Τέχνη και Θεωρίες Συνωμοσίας

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

01:00 Ευθύ, άμεσο, απλοϊκό να εξηγήσει τα πάντα. Καθώς εάν πίσω από το οτιδήποτε κρύβεται απλώς μία συνομωσία, κρύβεται απλώς μία οργάνωση η οποία τρέχει τα πάντα και δίνει απάντηση σε κάθε ερώτημα, τότε δεν χρειάζονται καν τα ερωτήματα. Οι θεωρίες συνομωσίας είναι στην ουσία ο τρόπος να ξεκλειδώσουν κάθε ερώτηση αφελείς άνθρωποι που δεν μπορούν με άλλον τρόπο να δώσουν απάντηση.

01:36 Υπάρχει άραγε ένας πίνακας που κρύβει το μεγαλύτερο μυστικό της ιστορίας. Μήπως οι μεγάλοι καλλιτέχνες άφησαν κρυφά μηνύματα που μόνο λίγοι μπορούν να αποκωδικοποιήσουν. Υπάρχουν άραγε μυστικές εταιρείες που ελέγχουν την τέχνη και τελικά είναι δυνατόν ένας πίνακας να αλλάξει την ιστορία του κόσμου. Αυτές είναι μερικές από τις πιο διάσημες θεωρίες συνωμοσίας που κυκλοφορούν εδώ και δεκαετίες γύρω από τέργα τέχνης.

02:06 Άλλωστε και η ίδια η τέχνη από τον 20ο αιώνα προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει κρυμμένα μυστικά τα οποία μπορεί να κρύβονται ίσο από την προφάνεια, ίσο από τα όσα βλέπει κανείς, αυτά που είναι άμεσα ορατά. Ο Πανόφσκι, ένας από τους σημαντικούς εικονολόγους στον κόσμο της τέχνης, προσπάθησε να αποκωδικοποιήσει τον distinguished symbolism, τον κρυμμένο συμβολισμό που κρύβεται στα έργα της φλαμαντικής αναγέννησης.

02:35 Στο σημερινό επεισόδιο θα προσπαθήσουμε να καταλάβουμε γιατί γεννιούνται αυτές οι θεωρίες, όχι να αποδείξουμε αν είναι αληθινές ή ψεύτικες που δεν έχει και τόση σημασία. Γιατί έχουμε τόσο μεγάλη ανάγκη να πιστεύουμε ότι πίσω από ένα αριστούργημα κρύβεται κάτι περισσότερο από αυτό που βλέπουμε. Αυτό που βλέπουμε άραγε δεν είναι από μόνο του αρκετό.

03:04 Η τέχνη είναι από την φύση της ανοιχτή στις ερμηνείες. Ένα έργο δεν έχει μία μόνο σημασία. Διαφορετικοί άνθρωποι βλέπουν διαφορετικά πράγματα. Αυτό όμως έχει και μία παρνέργεια. Όταν ένα έργο είναι ενηγματικό, πολλοί πιστεύουν ότι κρύβει κάποιο μυστικό Έτσι γεννιούνται θεωρίες συνωμοσίας Συχνά ξεκινούν από μία μικρή ιστορική λεπτομέρεια Και σιγά σιγά μετατρέπονται σε ιστορίες για μυστικές οργανώσεις, αμένους θησαυρούς και κρυφούς κώδικες Αν υπάρχει ένας πίνακας που έχει γεννήσει αμέτρητες θεωρίες, αυτός είναι φυσικά το πορτρέτο της Λίζαντελ Ζοκόντο του Λεωνάουρ Νταβίντσι, η διάσημη Μόνα Λίζα.

04:01 Γιατί χαμογελάει έτσι? Ποια είναι πραγματικά η γυναίκα? Είναι όντως γυναίκα? Μήπως πρόκειται για αυτοπροσωπογραφία του Λεωνάουρ Νταβίντσι? Άλλοι υποστήριξαν ότι μέσα στα μάτια της υπάρχουν μικροσκοπικά γράμματα. Άλλοι ότι το τοπίο πίσω της αποτελεί γεωγραφικό χάρτη. Άλλοι είπαν ότι ο Λονάρντο είχε κρύψει μαθηματικούς κώδικες.

