Όταν η Ζωγραφική Φοβήθηκε την Φωτογραφία

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 θα αναφερθούμε στην γέννηση της φωτογραφίας και στο πώς η ζωγραφική φοβήθηκε αυτήν την νέα καλλιτεχνική έκφραση. Υπάρχει μια στιγμή στην ιστορία της τέχνης που μοιάζει σχεδόν καταστροφή. Το 1839 εμφανίζεται δημόσια η φωτογραφία. Για πρώτη φορά μια μηχανή μπορεί να καταγράψει την εικόνα του κόσμου με μια ακρίβεια που η ζωγραφική δεν μπορούσε να πετύχει.

01:00 Και τότε γίνεται ένα παράξενο ερώτημα. Αν μια μηχανή μπορεί να αναπαραστεί στην πραγματικότητα καλύτερα από έναν ζωγράφο, τότε ποιος είναι πλέον ο λόγος ύπαρξης της ζωγραφικής. Αυτό το ερώτημα θα αλλάξει την τέχνη για πάντα. Για αιώνες, ένα από τα βασικά καθήκοντα του σογράφου ήταν να αναπαραστήσει τον κόσμο. Όσο πιο πιστά, τόσο καλύτερα.

01:38 Ένα προτρέτο μπορούσε να διατηρήσει για τις επόμενες γενιές το πρόσωπο ενός ανθρώπου. Ένα το οποίο μπορούσε να καταγράψει έναν τόπο. Ένας πίνακας μπορούσε να παρουσιάσει ένα ιστορικό γεγονός. Ήταν σχεδόν σαν ένα ιστορικό ντοκουμέντο. Και βέβαια η ζωγραφική δεν ήταν ποτέ μόνο αντιγραφή. Όμως η ικανότητα του ζωγράφου να δημιουργεί μία πιστική ομοιότητα είχε τεράστια σημασία, η ιδέα δηλαδή της μίμησης.

02:07 Γι' αυτό άλλωστε για τον Πλάτωνα η ζωγραφική είναι μία κατώτερη μορφή έκφρασης και γι' αυτό εξορίζεται από την πλατωνική πολιτεία. Ακριβώς επειδή στην ουσία αντιγράφει ένα αντίγραφο μίας ιδέας. Σκεφτείτε για παράδειγμα τα πορτρέτα της αναγέννησης. Το πρόσωπο του ισχυρού ανθρώπου, του εμπόρου, του βασιλιά, του πάπα, του αριστοκράτη.

02:37 Η εικόνα ήταν τρόπος να διατηρηθεί η παρουσία του ανθρώπου ακόμη και μετά τον θάνατό του. Εξαφνικά τον 19ο αιώνα εμφανίζεται μια μηχανή που μπορεί πλέον να κάνει κάτι παρόμοιο. Μόνο που δεν χρειάζεται πινέλο, χρειάζεται φως Το 1839 η Γαλλική κυβέρνηση παρουσιάζει επίσημα την μέθοδο του Λουί Λαγκέρ την δαγκαιροτυπία Η φωτογραφία δεν είναι πλέον απλώς ένα επιστημονικό πείραμα γίνεται δημόσια τεχνολογία και η αντίδραση είναι τεράστια Για πρώτη φορά η πραγματικότητα μπορεί να αφήσει το ίδιο το αποτύπωμά της πάνω σε μια επιφάνεια Ο φωτογράφος δεν χρειάζεται να σχεδιάσει το πρόσωπο, το φως το σχεδιάζει Αυτό είναι το πραγματικά επαναστατικό στοιχείο Η εικόνα δεν δημιουργείται μόνο από το χέρι του ανθρώπου Δημιουργείται από μια μηχανική διαδικασία καταγραφής, μια τεχνολογική μέθοδο και γι' αυτό η φωτογραφία ή ο κινηματογράφος αργότερα δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν χωρίς την βιομηχανική επανάσταση.

03:57 Αυτό λοιπόν αλλάζει τελείως την έννοια της εικόνας. Συχνά λέμε ότι η φωτογραφία σπότωσε τη ζωγραφική αλλά αυτό είναι απλουστευτικό. Η φωτογραφία πράγματι πήρε από τη ζωγραφική ορισμένες λειτουργίες. Για παράδειγμα το ποτρέτο μπορούσε πλέον να γίνει πολύ γρηγορότερα και σταδιακά φτηνότερα. Αν κάποιος ήθελε απλώς να κρατήσει την εικόνα του προσώπου του, δεν ήταν πλέον απαραίτητο να πληρώσει έναν ζωγράφο.

