Πώς Γεννήθηκαν οι Έλληνες στη Μυθολογία; | Μάθε Μύθο Κι Άστονε Επ. 32

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Έχετε αναρωτηθεί ποτέ πώς προέκυψε η λέξη Έλληνας η οποία μας χαρακτηρίζει ακόμα και σήμερα. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν τις δικές τους παραδόσεις γύρω από το όνομα αυτό και σήμερα θα πάμε να τις εξερευνήσουμε μαζί διότι πέρα από την ενδιαφέρουσα γύκλωπη δική γνώση οι ιστορίες αυτές φανερώνουν πολλά για την προϊστορία των ίδιων των αρχαίων.

00:22 Τι συνέβη μετά τον κατακλυσμό του Δευκαλείωνα όταν η γη άρχισε να κατοικείται και πάλι από ανθρώπους. Ποιοι άνθρωποι κλήθηκαν να γεμίσουν ξανά τον κόσμο. Τι φανερώνουν τα ονόματα που τους δόθηκαν και γιατί ήταν τόσο σημαντικοί για την ελληνική ιστορία. Πάμε να ξεκινήσουμε. Αγαπητοί συμποσιαστές, καλώς ήρθατε στο 32ο επεισόδιο του podcast Μάθε Μύθο Κιάστονε, όπου ταξιδεύουμε μαζί κάθε εβδομάδα σε ολόκληρη την ελληνική μυθολογία από την αρχή, επεισόδιο το επεισόδιο, γιατί κάπου, κάποτε θα σας χρειαστεί.

01:11 Την προηγούμενη εβδομάδα είδαμε πώς η ανθρωπότητα βρέθηκε αντιμέτωπη με τη μεγαλύτερη μέχρι τότε καταστροφή της. Αφού γνωρίσαμε τον Δευκαλίωνα και την Πύρα, εξηγήσαμε γιατί ζούσαν στο σκοτεινό θα έλεγε κανείς χάλκινο γένος, κάνοντας παράλληλα μια στάση για να δούμε τα πέντε γένοι των ανθρώπων του Ισιώδου και τη σταδιακή ηθική παρακμή του ανθρώπινου είδους, από το χρυσό μέχρι το σιδηρό γένος.

01:38 Στη συνέχεια είδαμε πως η διαφθορά και η βία των ανθρώπων εξόργησαν τον Δία, ο οποίος αποφάσισε να αφανίσει το ανθρώπινο γένος με τον μεγάλο κατακλυσμό. Χάρη όμως στην προειδοποίηση του Προμηθέα, ο Δευκαλίων και η Πύρα κατάφεραν να σωθούν μέσα σε μια μεγάλη ξύλινη λάρνακα και όταν τα νερά υποχώρησαν ζήτησαν από τους θεούς να ξανακατοικηθήγει.

02:02 Ακολουθώντας τον περίφημο χρησμό, πέταξαν πίσω από τους ώμους τους τις πέτρες, οι οποίες μεταμορφώθηκαν σε άνδρες και γυναίκες, σηματοδοτώντας έτσι τη γέννηση μιας νέας ανθρωπότητας. Σήμερα, τα φώτα θα πέσουν σε αυτούς τους άνδρες και αυτές τις γυναίκες που μυθολογικά θα πρέπει να θεωρούμε υπεύθυνους για ολόκληρο το γέννας των Ελλήνων.

02:22 Δεν έχουμε δυστυχώς πολλές πληροφορίες για όλους, αλλά ένας από αυτούς ήταν ξεκάθαρα ο πιο σημαντικός, οπότε πάμε να τον γνωρίσουμε. Μετά τον μεγάλο κατακλυσμό λοιπόν, όπως θα θυμάστε, ο κόσμος είχε σχεδόν ερημώσει. Μόνοι επιζώτες ήταν ο Δευκαλείων και η σύζυγός του η Πύρα, η οποία ήταν κόρη του Επιμηθέα και της Πανδόρας, ενώ ο Δευκαλείων ήταν γιος του Προμηθέα.

02:57 Ύστερα από το χωρισμό που λέγαμε και προηγουμένως, άρχισαν να ρίχνουν πέτρες πίσω από τους ώμους τους. Οι πέτρες του Δευκαλείων αμεταμορφώνονταν σε άνδρες και οι αντίστοιχες της Πύρας σε γυναίκες, δίνοντας έτσι νέα ζωή στην ανθρωπότητα. Ωστόσο, αυτή η αναδημιουργία των ανθρώπων δεν αρκούσε για να εξηγήσει πώς προέκυψαν οι λαοί, οι πόλεις και οι βασιλικές γενιές που γνώριζαν οι Έλληνες και γνωρίζουμε και εμείς μέσα από την αρχαία ελληνική μυθολογία.

