Ήταν η Τέχνη Ολυμπιακό Άθλημα;

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 θα αναφερθούμε στην εποχή που οι καλές, όπως λεγόντουσαν τέχνες ή εικαστικές, ήταν ένα ακόμα Ολυμπιακό άθλημα. Φανταστείτε τους Ολυμπιακούς αγώνες του 1924 στο Παρίσι. Στα στάδια του Παρισιού οι αθλητές αγωνίσουν για μετάλλια. Αλλά την ίδια στιγμή, λίγα χιλιόμετρα μακριά, μέσα στο Γκραμπαλέ, συμβαίνει κάτι που σήμερα μοιάζει σχεδόν απίστευτο.

01:00 Γλύπτες, ζωγράφοι, αρχιτέκτονες μουσικής συγγραφής διαγωνίζονται και αυτοί για χρυσό ασημένιο και χάλκινο μετάλλιο. Και ανάμεσά τους ένας Έλληνας, ο γλύπτης Κώστας Δημητριάδης. Το έργο του, ένας αθλητής που ετοιμάζεται να ρίξει έναν δίσκο, κερδίζει το χρυσό μετάλλιο της γλυπτικής. Πράγματι, το 1924 ένας Έλληνας κέρδισε χρυσό Ολυμπιακό μετάλλιο όχι επειδή έτρεξε, κολύμπησε ή πέτυχε κάποιο παγκόσμιο ρεκόρ.

01:35 Το κέρδισε επειδή δημιούργησε ένα έργο τέχνης. Και αυτή η ιστορία είναι μια ιστορία μιας πολύ παράξενης περιόδου στην ιστορία των Ολυμπιακών Αγώνων. Μιας περιόδου κατά την οποία η τέχνη θεωρήθηκε και αυτή αγώνισμα. Προτού φτάσουμε όμως εκεί, πρέπει να επιστρέψουμε στον άνθρωπο που βρίσκεται πίσω από την αναβίωση των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων, τον Γάλλο Πιέρντε Κουπερτέν.

02:05 Ο Κουπερτέν δεν έβλεπε τους Ολυμπιακούς Αγώνες απλώς ως μια διοργάνωση αθλητικών αγώνων. Το όραμά του ήταν πολύ ευρύτερο. Ήθελε να δημιουργήσει έναν άνθρωπο ολοκλωμένο, έναν homo universalis. Με έναν άνθρωπο που να συνδυάζει σύμφωνα με την αρχιελληνική παράδοση το σώμα, το πνεύμα, την αισθηκή. Γι' αυτό και η ιδέα του ήταν ότι οι Ολυμπιακοί Αγώνες θα έπρεπε να περιλαμβάνουν όχι μόνο τον αθλητισμό αλλά και τις τέχνες.

02:38 Στην αρχική συλλήψη του υπήρχαν πέντε καλλιτεχνικές κατηγορίες. Αρθετονική, γλυπτική, ζωογραφική, λογοτεχνία και μουσική. Οι καλλιτεχνικοί διαγωνισμοί θα έπρεπε μάλιστα να έχουν ένα συγκεκριμένο θέμα, τον αθλητισμό. Η τέχνη έπρεπε να συνομιλεί με το σώμα, την κίνηση, την άμυλα και το Ολυμπιακό ιδεώδες. Οι Ολυμπιακοί αγώνες ξεκίνησαν το 1896 στην Αθήνα.

03:05 Όμως για πρώτη φορά αρχίζει να συζητιέται στους Ολυμπιακούς αγώνες του 1908 στο Λονδίνο. Παρ' όλα αυτά, η πρώτη φορά που επισήμως πρακτικά εφαρμόζεται αυτή η ιδέα, το να είναι Ολυμπιακό άθλημα τέχνες, είναι στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1912 στη Στοχόλμη. Έτσι γεννήθηκε αυτό που σήμερα ίσως φαντάζεται διανόητο, το Ολυμπιακό Μετάλλιο της Τέχνης.