04:29 Αλλά εδώ συμβαίνει κάτι ενδιαφέρον. Η φωτογραφία δεν καταστρέφει τη ζωγραφική. Να απελευθερώνει από ένα μέρος της υποχρέωσής της να μοιάζει με την πραγματικότητα. Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο ολόκληρης ιστορίας. Οι ζωγράφοι μέχρι τότε ένιωθαν ένα χρέος να μιμούνται αυτό το οποίο βλέπουν, κάτι που για τους καλλιτέχνες της αφαίρεσης των 20ο αιώνα θα έμοιαζε ως έλλειψη δημιουργίας.

04:57 Για τον Καντήσκι ή για τον Παρθένη, ένα ζωγράφος οφείλει να δημιουργεί νέες εικόνες, όχι απλώς να επαναλαμβάνει πάνω στο καμβά την εικόνα ενός αδικημένου που στην πραγματικότητα έχει τη δική του εικόνα. Είναι αυτό που έλεγε ο φιλόσοφος Μπλες Πασκάλ Πώς σημαντεότητα να θαυμάζει κανείς την εικόνα ενός αντικειμένου που δεν θαυμάζει κανείς το ίδιο αντικείμενο στην αρχική του εκδοχή Τον 19ο αιώνα εμφανίζεται ένα σημαντικό ρηξικέλευτο για τα εικαστικά δεδομένα ταλτεχνικό κίνημα, ο εμπρεσιονισμός Μονέ, Ρενουάρ, Ντεγκά, Ιζαρό και οι υπόλοιποι εμπρυσσονιστές ενδιαφέρονται όλο και περισσότερο για κάτι που δεν είναι μια σταθερή, τέλεια εικόνα του κόσμου.

05:53 Τους ενδιαφέρει η στιγμή, το φως, η ατμόσφαιρα, η κίνηση, η αλλαγή. Και εδώ η φωτογραφία έχει ένα παράξενο αποτέλεσμα. Η φωτογραφική μηχανή μπορεί να καταγράψει μια στιγμή με τρόπο που ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν μπορεί. Μπορεί να παγώσει μια κίνηση, μπορεί να κόψει ένα σώμα στην άκρη του κάδρου, μπορεί να δημιουργήσει μια σύνθεση που μοιάζει τυχαία.

06:20 Και οι ζωγράφοι αρχίζουν να ενδιαφέρονται ακριβώς για αυτό. Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο Γάλλος ζωγράφος Ένγκαρντεγκά. Αν δει κανείς τις σκηνές του από τον παλέτο, οι χορεύτριες δεν είναι πάντα τοποθετημένες όμορφα στο κέντρο Κάποιες φορές κόβονται από το άκρο του κίνακα, το βλέμμα μοιάζει σαν να έχει συλλάβει μια τυχαία στιγμή, σαν να κοιτάζουμε μέσα από ένα φωτογραφικό φακό Αυτό είναι μια από τις μεγάλες ηρωνίες της ιστορίας της τέχνης Η φωτογραφία δεν κάνει απλώς τη ζωγραφική περίτη διδάσκει στους ζωγράφους νέους τρόπους που βλέπουν.

07:05 Και στο τοπίο συμβαίνει καταστήκο. Οι ζωγράφοι δεν χρειάζεται πλέον να προσπαθούν πάντα να δώσουν μια τέλεια λεπτομερή καταγραφή ενός τόπου. Μπορούν να επιτροφούν στην εμπειρία. Το φως που αλλάζει. Τι συμβαίνει όταν ο ήλιος πέφτει πάνω στον καθαδρικό της Ρουέν σύμφωνα με το μονέ. Τι συμβαίνει όταν η ομίχλα εξαφανίζει τα περιγράμματα.

07:26 Ο Μονέ θα ζωγραφίσει τον ίδιο καθεδρικό ξανά και ξανά 30 φορές. Όχι επίθελε να μας πληροφορήσει πώς είναι ο καθεδρικός, αλλά επίθελε να μας δείξει πώς αλλάζει η όψη του μέσα στον χρόνο. Αυτό που αλλάζει είναι η σχέση του χρόνου με την τέχνη. Ο χρόνος πλέον είναι παρόν μέσα στη ζωγραφική πράξη, η διαδικασία του και οι μεταβολές του.