03:27 Γι' αυτό το λόγο οι αρχαίοι τοποθέτησαν αμέσως μετά τον κατακλυσμό μια δεύτερη δημιουργία, όχι πλέον ολόκληρη του ανθρώπινου γένους αλλά του ίδιου του ελληνικού κόσμου. Οι περισσότερες μυθολογικές παραδόσεις συμφωνούν ότι ο σημαντικότερος γιος του Δευκαλίωνα και της Πύρας ήταν ο Έλλην, ο Έλληνας. Παρά το γεγονός ότι το όνομα του είναι σήμερα γνωστό φυσικά σε κάθε Έλληνα και κάθε Ελληνίδα, οι μύθοι που αφορούν τη ζωή του είναι εντυπωσιακά λίγοι.

03:59 Δεν παρουσιάζεται δηλαδή να κάνει εξτρατείες, να σκοτώνει φοβερά και τρομερά τέρατα ή να ιδρύει ακόμα και μεγάλες πόλεις. Ο ρόλος του όμως είναι πολύ βαθύτερος και συμβολικός διότι είναι ο λεγόμενος επώνυμος πρόγονος όλων των Ελλήνων. Η επιλογή αυτή δεν είναι καθόλου τυχαία. Ο ελληνικός κόσμος, σε περίπτωση που δεν το γνωρίζετε, ποτέ δεν αποτέλεσε ένα ενιαίο κράτος.

04:27 Αντίθετα, ήταν κατακερματισμένος σε εκατοντάδες ανεξάρτητες πόλεις-κράτη που συχνά βρίσκονταν σε διαρκή πόλεμο μεταξύ τους. Οι Αθηναίοι, οι Σπαρτιάτες, οι Θηβαίοι, οι Κορίνθιοι είχαν διαφορετικά πολιτεύματα, διαφορετικά συμφέροντα και πολλές φορές ήταν εχθροί. Παρ' όλα αυτά πίστευαν ότι κατά βάθος αποτελούσαν κατά κάποιο τρόπο μια οικογένεια.

04:53 Οι αρχές πηγές αναφέρουν εκτός του Έλληνα και άλλα παιδιά του Δευκαλίωνα και της Πύρας, αν και οι παραδόσεις και εδώ διαφέρουν αρκετά μεταξύ τους. Ο σημαντικότερος μετά τον Έλληνα είναι ο Αμφικτίων. Σύμφωνα με την Αττική παράδοση παντρεύτηκε την κόρη του βασιλιά Κραναού και έγινε βασιλιάς της Αθήνας. Άλλες παραδόσεις τον θεωρούσαν ιδρυτή της περίφημης Αμφικτιονίας, της θρησκευτικής συμμαχίας των ελληνικών φύλων γύρω από το ιερό των Δελφών και των Θερμοπυλών.

05:25 Ακόμα και το όνομά του αν το καλοσκεφτούμε μοιάζει να ερμηνεύεται ως αυτός που κατοικεί γύρω, δηλαδή γύρω από ένα κοινό, ιερό ας πούμε. Αν ο Έλληνας εκφράζει τη βιολογική συγγένεια των Ελλήνων τότε ο Αμφικτίων εκφράζει την θρησκευτική και πολιτική τους ενότητα παρά τις όποιες διαφορές τους. Αναφέρονται ακόμη η πρωτογένεια, το όνομα της οποίας σημαίνει φυσικά η πρώτη που γεννήθηκε, καθώς και η πανδώρα. Όχι εκείνη με το πιθάρι, η πανδώρα η νεότερη ή η μελανθό, ανάλογα και πάλι με την παράδοση.

06:01 Η πρωτογένεια που λέτε παντρεύεται τον Δία και αποκτά τον Αέθλιο, τον πρώτο βασιλιά της Σύλληδας. Ενώ σε άλλες εκδοχές συνδέεται με διαφορετικές βασιλικές γενιές της Δυτικής Ελλάδας. Αυτές οι μορφές όμως δεν απέκτησαν ποτέ την σημασία και τη βαρύτητα του Έλληνα, καθώς ολόκληρη η μεταγενέστερη μυθολογία που θα δούμε και στη συνέχεια των επεισοδίων του podcast, περιστρέφεται γύρω από τη δική του οικογένεια.