03:32 Πάμε λοιπόν πίσω στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Στοκχόλμης το 1912 όπου για πρώτη φορά παραγματοποιούνται επίσημα καλλιτεχνικοί διαγωνισμοί σε πέντε τέχνες και οι νικητές παίρνουν μετάλλια όπως ακριβώς οι αθλητές μόνο που η πρώτη διοργάνωση είναι αρκετά παράξενη Οι συμμετοχές είναι λίγες και σε αρκετές κατηγορίες δεν απονέμονται καν ασημένια ή χάλκινα μετάλλια Τη γλυπτική για παράδειγμα το χρυσό κερδίζει ο Αμερικανός Walter Winans με ένα έργο που ονομάζεται An American Trotter, ένα άλογο Τη δογραφική κερδίζει ο Ιταλός Giovanni Pellegrini με το έργο Winter Sports Και στη μουσική ο Ρικάρδο Μπαρτελεμί κερδίζει με έναν Ολυμπιακό θριαμβευτικό εμβατήριο Αλλά υπάρχει και μια εκπληκτική ιστορία στη λογοτεχνία Το χρυσό μετάλλιο κερδίζει ένα έργο με τον τίτλο «Οντίτου Σπορτ».

04:32 Ο συγγραφέας όμως δεν είναι ένας άγνωσος ποιητής. Είναι ο ίδιος ο Πιέρντε Κουπερτέν, ο άνθρωπος που αναβίωσε τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Μόνο που δεν εμφανίζεται με το πραγματικό του όνομα. Χρησιμοποιεί τα ψευδόνυμα «George Horrold» και «Martin Esbach». Για χρόνια δεν αποκαλύπτει ότι πίσω από το βραδευμένο ποίημα είναι ο ίδιος.

04:56 Ο άνθρωπος που δημιούργησε τους Ολυμπιακούς Αγώνες, τους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες, είναι λοιπόν και ο πρώτος Ολυμπιονίκης της λογοτεχνίας. Για τον Κουπερτέν λοιπόν, ο αθλητισμός και η τέχνη δεν ήταν δύο διαφορετικοί κόσμοι. Ήταν δύο τρόποι να εκφραστεί το ίδιο ιδανικό. Η πειθαρχία του σώματος, του πνεύματος και τελικά η προσπάθεια για την τελειότητα.

05:22 Άλλωστε και στην αρχαία Ελλάδα πίστευαν πως η καλή εμφάνιση του καλού σώμα αναδεικνύει και μια καλή ψυχή εσωτερικά Στους Ολυμπιακούς Αγώνες στην Αμβέρσα το 1920 οι καλλιτεχνικοί διαγωνισμοί συνεχίζονται Και σταδιακά αρχίζουν να αποκτούν μεγαλύτερη σημασία Το 1924 όμως συμβαίνει κάτι καθοριστικό Οι Ολυμπιακοί Αγώνες επιστρέφουν στο Παρίσι μετά την διεξαγωγή τους το 1900 στους δεύτερους Ολυμπιακούς Αγώνες.

06:00 Η τέχνη λοιπόν βρίσκεται πλέον στο κέντρο της διοργάνωσης. Οι συμμετοχές αυξάνονται σημαντικά. Συνολικά 193 καλλιτέχνες από 24 χώρες παρουσιάζουν έργα στις 5 κατηγορίες. Η έκθεση γίνεται στο Grand Palais. Και εκεί, ανάμεσα σε έργα ζωγραφικής, γλυπτικής, αντιετωνικής, μουσικής και λογοτεχνίας, εμφανίζεται ένας Έλληνας γλυπτής, ο Κώστας Δημητριάδης.

06:32 Ο Κώστας Δημητριάδης γεννήθηκε το 1879 και ανήκει στη γενιά των Ελλήνων γλυπτών που διαμορφώθηκαν ανάμεσα στην ακαδημαϊκή παράδοση και στις νέες αντιλήψεις για το σώμα και την κίνηση. Το 1924 ήταν πλέον 45 ετών και παρουσιάζει στο Παρίσι ένα έργο που θα γίνει το πιο διάσημο της καλλιτεχνικής του πορείας, τον δισκοβόλο.

