Η Αρχή Όλων των Κακών της Ζωής μας! | Μάθε Μύθο Κι Άστονε Επ. 30

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Το ανθρώπινο είδος, ήδη από τις απαρχές του στην ελληνική μυθολογία, κλήθηκε να αντιμετωπίσει τεράστια προβλήματα και μεγάλες δυσκολίες για να επιβιώσει. Δεν πάλευε όμως μόνο του. Είχε στο πλευρό του έναν προστάτη, ο οποίος για τους δικούς του λόγους αποφάσισε να στραφεί εναντίον των θεών για να πάρουν οι άνθρωποι αυτό που τους άξιζε.

00:21 Ωστόσο, κάπου εδώ το πράγμα περιπλέκεται, διότι η βοήθεια του Προμηθέα προς το ανθρώπινο είδος έφερε πολύ σημαντικά θετικά αποτελέσματα, αλλά και σκληρές συνέπειες που τις βιώνουμε ακόμα και σήμερα. Πάμε να ξεκινήσουμε. σαν χτες θυμάμαι που μου ήρθε η ιδέα να ξεκινήσω αυτό το podcast και να τώρα που φτάσαμε τα 30 επεισόδια.

01:13 Βέβαια, χάρη σε εσάς γίνεται αυτό, αφού δεν φτάνει να έχω εγώ μία ιδέα, πρέπει και κάποιος να είναι στην άλλη μεριά για να τη βλέπει ή να την ακούει, οπότε ευχαριστώ για την υποστήριξη που δείχνετε από την πρώτη μέρα για το πρώτο επεισόδιο και χαίρομαι που σας αρέσει αυτό το συμποσιακό μυθικό μας ταξίδι στο οποίο έχουμε ακόμα πολλούς πολλούς σταθμούς.

01:36 το γιορτάσουμε. Και τι θέμα όμως είναι για το σημερινό ε από τα πιο εμβληματικά της ελληνικής μυθολογίας και ένα από τα κομβικότερα για την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους σε ολόκληρη την ελληνική μυθολογία. Την προηγούμενη εβδομάδα είχαμε γνωρίσει τον προστάτη του ανθρώπινου είδους, τον Τιτάνα Προμηθέα και είχαμε δει μέσα από τον Πλάτωνα την προσπάθεια που έκανε για να μας δώσει όλα όσα ξέχασε να μας δώσει ο αδερφός του, ο Επιμηθέας.

02:01 Θα θυμάστε ότι αναγκάστηκε να κλέψει τη φωτιά από τον Όλυμπο και τους θεούς και γι' αυτό τιμωρήθηκε. Αλλά θα θυμάστε επίσης πως αυτή είναι μια έτσι πιο φιλοσοφική εκδοχή και όχι η παραδοσιακή και πιο διαδεδομένη του μύθου στην αρχαιότητα. Το τελευταίο επεισόδιο επίσης όπως θα θυμάστε, είχε κλείσει με τη θυσία στη Μικόνη και την απόπειρα του Προμηθέα να ξεγελάσει τον Δία και πάλι για να βοηθήσει τους ανθρώπους, αυτή τη φορά με τον άνθρωπο να παίρνει εκείνο στο καλύτερο κομμάτι της θυσίας, χάρη στον Τιτάνα.

02:33 Ο Δίας το κατάλαβε, εξοργίστηκε και γι' αυτό το λόγο τελικά αποφάσισε να πάρει πίσω το δώρο της φωτιάς από τον άνθρωπο. Από εδώ θα πιάσουμε το νήμα για το σημερινό μας επεισόδιο, διότι αυτός ήταν και ο λόγος που ο Προμηθέας αποφάσισε τελικά να ανέβει στον Όλυμπο, στα κρυφά, με καταστροφικές όμως, όπως θα δούμε, συνέπειες.

03:03 Φίλες και φίλοι, το να εξαπατάς κάποιον είναι κατακριτέο και ελπίζω να συμφωνείτε. Βέβαια, θα πει κάποιος εύλογα πως ίσως εξαρτάται ποιον εξαπατάς και γιατί. Θα πει ίσως επίσης κάποιος πως ο σκοπός αγιάζεται μέσα πολλές φορές, αν και αυτή δεν είναι σε καμία περίπτωση μία από τις αγαπημένες μου παροιμίες. Το σημαντικό όμως εδώ δεν είναι το τι πιστεύω εγώ, αλλά το γεγονός πως ο Προμηθέας εξαπάτησε τον Δία και ο Δίας ως βασιλιάς των θεών και των ανθρώπων δεν υπήρχε περίπτωση να το λάβει αυτό ελαφρά την καρδία.