04:26 Καμία από αυτές τις θεωρίες δεν έχει επιβεβαιωθεί και το πιθανότερο να μην ισχύουν. Κι όμως συνεχίζουν να γοητεύουν εκατομμύρια ανθρώπους. Ίσως γιατί ο ίδιος Λουνάρντο ήταν ένας άνθρωπος που συνδύαζε την τέχνη με την επιστήμη, τη μηχανική και την ανατομία Η προσωπικότητά του μοιάζει ήδη μυστηριώδης Έτσι γίνεται εύκολο να το αποδώσουμε ακόμη περισσότερα μυστικά Ένας χωμούνι βερσάλης Ένας οικουμενικός άνθρωπος εποχής του Με πάμπολες γνώσεις, πάμπολες θεωρίες και ανακαλύψεις που θεωρητικά, ναι, θα μπορούσε και να κάνει έργα όλοι πιο πολύ σύνθετα.

05:09 Έργα στα οποία να υπάρχουν κρυφά μηνύματα και νοήματα. Έχει όμως σημασία να τα διαβάσουμε. Αν ένας πίνακας επηρεάστηκε όχι κανένας άλλος από την κοπ-κουλτούρα, αυτός είναι ο μυστικός δείπνος του Νταβίντσι. Μετά τη τεράστια επιτυχία του βιβλίου The Da Vinci Code του Νταν Μπράουν, εκατομμύρια άνθρωποι άρχισαν να πιστεύουν ότι ο πίνακας κρύβει αποδείξεις για τον γάμο του Ιησού με τη Μαρία Μαγδαλίνη.

05:42 Ότι υπάρχουν μυστικές αδελφότητες που προστατεύουν αυτή τη γνώση. Ότι ο ιερόδισκο πότυρο δεν είναι αντικείμενο, αλλά άνθρωπος. Η ιστορία είναι συναρπαστική. ως μυθιστόρημα. Οι ιστορικοί όμως συμφωνούν ότι δεν υπάρχουν στοιχεία που να στηρίζουν αυτές τις θεωρίες. Κι όμως το έργο, μια τυχογραφία σε ένα μοναστήρι στο Μιλάνο, εξακολουθεί να προσελκύει επισκέπτες που προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν πάθε χειρονομία και κάθε βλέμμα.

06:19 Ποιος είναι ποιος, τι εννοεί, Μήπως σχετίζεται κάπως με κρυμμένες οργανώσεις της εποχής του Ναβίντσι. Μέχρι τώρα μιλήσαμε για θεωρίες που δημιούργησε το κοινό. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου οι ίδιες οι κυβερνήσεις δημιούργησαν θεωρίες συνομωσίας γύρω από την τέχνη. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Αζιστική Γερμανία.

06:49 Ο αδόρφος Χίτλερ είστευε ότι η μοντέρνα τέχνη ήταν αποτέλεσμα μιας διεθνούς συνωμοσίας που στόχευε στην καταστροφή του γερμανικού πολιτισμού. Μια οργάνωση αριστερών, μπολσεβίκων, αναρχικών, άρρωστων ανθρώπων. Έτσι οργανώθηκε, όπως έχουμε συζητήσει και σε προηγούμενο επεισόδιο του podcast, το 1937 η περίφημη έκθεση «Η κυβερνησμένης τέχνης».

07:19 Εκεί παρουσιάστηκαν έργα του Καντίνσκι, του Κλέ, του Σαγκάλ, του Πικάσο, του Μοντριάν και πολλών ακόμη ως παραδείγματα μιας δίθεν πάρωσης τέχνης. Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτή δεν ήταν ιστορία της τέχνης. Ήταν προπαγάνδα. Ήταν μια θεωρία συνομωσίας που χρησιμοποιήθηκε ως πολιτικό όπλο. Ένα άλλο μυστήριο αφορά τα έργα που λαιλάτισαν οι Ναζί κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

07:56 Χιλιάδες πίνακες εξαφανίστηκαν. Κάποιοι βρέθηκαν, άλλοι όχι. Από εκεί γεννήθηκαν αμέτρητοι θρύλοι. Μυστικά τούνελ, κρυμμένα τρένα γεμάτα εργατέχνης, υπόγεια καταφύγια στις άλπεις, γρυφές αποθήκες που περιμένουν ακόμη να ανακαλυφθούν. Το ενδιαφέρον είναι ότι εδώ η πραγματικότητα είναι ήδη τόσο εντυπωσιακή ώστε δεν χρειάζεται σχεδόν καμία πλέον φαντασία.