06:58 Αλλά υπάρχει μια λεπτομέρεια που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η επίσημη ονομασία του έργου στον Ολυμπιακό διαγωνισμό ήταν Φιλανδός δισκοβόλος, δισκοβόλ Φιλανδεύ. Δεν πρόκειται λοιπόν απλώς για μια αναπαράσταση του αρχαίου δισκοβόλου Ο Δημητριάδης δημιουργεί έναν σύγχρονο άθλητη Έναν άνθρωπο του 20ου αιώνα Και ταυτόχρονα μέσα από το σώμα του επιστρέφει στην αρχαιότητα Να σταθούμε λίγο στο γλυπτό Ένας γυμνός άνδρας, το σώμα τεντωμένο, τα πόδια σταθερά, ο κορμός περιστρέφεται και το ένα χέρι κρατά τον δίσκο Ολόκληρη η μορφή βρίσκεται σε μια κατάσταση έντασης ακριβώς πριν από την κίνηση Δεν βλέπουμε τη στιγμή που ο δίσκος φεύγει Βλέπουμε τη στιγμή ακριβώς πριν, τη στιγμή της συγκέντρωσης Και αυτό είναι που κάνει το έργο ενδιαφέρον Ο Δημητριάδης δεν προσπαθεί απλώς να δείξει έναν δυνατό άντρα Προσπαθεί να δείξει την ενέργεια που υπάρχει μέσα στο σώμα πριν αυτή γίνει κίνηση Και εδώ υπάρχει μια πολύ όμορφη σχέση με την αρχαία ελληνική γλυπτική Για τους αρχαίους Έλληνες το γυμνό ανδρικό σώμα δεν ήταν απλώς ένα αντικείμενο ανατονικής μελέτης

08:18 Ήταν φορέας ιδεών Το σώμα μπορούσε να εκφράσει την αρμονία, την δύναμη, την πειθαρχία, την ομορφιά Ο Δημητριάδης παίρνει αυτήν την παράδοση και την μεταφέρει στον 20ο αιώνα Ο αρχαίος λοιπόν αθλητής συναντά τον σύγχρονο Η Ελλάδα του 1924, εκείνη της αρχαιότητας. Ο δισκοβόλος δεν είναι ένα άγραμμα από απλώς θυμής στην αρχαιότητα.

08:45 Είναι έργο της εποχής του. Η μορφή δεν είναι τόσο ήρεμη και ισορροπημένη ως ένας κλασσικός αρχαίος κούρος. Υπάρχει ένταση, κίνηση, μια σχεδόν κινηματροφική αίσθηση. Ίσως αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του έργου. Ο Δημητριάδης μετατρέπει τον χρόνο σε γλυπτική. Και τελικά έρχεται η κρίση. Ο Κώστας Δημητριάδης παίρνει το χρυσό μετάλλιο στην ελληνική.

09:14 Δεύτερος ο Φραντς Χέρντενστάιν από τον Λουξεμβούργο. Και τρίτα βραβεία αποδίδονται στον Γάλλο Πλόντ Λεόν Μασό και στον Γαλλοδανό Ζαν Ρενέ Κογκέν. Ναι, Κογκέν. Ο Ζαν Ρενέ Κογκέν ήταν ένας από τους γιους του μεγάλου Γάλλου ζωγράφου Πολ Κογκέν. Οπότε στον ίδιο διαγωνισμό βρίσκουμε έναν Έλληνα γλύπτη, έναν απόγονο μιας μεγάλης οικογένειας της ευρωπαϊκής τέχνης και καλλιτέχνης από πολλές χώρες της Ευρώπης και στην κορυφή του Δημητριάδης.