06:32 Ο Έλλην, ο Έλληνας δηλαδή, σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, παντρεύτηκε για αυτός και παντρεύτηκε μία πανέμορφη νύμφη, την Ορσίδα, κόρη του ποτάμιου Θεούς Περχιού. Θυμάστε στα αντίστοιχα επεισόδια τι είχαμε πει για τις νύμφες και τις ποτάμιας θεότητες. Από το γάμο τους γεννήθηκαν τρεις γη και εδώ θέλω την προσοχή σας.

06:54 Ο αίολος, ο δώρος και ο ξούθος. Σε ορισμένες μεταγενέστερες παραδόσεις αναφέρεται και μία κόρη η θεία ΙΙ χωρίς όμως να εμφανίζεται σε όλες τις γενναλογίες. Οι τρεις γη του Έλληνα αυτή δεν είναι απλοί άνθρωποι. Είναι όπως καταλαβαίνετε, όπως φαντάζομαι θα έχετε ήδη καταλάβει, οι γενάρχες των μεγάλων ελληνικών φύλων. Με αυτούς η μυθολογία μετατρέπεται ουσιαστικά σε έναν χάρτη της Ελλάδας ανάλογα με την εκάστοτε περιοχή.

07:30 Πρωτότοκος θεωρείται συνήθως ο αίολος, από τον οποίον κατάγονται οι αιολείς. Οι αιωλείς κατοικούσαν αρχικά στη Θεσσαλία και αργότερα εξαπλώθηκαν σε άλλα μέρη όπως τη Βοιωτία, τη Λέσβο και τις βορειοδυτικές ακτές της Μικράς Ασίας. Η αιωλική διάλεκτος υπήρξε μία της τέσσερις μεγάλες διαλέκτους της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και μέσα από αυτή γράφτηκαν μερικά από τα ωραιότερα έργα της λυρικής ποίησης όπως τα ποίηματα της Σαπφούς και του Αλικέου.

08:01 Στη μυθολογία όμως, η σημασία του Αιώλου γίνεται ακόμα μεγαλύτερη, επειδή από τη γενιά του ξεκινούν πραγματικά αμέτρητοι ήρωες. Γιος του Αιώλου είναι ο Κριθέας, ιδρυτής της Ιολκού, από τον οποίο γεννιέται ο Έσονας και τελικά ο Ιάσονας. Άλλος γιος του είναι ο Αθάμας, βασιλιάς του Ορχομενού, γνωστός φυσικά για την τραγική ιστορία του Φρίξου και της Έλλης, που οδήγησε στο μύθο του Χρυσόμαλου Δέρατος και θα τα δούμε φυσικά όλα αυτά όταν έρθει η ώρα αναλυτικά σε κάποια από τα επόμενα επεισόδια του podcast.

08:38 Στην ίδια γενιά ανήκει και ο διαβόητος Σύσυφος, ο ιδρυτής της Κορίνθου, που καταδικάστηκε στον Άδη, όπως πολύ ωραία επιτρέψτε μου να πω περιγράφεται στο νέο μου βιβλίο συγχαρητήρια πέθανες, να σπρώχνει αιώνια τον βράχο του, καθώς και ο Σαλμονέας, ο οποίος τόλμησε να μιμηθεί τον Δία και τιμωρήθηκε φυσικά ανάλογα. Από τους απογόνους του Αιώλου προέρχονται επίσης ο Άδμητος, ο Πελίας και πλήθος ακόμα βασιλικών οίκων της Θεσσαλίας.

09:10 Ουσιαστικά, όπως μπορεί να αντιληφθεί ο καθένας μας, μεγάλο μέρος της ηρωικής όπως τα λέγαμε μυθολογίας της κεντρικής Ελλάδας γεωγραφικά φτάνει πίσω τελικά στον Αιώλο. Δεύτερος γιος του Έλληνα και αδερφός φυσικά του Αιώλου ήταν ο Δώρος, ο οποίος δεν πρωταγωνιστεί σε μύθους, όμως η ιστορική του σημασία είναι τεράστια γιατί από αυτόν κατάγονται οι δωρείς.