03:33 Τι έκανε λοιπόν? πήρε πίσω το σημαντικότερο όπλο των ανθρώπων που δεν ήταν άλλο από τη φωτιά. Ίσως να μην το καταλαβαίνουμε πολύ καλά αυτό σήμερα με την πρόοδο της τεχνολογίας, αλλά πραγματικά με τον τρόπο αυτό τους καταδίκαζε ουσιαστικά σε αφανισμό. Χωρίς τη φωτιά οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να επιβιώσουν πολύ απλά και δεν υπερβάλλω καθόλου.

03:52 Δεν μπορούσαν να μαγειρέψουν την τροφή τους, δεν μπορούσαν να αντέξουν το κρύο του χειμώνα, δεν μπορούσαν να ασκήσουν πολλές από τις τέχνες τους. Δεν μπορούσαν καν να δουν το βράδυ. Ο Προμηθέας από τη μεριά του όμως, σαν καλός προστάτης, δεν μπορούσε να το δεχτεί αυτό και για τον λόγο αυτό ανέβηκε όπως είπαμε κρυφά στον Όλυμπο, μπήκε στο εργαστήρι του ηφές του, τοποθέτησε μια αναμένη θράκα μέσα σε έναν άρθικα και έτσι επανέφερε τη φωτιά στο ανθρώπινο είδος, πρακτικά σωστάς το.

04:19 Δεν είναι μόνο ότι με τον τρόπο αυτό τους έδωσε πίσω ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο. Πρακτικά τους έδωσε πίσω ολόκληρο τον πολιτισμό τους και τη δυνατότητα να παράγουν πολιτισμό. Κάτι που φαίνεται και στην τραγωδία προμηθέας δεσμότης του Εσχύλου, εκεί όπου ο Τιτάνας εμφανίζεται ως εφευρέτης του ίδιου του ανθρώπινου πολιτισμού και δάσκαλος όλων των ανθρώπινων τεχνών.

04:40 Χωρίς αυτόν και κατ' επέκταση χωρίς τη φωτιά, δεν θα υπήρχε πολιτισμική πρόοδος για τον άνθρωπο. Για όσο διάστημα δεν την είχαν τη φωτιά, είχαν μάτια αλλά δεν έβλεπαν. Ζούσαν κάτω από το έδαφος, δεν ξεχώριζαν τις εποχές, δεν ήξεραν να κατασκευάζουν και να χτίζουν, να αργώνουν τη γη, να φροντίζουν τους εαυτούς τους όταν ασθενούσαν.

04:59 Χωρίς αυτό ήταν ένα τίποτα. Κι όμως στα μάτια του Δία αυτό ήταν το δεύτερο χτύπημα του Προμηθέα Μετά τη θυσία σας θυμίζω Και πλέον έπρεπε να σκεφτεί μια πολύ δυνατή και παραδειγματική τιμωρία όπως και έκανε Αποφάσισε όμως σε πρώτη φάση να μην χτυπήσει η τιμωρία του τον ίδιο τον Προμηθέα Αλλά το ανθρώπινο είδος που τόσο πολύ αγαπούσε ο Τιτάνας και αγωνιζόταν να προστατεύει και μάλιστα αυτή τη μορία θα πήγαινε στους ανθρώπους τελικά με τη μορφή ενός δώρου.

05:29 Ο βασιλιάς των θεών δίνει εντολή στον Ήφαιστο να δημιουργήσει μια πραγματικά πανέμορφη νεαρή γυναίκα χρησιμοποιώντας χώμα και νερό. Σε αντίθεση βέβαια με τους υπόλοιπους θνητούς ανθρώπους, εκείνη δεν γεννήθηκε αλλά κατασκευάστηκε. Και οι υπόλοιποι θεοί μαζεύτηκαν και στάθηκαν απέναντί της έτοιμοι να την πρικίσουν με τα καλύτερα δυνατά δώρα.

05:50 Η Αθηνά της έδωσε πανέμορφα ρούχα και δεξιότητες. Η Αφροδίτη της έδωσε ομορφιά, την έκανε ποθητή και πρακτικά καταμάχητη. Ο Ερμής της έδωσε πονηριά, την ικανότητα να εξαπατά και ένα πανούργο μυαλό. Όλοι οι θεοί της έδωσαν δώρα και για το λόγο αυτό η πανέμορφη αυτή γυναίκα ονομάστηκε Πανδώρα. Έμενε όμως ένα τελευταίο, αλλά πολύ σημαντικό για την εξέλιξη της ιστορίας μας δώρο.