09:51 Ένας Έλληνας καλλιτέχνης γίνεται Ολυμπίον Νίκης, ο μοναδικός τα χρόνια που πράτησε αυτή η παράδοση της συμμετοχής των τεχνών στους Ολυμπιακούς αγώνες. Η ιστορία του γλυπτού δεν τελειώνει στο Παρίσι Το 1925, ένα χρόνο μετά τους Ολυμπιακούς ο ομογενής επιχειρηματίας Ευρυπίδης και Καγιάς αγοράζει τον δισκοβόλο και τον δωρίζει στο Δήμο της Νέας Υόρκης Το έργο του αποφετήται στο Central Park Έτσι ένα γλυπτό που έχει κερδίσει το χρυσό μετάλλιο της Ελλάδας στους Ολυμπιακούς βρίσκεται πλέον στη καρδιά της Νέας Υόρκης Αργότερα βέβαια μεταφέρθηκε από το Central Park σε ένα άλλο πάρκο της Νέας Υόρκης και το 1960 βίωσε πολλαπλούς βανταλισμούς μιας και η συγκεκριμένη περιοχή ήταν αρκετά υποβαθμισμένη Έτσι λοιπόν το απέσυραν, το βάλαν σε μια αποθήκη για 30 χρόνια και το 1990 όταν πλέον θεωρήθηκε πως η περιοχή έχει πλέον αναβαθμιστεί και σαν να τοποθετήθηκε στο ίδιο πάρκο μιας περιοχής στη Νέα Υόρκη που εκτίστηκε μέχρι και σήμερα.

10:58 Ο δισκοβόλος του Δημητριάδη βέβαια είναι και στην Αθήνα απέναντι ακριβώς από το Καλλιμάρμαρο μόνο που αυτό είναι αντίγραφο του γλυπτού που είχε στείλει στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Το αυθεντικό είναι αυτό που είναι στη Νέα Υόρκη. Εδώ αξίζει να κάνουμε μια μικρή παρένθεση Γιατί αν μιλήσουμε μόνο για τον Έλληνα γλύπτη χάνουμε το πόσο παράξενο και σημαντικό ήταν συνολικά αυτό το πείραμα Το 1924 για παράδειγμα το Χριστός Ισογραφική κερδίζει ο Ζαν Ζακόμπι από το Λουξεμβούργο Έτσι ο Ζακόμπι γίνεται ένας από τους πιο επιτυχημένους καλλιτέχνες στην ιστορία των Ολυμπιακών Καλλιτεχνικών Αγώνων Το 1968 κερδίστηκε ανάχρυσο, αυτή τη φορά με τα σχέδιά του με θέμα το ράγπι Είναι μάλιστα ο μόνος κολλητέχνης που κέρδισε δύο χρυσά μετάλλια ζωγραφική.

11:52 Στην Ήρα Διοργάνωση του 1928 στο Άμψενταμ, το χρυσό στιγληπτική κερδίζει ο Γάλλος Πολ Λαντόφσκι με τον Μπόξερ. Ο Πολ Λαντόφσκι είναι πάρα πολύ σημαντικός κολλητέχνης, διότι για όσους δεν ξέρουν το όνομά του, είναι ένας από τους κολλητέχνες που δημιούργησαν το Χριστό το Ρίο της Δανέιρο. Και υπάρχει μία ακόμα ενδιαφέρουσα περίπτωση Η Γερμανίδα Ρενέ Σιντένις κερδίζει το Χάλκινο Με έναν ποδοσφαιριστή Η Σιντένις θα γίνει αργότερα γνωστή Για τα γλυπτά ζώων της Και για τον περίφημο Αρκούδο του Βερολίνου Στην αρχιτεκτονική Επίσης τα πράγματα γίνονται ακόμα πιο ενδιαφέροντα Το 1928 Το χρυσό κερδίζει ο Ολλανδός αρχιτέκτονας Γιάνν Γουίλς για τον σχεδιασμό του Ολυμπιακού Σταδίου του Άμσενταμ.

12:46 Δηλαδή ένας αρχιτέκτονας κυρδίζει Ολυμπιακό Μετάλλιο σχεδιάζοντας ένα στάδιο για τους ίδιους τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Κι όμως αυτό το παράξενο πείραμα δεν θα κρατήσει για πάντα. Οι καλλιτεχνικοί διαγωνισμοί συνεχίζονται κανονικά στους Ολυμπιακούς του 1932, το 1936 στο Βερολίνο, το τελευταίος πριν το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, το 1944 δεν πραγματοποιούνται λόγω του πολέμου και η τελευταία φορά που θα συμμετέχουν οι τέχνες στους Ολυμπιακούς είναι στους πρώτους μεταπολεμικούς Ολυμπιακούς αγώνες το 1948 στο Λονδίνο.