07:52 Εδώ η ζωγραφική αρχίζει να απομακρύνεται από την απλή καταγραφή. Αν συνεχίσουμε αυτήν την ιστορία φτάνουμε πολύ μακριά Γιατί όταν η ζωγραφική δεν είναι πλέον υποχρεωμένη να αντιγράφει τον κόσμο Μπορεί να κάνει κάτι άλλο Να τον παραμορφώσει, να τον παραλλάξει, να τον απλοποιήσει Να χρησιμοποιήσει χρώματα που δεν υπάρχουν στη φύση Μπορεί να εγκαταλείψει εντελώς την αναπαράσταση και έτσι μέσα σε μερικές δεκαετίες περνάμε από τον υπηρεσιονισμό στον Σεζάν, τον Πικάσο, στον Καντίνσκι και τελικά στην αφαίρεση.

08:33 Δεν σημαίνει ότι η φωτογραφία προκάλεσε μόνη της τον μοντερνισμό. Η ιστορία είναι σίγουρα πολύ πιο σύνθετη. Όμως η φωτογραφία ήταν ένας από τους παράγοντες που άλλαξαν ριζικά το ερώτημα τι πρέπει να κάνει ένα ζωγράφος. Και έτσι τους έβαλε σε μια διαδικασία πειραματισμού. Το ενδιαφέρον είναι ότι η ιστορία δεν τελειώνει εδώ γιατί αρχικά η φωτογραφία προσπαθεί να αποδείξει ότι είναι τέχνη Οι φωτογράφοι δημιουργούν προσεκτικά στυμμένες εικόνες χρησιμοποιούν φωτισμούς, συνθέσεις, τεχνικές που θυμίζουν ζωγραφική Επίσης όμως η φωτογραφία αρχίζει να απελευθερώνεται και από αυτήν την ανάγκη Δεν θέλει πλέον να μοιάζει με ζωγραφική θέλει να είναι φωτογραφία και αυτό να είναι μια ανεξάρτητη μορφή τέχνης.

09:25 Έτσι δημιουργείται ένας διάλογος. Η ζωγραφική μαθαίνει από τη φωτογραφία, η φωτογραφία μαθαίνει από τη ζωγραφική και έτσι και οι δύο αλλάζουν. Και εδώ βρίσκεται στο πιο όμορφο παράδοξο. Η φωτογραφία εμφανίστηκε και πολλοί θα μπορούσαν να πούν ότι η ζωγραφική πλέον δεν χρειάζεται. Στην πραγματικότητα συνέβη σχεδόν το αντίθετο.

09:55 Η ζωγραφική απέκτηνες και μια καινούρια ελευθερία. Δεν ήταν πλέον απαραίτητο να είναι το μηχάνημα που καταγράφει τον κόσμο. Μπορούσε να γίνει μνήμη, όνειρο, συνέστημα, ιδέα, χρόνος, υποκειμενική εμπειρία. και στους αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η τέχνη του 20ου αιώνα γίνεται τόσο διαφορετική από ό,τι είχε προηγηθεί.

10:23 Για αιώνες είχε μείνει στάσιμη ως προς το εικονιστικό κομμάτι. Πλέον οι αλλαγές είναι συνεχείς και διαρκώς ανανεώνουν το λεξιλόγιο της. Αν λοιπόν ρωτήσουμε συμπερασματικά αν η φωτογραφία σκότωσε τη ζωγραφική, η απάντηση είναι όχι. Η φωτογραφία έκανε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον. Την ανάγκασε να αναρωτηθεί ποια είναι η δουλειά της.

10:53 Κι όταν η ζωγραφική σταμάτησε να προσπαθεί να ανταγωνιστεί τη μηχανή στην πιστή αναπαράσταση του κόσμου, άρχισε να εξερευνά όλα όσα η μηχανή δεν μπορούσε ακόμη να κάνει. Ίσως λοιπόν η φωτογραφία δεν ήταν ο θάνατος της ζωγραφικής. Ήταν μια κρίση ταυτότητας που την οδήγησε στον μοντερνισμό Μόλις ακούσατε ένα ακόμα επεισόδιο της σειράς podcast Ιστορία Είσεις Τέχνης Αν θέλετε να μείνετε συντονισμένοι και να μην χάνετε οι υπόλοιποι επεισόδια Όπως γραφτείτε στο Spotify και στα Apple Podcast Ευχαριστούμε πολύ