. Και ανάμεσα σε όλα αυτά υπάρχει ένα μικρό κτίριο που εκπροσωπεί την Ελλάδα.

01:26 Μοιάζει με βυζαντινή εκκλησία. Κανείς όμως δεν μπορεί να φανταστεί ότι λίγα χρόνια αργότερα αυτό το προσωρινό περίπτερο θα μεταφερθεί από το Παρίσι στην Αθήνα και θα γίνει πραγματική εκκλησία. Είναι η παράξενη ιστορία του Αγίου Σώστη. Αλλά για να καταλάβουμε πώς ένα περίπτερο μίας έκθεσης κατέληξε να γίνει ναός, πρέπει πρώτα να καταλάβουμε τι ήταν οι παγκόσμιες εκθέσεις.

01:53 Οι μεγάλες παγκόσμιες εκθέσεις εμφανίζονται στα μέσα του 10ου Ιωάννα. Η πρώτη μεγάλη διεθνής έκθεση παραγματοποιείται στο Λονδίνο το 1851. Είναι η περίφημη Great Exhibition στο Crystal Palace. Η ιδέα είναι εντυπωσιακά μοντέρνα. Να συγκεντρωθούν σε έναν χώρο τα προϊόντα, οι εφευρέσεις, η βιομηχανία και η τέχνη διαφορετικών χωρών Αλλά πίσω από αυτή την ιδέα υπάρχει κάτι περισσότερο Οι εκθέσεις είναι ένας τρόπος να μετρήσουν οι χώρες η μία την δύναμή της απέναντι στην άλλη Ποιος έχει την καλύτερη τεχνολογία, την πιο προηγμένη βιομηχανία, τις καλύτερες μηχανές, την πιο εντυπωσιακή κερξικέλευτη τέχνη και τελικά ποιος έχει το δικαίωμα να θεωρείται μοντέρνος.

02:55 Οι παγκόσμιες εκθέσεις είναι στην πραγματικότητα ένα τεράστιο θέατρο. Κάθε χώρα πρέπει να παρουσιάσει τον εαυτό της. Και εδώ η αρχιτετονική αποκτά τεράστια σημασία. Δεν αρκεί να έχεις προϊόντα. πρέπει να έχεις και ένα περίπτερο που να λέει στους επισκέπτες αυτοί είμαστε εμείς. Η Αίγυπτος παρουσιάζει την Αίγυπτο, η Ιαπωνία την Ιαπωνία, η Γαλλία την Γαλλία επιλέγοντας τον τρόπο που η κάθε χώρα θα παρουσιάσει τον εαυτό της.

03:33 Χτίζοντας έτσι την δική της εικόνα. Στην συλλογική συνείδηση. Και η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε ένα ιδιαίτερο πρόβλημα. Ποια Ελλάδα θέλει να παρουσιάσει, την αρχαία, την σύγχρονη, την πυζαντινή ή έναν συνδυασμό όλων αυτών. Το 1900 η Ελλάδα συμμετέχει στην Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού. Και αυτή τη φορά η ελληνική παρουσία είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα.

04:07 Γιατί η Ελλάδα δεν παρουσιάζει μόνο την αρχαιότητα. Η ελληνική τέχνη έχει πλέον αρχίσει να κινείται μέσα στον ευρωπαϊκό καλλιτεχνικό ορίζοντα. Καλλιτέχνες που έχουν σπουδάσει οι εργαστές στο Παρίσι συμμετέχουν στην έκθεση. Ανάμεσά τους ο Ιάκωβος Ρίζος, ο οποίος θα κερδίσει αργυρό μετάλλιο για το έργο του «Sous Aux Athéniens» την Αθηναϊκή Εσπερίδα.

04:35 Το έργο του δείχνει μια Ελλάδα που δεν είναι απλώς αρχαιολογικό μνημείο, αλλά μέρος της σύγχρονης ευρωπαϊκής ζωής. Κι όμως, όταν κοιτάζουμε το ελληνικό περίπτερο, βλέπουμε κάτι άλλο. Βλέπουμε ένα ναό. Το περίπτερο σχεδιάζεται από τον Γάλλο αρχιτέκτονα Λουσιαν Μάνι. Η μορφή του είναι εμπνευσμένη από την Βυζαντινή Αρχιετωνική.