13:27 Ταδιακά όμως δημιουργείται ένα πρόβλημα. Οι περισσότεροι καλλιτέχνες είναι επαγγελματίες Και αυτό έρχεται σαν αντίθεση με την αντίληψη του Ολυμπιακού κινήματος εκείνης της εποχής για τον αίρασι τεχνισμό. Πώς μπορείς να συγκρίνεις έναν επαγγελματία γλύπτη με έναν αίρασι τέχνη αθλητή. Ανένας αθλητής δεν μπορούσε να αμείβεται επαγγελματικά και να συμμετέχει στους Ολυμπιακούς, αλλά οι καλλιτέχνες ήταν σχεδόν εξορισμό επαγγελματίες.

13:54 Το 1949 το Διεθνές Ολυμπιακό Κίνημα αποφασίζει να καταργήσει τους καλλιτεχνικούς διαγωνισμούς Από το 1952 και μετά η τέχνη παραμένει συνδεδεμένη με τους Ολυμπιακούς μέσα από εκθέσεις και διοργανώσεις Αλλά δεν υπάρχει πλέον διαγωνισμός τέχνης με μετάλλια Και κάπως έτσι τελειώνει ένα από τα πιο παράξενα κεφάλαια της ιστορίας των Ολυμπιακών Αγώνων Σήμερα έχουμε μάθει να διαχωρίζουμε πολύ καθαρά την τέχνη από τον αθλητισμό.

14:29 Ο αθλητισμός θεωρείται πεδίο επίδοσης ενώ η τέχνη πεδίο έκφρασης. Στον κόσμο όμως του Κουπερντέν αυτά τα δύο δεν ήταν τόσο μακριά. Και ο ίσως, αν το σκεφτούμε λίγο περισσότερο, δεν είναι ούτε σήμερα. Ένας αθλητής προσπαθεί να ξεπεράσει τα όρια του σώματος, όσο ένας καλλιτέχνης προσπαθεί να ξεπεράσει τα όρια της μορφής.

14:50 και οι δύο χρειάζονται πειθαρχία, πανάληψη, αποτυχία, συγκέντρωση, ίσως τελικά φτάσουν στο θρίαμβο. Ίσως γι' αυτό ο δισκοβόλος του Δημητριάδη είναι ένα ενδεικτικό έργο για αυτήν την ιστορία. Βλέπουμε ένα έργο λίγο πριν την κίνηση. Δεν βλέπουμε έναν πάτο δίσκο, δεν βλέπουμε το αποτέλεσμα, βλέπουμε την προσμονή. Ο αθλητής βρίσκεται ανάμεσα στην ακινησία και την κίνηση.

15:18 ανάμεσα στην Ελλάδα του παρελθόντος και στην Ελλάδα του 20ου αιώνα ανάμεσα στην τέχνη και τον αθλητισμό. Ίσως λοιπόν δεν είναι τυχαίο ότι το έργο που κέρδισε την Ελλάδα το χρυσό ήταν ένας δισκοβόλος, ένα σώμα που ετοιμάζεται να αγωνιστεί και ένα σώμα που έχει ήδη με ατραπεί σε τέχνη. Κι έτσι για λίγες δεκαετίες οι Ολυμπιακοί αγώνες δεν είχαν μόνο αθλητές που άλευαν για χρυσά, είχαν και καλλιτέχνες.

15:48 Και ίσως αυτή είναι η πιο όμορφη ηρωνία Αυτών των ξεχασμένων Ολυμπιακών Αγώνων Ότι κάποτε η τέχνη δεν ήταν απλός μέρος γιορτής Ήταν και αγώνισμα Μόλις παρακολουθήσατε ένα ακόμα επισόδιο της σειράς podcast Ιστορίες της τέχνης Αν θέλετε να βρείτε τα επόμενα επεισόδια Όπως θα παρακολουθήσετε στο Spotify και στα Apple Podcast Ευχαριστούμε πολύ