08:26 Πράγματι, μέχρι σήμερα, συνεχίζουν να εντοπίζονται έργα που θεωρούν τα χαμένα για δεκαετίες. Η ζωή του Βίνσετ Βαν Κόγκ αποτελέπου μόνη της έναν μύθο έχει πλέον αποκτήσει θρηλυκές διαστάσεις. Η επίσημη εκδοχή του θανάτου του αναφέρει ότι αυτοπειροβολήθηκε το 1890. Τα τελευταία χρόνια όμως εμφανίστηκε μια διαφορετική θεωρία.

08:57 ότι ίσως ραβματίστηκε κατά λάθος από δύο νεαρούς που έπαιζαν με όπλο και ο ίδιος ανέλαβε την ευθύνη. Δεν υπάρχουν αποδείξεις που να επιβεβαιώνουν αυτή την εκδοχή. Ωστόσο η συζήτηση συνεχίζεται. Ίσως επειδή δυσκολευόμαστε να αποδεχθούμε ότι η ζωή είναι αυτούς ο μεγάλες ιδιοφυΐας τελείωσε με τόσο τραγικό τρόπο. Μάλιστα η ταινία του Τζίνα Σνάμπελ Αντετέρνητης Γκέιτ με τον Γουλέμντα Φόε ως πρωταγωνιστή παίρνει ως δεδομένο αυτή τη θεωρία του θανάτου του τονίζοντας και επαναφέροντας στο προσκήνιο τη συγκεκριμένη θεωρία η οποία ωστόσο παραμένει ανεπιβεβαίωτη Και για να έρθουμε πιο μέσα στον 20ο αιώνα φτάνουμε στην Αμερικανική τέχνη και στον εκπρόσωπό της από τους πιο διάσημους της εποχής εκείνης δεκτεία 40-50-60 τον Τζάκσον Πόλοκ Ήταν ο Πόλοκ δημιούργημα της CIA Περισσότερα γι' αυτό θα αναφερθούμε σε μεταγενέστερο επεισόδιο όμως ας μιλήσουμε ελαφρώς για αυτήν την θεωρία.

10:15 Κατά τη διάρκεια του ψυχροπολέμου, η Central Intelligence Agency, η CIA, κρηματοδότησε πολιτιστικές δράσεις που προωθούσαν την Αμερικανική τέχνη στο εξωτερικό. Στόχος ήταν να προβληθεί η ελευθερία της δυτικής δημιουργίας απέναντί στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό της Σοβιετικής Ένωσης. Από αυτό γεννήθηκε η θεωρία ότι ο Τζάκσον Πόλογγ ήταν δημιούργημα η CIA Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη Η CIA πράγματι υποστήριξε έμεσα την προβολή του αφηρημένου εξπιστωμισμού Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δημιούργησε τον Πόλογγ ή ότι υπαγόραυσε την τέχνη του Εδώ βλέπουμε πως ένα πραγματικό ιστορικό γεγονός μπορεί εύκολα να μετραπεί σε θεωρία συνωμοσίας.

11:11 Γιατί όμως συντέλει πιστεύουμε τόσο εύκολα τις θεωρίες συνωμοσίας. Οι ψυχολόγοι λένε ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος λατρεύει τα μοτίβα. Θέλουμε να βρίσκουμε νόημα παντού, ακόμη και εκεί που δεν υπάρχει. Όταν κοιτάζουμε έναν ενηγματικό πίνακα είναι φυσικό να προσπαθούμε να αποκριτογραφήσουμε ένα μήνυμα Το πρόβλημα αρχίζει όταν η επιθυμία για μυστήριο γίνεται ισχυρότερη από τα ιστορικά στοιχεία Ότι η φαντασία αντικαθιστά την έρευνα Κι όμως η πραγματική ιστορία της τέχνης είναι συχνά πιο συναρπαστική από οποιοδήποτε μυστήριο Ο Λιονάρντο ήταν πραγματικά μια ιδιοφυΐα. Οι Ναζί πράγματι έκλειψαν χιλιάδες έργα. Ο Πόλοκ πράγματι βρέθηκε στο επίκεντρο του ψυχρού πολέμου. Ο Βανκόγκ πράγματι έρισε μια τραγική ζωή. Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε φανταστικούς κώδικες ή μυστικές εταιρείες για να γίνουν οι ιστορίες αυτές πιο ενδιαφέρουσες. Είναι από μόνοις τους συναναπραστικές.

12:22 Μόλις παρακολουθήσατε ένα ακόμα επεισόδιο της σειράς podcast Ιστορίες της Τέχνης. Για να ακούσετε και τα επόμενα, μείνετε συντονισμένοι στο Spotify και στα Apple Podcast. Ευχαριστούμε.