06:16 Αυτό δεν θα ήταν κάποιο κομμάτι του χαρακτήρα ή της εμφάνισης της Πανδώρας, αλλά ένα αντικείμενο. Ένα πιθάρι το οποίο ήταν κλειστό και το οποίο δεν θα έπρεπε ποτέ να ανοίξει ίδια. Είμαι βέβαιος πως έχετε ακούσει κάποια στιγμή στη ζωή σας για το λεγόμενο κουτί της πανδόρας Υπήρχε και μια εκπομπή στην τηλεόραση Αμέσως τώρα όμως σας μίλησα για ένα πιθάρι Τι έχει συμβεί άραγε εδώ Πώς φτάσαμε από το ένα αντικείμενο στο άλλο Πώς έγινε αυτό το λάθος Πάμε να ανοίξουμε ένα παράθυρο στον χώρο και στο χρόνο στο σημείο αυτό Για να δούμε Το ότι σήμερα μιλάμε για το κουτί της Πανδώρας είναι ίσως ένα από τα πιο επιτυχημένα μεταφραστικά λάθη στην ιστορία του δυτικού πολιτισμού, γιατί αν διαβάσει κανείς τον Ισίωδο, την αρχαιότερη και σημαντικότερη πηγή για το μύθο της Πανδώρας, δεν θα βρει πουθενά κάτι για κουτί.

07:15 Στο έργο του με τίτλο «Έργα και ημέρε», η Πανδώρα ανοίγει έναν πήθο, ένα μεγάλο πιθάρι δηλαδή, ένα μεγάλο αποθηκευτικό αγίω. Οι πύθοι ήταν βασικά αντικείμενα της καθημερινής ζωής στην αρχαία Ελλάδα και χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση σιτηρών, κρασιού, λαδιού και άλλων αγαθών. Συχνά έφταναν πραγματικά σε ύψος ανθρώπου, ήταν τεράστια και αποτελούσαν σταθερά στοιχεία του οικιακού χώρου και της καθημερινότητας.

07:43 Η μετατροπή στο μύθο όμως του πύθου σε κουτί φαίνεται να ξεκινά στις αρχές του 16ου αιώνα με τον έρασμο του Ρότερνταμ. Στο έργο του Αντάτζια το 1508 αναδιηγείται τον μύθο της Πανδώρας στα λατινικά και αποδίδει τον ελληνικό όρο πύθος ως πυξής στα λατινικά. Μία λέξη που ήταν η πυξίδα για την αρχαία ελληνική τέχνη των Αγγίων και σήμαινε το μικρό κουτί μέσα στο οποίο συνήθως οι γυναίκες έβαζαν τα κοσμήματά τους.

08:13 Ήταν σαν κασετίνα ή σαν μικρό κυβότιο. Η αλλαγή αυτή δεν είναι ότι έγινε για κακό σκοπό αλλά δεν ήταν και τελείως τυχαίο γιατί ο έρασμος έγραφε για ένα αναγεννησιακό ευρωπαϊκό κοινό που ήταν πολύ πιο εξοικειωμένο με αυτά τα μικρά διακοσμητικά κουτάκια παρά με τους τεράστιους αποθηκευτικούς πήθους του αρχαίου ελληνικού κόσμου.

08:34 Ωστόσο, τα έφερε έτσι ζωή που η επιλογή του έρασμου αποδείχθηκε εξαιρετικά επιδραστική και σύντομα διαδόθηκε σε όλη την Ευρώπη. Και το ενδιαφέρον είναι ότι η αλλαγή αυτή δεν επηρέασε μόνο τη λέξη, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι φαντάζονταν γενικά το μύθο. Γιατί ένας πίθος, ένα πιθάρι δηλαδή, είναι ένα βαρύ, ακίνητο, σχεδόν αρχιτεκτονικό θα λέγαμε αντικείμενο λόγω μεγέθους.

08:59 Ένα κουτί αντίθετα είναι πολύ προσωπικό, είναι φορητό και έχει και κάτι το μυστηριώδες. Στο μυαλό μας η εικόνα μιας γυναίκας που ανοίγει ένα μικρό απαγορευμένο κουτάκι το κάνει πολύ πιο δραματικό και αφηγηματικά ελκυστικό, όπως το έκανε και για την μεταγενέστερη λογοτεχνία και τέχνη. Έτσι και οι ζωγράφοι της Αναγέννησης Μετά, αλλά και των νεότερων χρόνων, άρχισαν να απεικονίζουν την Πανδώρα με κουτιά, κασετίνες, κυβότια, παγιώνοντας μία εικόνα που τελικά αντικατέστησε σχεδόν ολοκληρωτικά την αρχαία παράδοση.