05:08 Έχει σταυροειδή διάταξη και τρούλο. Η τείχη είναι από ροδόχρωμα τούβλα με λεπτές οριζόντιες ζώνες τερκουάς κεραμικών. Ο τρούλος και οι στέγες έχουν κόκκινα κεραμίδια. Και όλο αυτό δεν είναι τυχαίο. Η Ελλάδα παρουσιάζει στους Ευρωπαίους όχι μόνο τον Παρθενώνα, αλλά και την Βυζαντινή της κληρονομιά. σε μία περίοδο που αρχίζει να χτίζεται η τριμερής διάταξη της ελληνικής ιστορίας για να αποδείξει μία ιστορική συνέχεια.

05:40 Αρχαιότητα, Βυζάντιο, σύγχρονη Ελλάδα, όπως παρουσιάστηκε από τον γνωστό Έλληνα ιστορικό Παπαρηγόπουλο. Το περίπτερο είναι περίπου 432 τετραγωνικά μέτρα και έχει μεταλλικό σκελετό. Είναι δηλαδή στην πραγματικότητα μια σύγχρονη λιώμενη κατασκευή που έχει ντυθεί με ιστορική μορφή Εδώ υπάρχει ένα υπέροχο παράδοξο Η Ελλάδα χρησιμοποιεί την πιο σύγχρονη τεχνολογία κατασκευής για να παρουσιάζει τον εαυτό της μέσα από μια ιστορική φόρμα Φανταστείτε τώρα τον επισκέπτη του 1900 Έχει μπροστά του ηλεκτρικές εγκαταστάσεις, μηχανές, νέες τεχνολογίες, φωτογραφία, κινηματογράφο.

06:31 Η έκθεση του 1900 είναι ακριβώς η εποχή της λεγόμενης Belle Epoque, της όμορφης εποχής που ξεκινά γύρω στο 1880 και τερματίζεται με τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο το 1914. Μια εποχή πίστης στην τεχνολογική πρόοδο, σε μια διαρκή ιδέα εξέλιξης, αναβάθμισης και ένα μέλλον που δεν έχει ορίζοντα, καθώς τα πάντα είναι μπροστά δίχως τέλος.

07:01 Περίπου 51 εκατομμύρια άνθρωποι επισκέφθηκαν την έκθεση, αριθμός τεράστιος για μια εποχή που η Γαλλία ολόκληρη είχε περίπου 41 εκατομμύρια κατοίκους. Και μέσα σε αυτόν τον κόσμο της νεωτερικότητας βρίσκεται ένα περίπτερο που μοιάζει με βυζαντινή εκκλησία. Σαν να λέει η Ελλάδα, είμαστε ένα αρχαίο έθνος, αλλά είμαστε και μέρος του σύγχρονου κόσμου, με κληρονομιά βυζαντινή χριστιανική.

07:33 Και εδώ ίσως βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον σημείο. Οι παγκόσμιες εκθέσεις παρουσιάζουν τον κόσμο σαν μια μεγάλη οικογένεια. Όλες οι χώρες συναντιούνται, όλες παρουσιάζουν τα επιτεύγματά τους, όμως ταυτόχρονα είναι ένας χώρος ανταγωνισμού. Τα κράτη συγκρίνονται και πολλές από τις μεγάλες αυτοκρατορίες παρουσιάζουν μαζί με τα προϊόντα τους και τις απικίες τους.

08:01 Έτσι η παγκόσμια έκθεση είναι ταυτόχρονα γιορτή της πρόοδου και θέατρο εξουσίας Κάθε περίπτερο λέει κοιτάξτε ποιοι είμαστε Αλλά στην πραγματικότητα λέει κοιτάξτε πόσο ισχυροί είμαστε Και εδώ αρχίζει η πιο παράξενη πλευρά της ιστορίας Οι παγκόσμιες εκθέσεις είναι προσωρινές Τα περισσότερα κτίρια κατασκευάζονται για να διαρκέσουν όσο η έκθεση.

08:34 Κάθε έκθεση βέβαια οντάρει και στο να δείξει αυτόν τον καλύτερο εαυτό. Η Ελλάδα έχει μία διαφορετική τύχη. Το ελληνικό περίπτερο αποσυναρμολογείται και αντί να χαθεί μεταφέρεται στην Ελλάδα. Γιατί? επειδή υπάρχει ήδη μια ιστορία πίσω από ένα ναό που έχει αρχίσει να κατασκευάζεται στην Αθήνα. Στις 14 Φλεβάριου 1898 γίνεται απόπειρα δολοφονίας εναντίον του βασιλιά Γεωργίου του I.

09:09 Ο βασιλιάς και η κόρη του Μαρία διασώζονται. Η απόπειρα προκαλεί μεγάλη συγκίνηση και αποφασίσεται να αναγερθεί στο σημείο ένας ναός αφιερωμένος στον Σωτήρα Χριστό. Το 1898 δίθεται ο θεμέλιος λήθος, αλλά το έργο δεν ελοκλειώνεται όπως είχε αρχικά σχεδιαστεί. Και τότε εμφανίζεται σχεδόν σαν μάναξ ουρανού το ελληνικό περίπτερο του Παρισιού.