09:29 Για αρκετούς μελετητές όμως, και αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον, η διαφορά δεν είναι απλώς αισθητική. Γιατί το πιθάρι είχε βαθύτερους συμβολισμούς στον αρχαιοελληνικό κόσμο. Εκτός από ένα απλό αποθηκευτικό αγίο, χρησιμοποιούνταν πολλές φορές και σε ορισμένες περιοχές και ως ταφικό αγίο. Ορισμένοι ερευνητές έχουν επισημάνει ότι το πιθάρι συνδεόταν κάπως συμβολικά με τη γη, με τη γονιμότητα, με τη γέννηση, με το θάνατο, οπότε δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια η πανδόρα πλάθεται από χώμα, ενώ τα δεινά του κόσμου εξέρχονται από ένα πυλήνο δοχείο.

10:01 Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το πιθάρι δεν είναι απλώς ένα δοχείο που περιέχει κάποια κακά στοιχεία για τον άνθρωπο όπως θα δούμε στη συνέχεια. Λειτουργεί ως σύμβολο της ίδιας της ανθρώπινης κατάστασης και της σχέσης του ανθρώπου με την ίδια τη γη από την οποία προήλθε. Και το παράδοξο είναι ότι σήμερα το λάθος έχει γίνει ισχυρότερο από το πρωτότυπο.

10:21 Η φράση «άνοιξε το κουτί της πανδώρας» χρησιμοποιείται πάρα πολύ συχνά και σήμερα και σε δεκάδες γλώσσες, ενώ ελάχιστη πρακτικά γνωρίζουν ότι η πανδώρα δεν είχε ποτέ ένα κουτί αλλά ένα πιθάρι. Πρόκειται επομένως για ένα σπάνιο παράδειγμα όπου μία λανθασμένη μετάφραση δεν αλείωσε απλώς μια λεπτομέρεια του μύθου, αλλά άλλαξε τελείως την εικόνα που έχει ο κόσμος για αυτόν.

10:54 Και τώρα πώς συνδέονται όλα αυτά με την επιθυμία του Δίανα Τιμωρίς στους ανθρώπους. Το σχέδιο ήταν η Πανδώρα να κατέβει στη γη και να βρει τον αδελφό του Προμηθέα, τον Επιμηθέα. Βέβαια ο Προμηθέας που είπαμε ότι το όνομα του σημαίνει πως κάποιος προνοεί, είχε προνοήσει για μία ακόμα φορά και είχε προειδοποιήσει τον Επιμηθέα να μην δεχθεί τίποτα από τον Δία.

11:17 Όταν εμφανίζεται η Πανδώρα στον Επιμηθέα λοιπόν, τι κάνει ο Επιμηθέας, εννοείται πως αγνοεί τελείως τον Προμηθέα και τη δέχεται αμέσως. Είναι βράδυ, ο Επιμηθέας και η Πανδώρα είναι μαζί στο σπίτι και η ανθρωπότητα πρόκειται να βιώσει κάτι που θα της άλλαζε τη μοίρα μια για πάντα Έχει ξανά τη φωτιά, δεν την έχασε για πολύ χάρη στον Προμηθέα αλλά δεν γνωρίζει ακόμα τι θα πει ασθένεια, πόνος, μόχθος όμως όπως σας είπα αυτό δεν θα κρατήσει για πολύ ακόμα Γιατί? Διότι το βράδυ η Πανδώρα και ο Επιμηθέας ανοίγουν αυτό το πιθάρι το σφραγισμένο και από μέσα ξεπετάγονται όλα τα κακά του κόσμου για πρώτη φορά.

11:56 Οι ασθένειες, ο πόνος, ο μόχθος, η ατυχία, οι διχόνιες. Ο κόσμος ξαφνικά μέσα σε ένα βράδυ αλλάζει και γίνεται πολύ πιο δύσκολος αλλά και πολύ πιο ανθρώπινος. Υπάρχει όμως και μία λεπτομέρεια εδώ που αξίζει να συζητηθεί. Η πανδώρα προλαβαίνει και κλείνει το πιθάρι ξανά πριν προλάβει να βγει από μέσα του ένα τελευταίο στοιχείο.

12:20 Η ελπίδα. Και έρχομαι εδώ εγώ σήμερα να σας κάνω μία ερώτηση. Αν μέσα στο πιθάρι ήταν όλα τα κακά του κόσμου, γιατί ήταν μέσα η ελπίδα. Θέλουν οι αρχαίοι ποιητές να μας πούν πως το να ελπίζει κανείς είναι κακό. Σίγουρα όλοι έχουμε βιώσει ή ακούσει καταστάσεις όπου η ελπίδα μας ή η ελπίδα κάποιου άλλου δικαιώθηκε στο τέλος, γι' αυτό και πεθαίνει πάντα τελευταία.

12:46 Αλλά και άλλες ιστορίες που η ελπίδα στήχησε πολλά και δεν επιβεβαιώθηκε ποτέ κάνοντας κακό στο τέλος. Και αν τελικά έμεινε στο πιθάρι, πώς έφτασε στους ανθρώπους αυτό το πιθάρι έκλεισε. Τέλος πάντων, ενώ η ανθρωπότητα βιώνει αυτή τη νέα κατάσταση, έχει έρθει η ώρα ο Προμηθέας να νιώσει επιτέλους άμεσα την οργή του Δία.

13:09 Ποια είναι η ποινή του? Στον Ισίωδο, ο Προμηθέας αλυσοδένεται με πραγματικά άθραυστα δεσμά με αλυσίδες και υποβάλλεται σε έναν ατελείωτο βασανισμό. Στον ψεύδο Απολόδωρο, ο Δίας διατάζει τον Ήφαστο να τον καρφώσει στα βράχια του Καυκάσου, στα όρια του τότε γνωστού κόσμου. Ο Ιγήνος προσθέτει ότι η τιμωρία του επρόκειτο να διαρκέσει 30.000 χρόνια, δίνοντας ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στην αδιανόητη διάρκεια της θεϊκής εκδίκησης.

13:41 Παρά τις επιμέρους διαφορές, όλες οι παραδόσεις συμφωνούν ότι ο Προμηθέας καταδικάζεται σε μία ύπαρξη απομόνωσης, ακινησίας και αδιάκοπης οδύνης. Το πιο διάσημο στοιχείο της τιμωρίας είναι βέβαια ο αετός του Δία. Κάθε μέρα το τεράστιο αυτό αρπακτικό κατεβαίνει στο βράχο όπου είναι δεμένος ο Τιτάνας και κατασπαράζει το σηκώτη του.

14:05 Κατά τη διάρκεια της νύχτας όμως το όργανο αναγεννάται πλήρως ώστε το μαρτύριο να μπορεί να επαναληφθεί ξανά την επόμενη μέρα και ξανά την επόμενη μέρα και ξανά την επόμενη μέρα. Η τιμωρία δεν αποσκοπεί στο θάνατο του Προμηθέα, άλλωστε οι Τιτάνες είναι αθάνατοι, σκοπός της είναι η ατελείωτη επανάληψη του πόνου. Η ίδια η ανθανασία, αν το σκεφτείτε, που συνήθως θεωρείται προνόμιο των θεών, μετατρέπεται εδώ σε κινητήριο μοχλό του βασανισμού.

15:18 σας την έκανα ήδη για αυτό το επεισόδιο είναι αυτή που σας έκανα πριν για την ελπίδα. Πείτε μου εσείς κάτω στα σχόλια και την επόμενη εβδομάδα θα σας πω και εγώ τη γνώμη μου γιατί είναι ένα θέμα που με έχει απασχολήσει αρκετά. Σήμερα στο Patreon, για όσους και όσες βρίσκεστε στην παρέα μας εκεί θα δούμε διάφορες αναγνώσεις και ερμηνείες των όσων είπαμε στο σημερινό επεισόδιο για την πανδόρα και τα δεινά του κόσμου και όπως καταλαβαίνετε έχουμε πάλι να πούμε πολλά γιατί ο μύθος αυτός ήταν εξαιρετικά επιδραστικός για τους αρχαίους Έλληνες αλλά φυσικά έχει να μας πει και πράγματα για το σήμερα.

15:53 Όπως και να έχει σας ευχαριστώ πάρα πολύ που ήσασταν εδώ και αυτή την εβδομάδα. Με όσους και όσες από εσάς βρίσκεστε στο Patreon σας ευχαριστώ λίγο περισσότερο για τη σταθερή υποστήριξή σας στο podcast και τα λέμε αμέσως μετά. Με τους υπόλοιπους και τις υπόλοιπες ήμουν ο Κωνσταντίνος και θα σας δω την επόμενη εβδομάδα στο νέο επεισόδιο του podcast Μάθε Μυθοκιάστονε γιατί κάπου, κάποτε, μπορεί να σας χρειαστεί.

16:18 Να είστε καλά!