09:39 Το περίπτερο αποσυναρμολογείται, τα τμήματα του μεταφέρονται στην Ελλάδα και επανασυναρμολογείται πάνω στο σημείο όπου είχε τοποθετηθεί ο θεμέλιος λήθος του ναού. Έτσι ένα κτίριο που είχε σχεδιαστεί για να είναι προσωρινό αποκτά μόνιμη ζωή Ένα κτίριο που είχε σχεδιαστεί για να εκπροσωπεί στην Ελλάδα μέσω της τέχνης της στο Παρίσι γίνεται εκκλησία στην Αθήνα Και μάλιστα όχι οποιαδήποτε εκκλησία είναι ο ναός μεταμόρφωσης Σωτήρος γνωστός σε όλους ως Άγιος Σώστης στην Λεοφόρο Συγκρού Και εδώ η ιστορία γίνεται σχεδόν συμβολική Στο Παρίσι το κτίριο ήταν ένα αντικείμενο εθνικής εκπροσώπησης Ήταν μια εικόνα της Ελλάδας Στην Αθήνα γίνεται κάτι εντελώς διαφορετικό Δεν είναι πια εικόνα της Ελλάδας, είναι κομμάτι της Ελλάδας Να τον επισκέπτεσαι για να δεις ένα εκθεσιακό περίπτερο, αλλά για να προσευχηθείς Ένα αντικείμενο της νεωτερικότητας, αναφερόμενο στο παρελθόν, μετατρέπεται σε μνημείο Και ένα προσωρινό κτίριο γίνεται μόνιμο Ίσως όμως το πιο παράδοξο βρίσκεται αλλού

10:54 Οι παγκόσμιες εκθέσεις ήθελαν να δείξουν το μέλλον Γι' αυτό και η παγκόσμια έκθεση του Παρίσι του 1889 παρουσιάζει τον πύργο του Άιφελ Η παγκόσμια έκθεση του 1900 στο Παρίσι παρουσιάζει το μετρό Το ελληνικό περίπτερο συμμετείχε σε αυτήν την γιορτή της νεοτερικότητας Όμως αυτό που τελικά επιβίωσε δεν ήταν μηχανή, δεν ήταν ένα προϊόν, δεν ήταν μια εφήμερη τεχνολογική κοινοδομία, αλλά ένα κτίριο που έμοιαζε με εκκλησία.

11:27 Και μάλιστα μεταφέρθηκε από το Παρίσι στην Αθήνα και απέκτησε μια δεύτερη ζωή. Αν λοιπόν περνάμε σήμερα από τηλεφόρο Συγκρού και βλέπουμε τον Άγιο Σώστη, είναι πολύ εύκολο να τον θεωρήσουμε απλώς ένα παλιό Αθηναϊκό Ναό. Αλλά πλέον μπορούμε να σκεφτούμε ότι κάποτε αυτό το κτίριο βρισκόταν στο Παρίσι Ότι χιλιάδες άνθρωποι περνούσαν μπροστά τους στη Παγκόσμια Έκθεση του 1900 Ότι εκεί παρουσίαζε την Ελλάδα σε έναν κόσμο που πίστευε ότι η τεχνολογία και η πρόοδος θα μεταμόρφωναν το μέλλον Και μετά όταν η έκθεση τελείωσε το περίπτερο πήρε τον δρόμο της επιστροφής από τον Παρίσι στην Αθήνα Από την έκθεση στην εκκλησία Ίσως αυτή είναι η πιο όμορφη ιστορία που μας αφήνουν οι παγκόσμιες εκθέσεις Ότι μερικές φορές τα πράγματα που φτιάχτηκαν για να διαρκέσουν μόνο λίγους μήνες Καταλήγουν να ζουν περισσότερο από τον ίδιο τον κόσμο που τα δημιούργησε Η Belle Epoque, αυτή η εξτανίκευση και ρομαντικοποίηση του παρελθόντος Μπορεί να μην ζει πλέον, αλλά μερικά απομεινάρια της είναι ακόμα ορατά

12:36 Μόλις παρακολουθήσατε ένα ακόμα επεισόδιο από τη σειρά podcast Ιστορίες της Τέχνης Αν θέλετε να ακούσετε και τα επόμενα μείνετε συντονισμένοι στο Spotify και στα Apple Podcast Ευχαριστούμε