09:36 Το φύλλο που αργότερα εγκαταστάθηκε στην Πελοπόννησο, στην Κρήτη, στη Ρόδο και στη νοτιοδυτική μικράσια, Μάλιστα σύμφωνα με μια παράδοση είναι εκείνοι που πέρασαν από την Ναύπακτο απέναντι στην Πελοπόννησο και έδωσαν και το όνομα στην πόλη από την οποία κατάγομαι. Ναύς και πίγνημη δηλαδή κατασκευάζω πλοία. Οι Σπαρτιάτες όπως θα γνωρίζετε φαντάζομαι θεωρούσαν ότι αποτελούσαν απογόνους του δώρου και των δωρεάν φυσικά και ήταν πολύ περήφανοι για αυτή την καταγωγή.

10:06 Ο τρίτος γιος του Έλληνα, ο Ξούθος, έχει έναν διαφορετικό ρόλο. Ενώ τα δύο αδέρφια που μόλις τώρα αναφέραμε, ο Αίολος και ο Δώρος, γίνονται απευθείας γενάρχες ολόκληρων λαών, ο Ξούθος δεν το κάνει αυτό, αλλά αποκτά δύο γιους που θα δώσουν τα ονόματά τους σε δύο ακόμη από τα σημαντικότερα ελληνικά φύλλα. Σύμφωνα με την επικρατέστερη παράδοση παντρεύεται την Κρέουσα, κόρη του Αθηναίου βασιλιά Ερεχθέα και από το γάμο αυτό γεννιούνται ο Αχαιός και ο Ήων.

10:42 Ο Αχαιός γίνεται γενάρχης των Αχαιών και το όνομα αυτό έχει ιδιαίτερη βαρύτητα γιατί στην Ηλιάδα ο Όμηρος αποκαλεί σχεδόν πάντοτε όλους τους Έλληνες που πολεμούν στην Τροία Αχαιούς. Αργότερα, όταν τα ελληνικά φύλλα απέκτησαν σαφέστερη διαφοροποίηση, οι Αχαίοι θεωρήθηκαν ιδιαίτερο φύλλο εγκατεστημένο κυρίως στη βόρεια Πελοπόννησο, στην περιοχή που ονομάστηκε Αχαΐα.

11:07 Και κάπως έτσι, οι Έλληνες των μεταγενέστερων αιώνων εξηγούσαν γιατί το όνομα των Αχαιών είχε τόσο μεγάλη σημασία στα ομυρικά έτη. Και ο Ήων? Ο Ήων υπήρξε ίσως ακόμη σημαντικότερος. Από αυτόν κατάγονται οι Ιώνες, οι κάτοικοι της Αττικής, της Εύβοιας, των Κυκλάδων και των λαμπερών και λαμπρών ελληνικών πόλεων της Δυτικής Μικράς Ασίας, όπως η Μίλητος ή η Έφεσος.

11:36 Ο Ιών συνδέθηκε τόσο στενά με την Αθήνα, ώστε ο Ευρυπίβης αργότερα θα του αφιέρονε ολόκληρη τραγωδία, τον Ιώνα. Εκεί ο ήρωας παρουσιάζεται όχι ως γιος του Ξούθου βέβαια, αλλά ως γιος του ίδιου του Απόλλωνα και της Κρέουσας, μια εκδοχή που φυσικά εξυπηρετούσε την αθηναϊκή επιθυμία να αποκτήσει ακόμη πιο ένδοξη και θεϊκή καταγωγή και ο Ήωνας και η ίδια η πόλη της Αθήνας.

12:03 Ανεξάρτητα όμως από αυτή την εκδοχή, ο Ήων έγινε μυθικός πρόγονος όλων των Ιώνων, οι οποίοι αργότερα ίδρυσαν μερικές από τις σημαντικότερες πόλεις του ελληνικού κόσμου και ανέπτυξαν τη φιλοσοφία, την επιστήμη και τη φυσική σκέψη της αρχαϊκής και κλασικής εποχής. Σε ορισμένες παραδόσεις αναφέρεται και μία γυναίκα ως κόρη, η Θεία που είπαμε προηγουμένως με Y και Y, ως κόρη του Έλληνα.

12:30 Η Θεία συνδέεται στενά με τους Δελφούς και τη Διονυσιακή Λατρεία και από την ένωσή της με τον Δία γεννιούνται σύμφωνα με ορισμένους συγγραφείς ο Μάγνης και ο Μακεδόν. Με αυτόν τον τρόπο ακόμα και οι Μάγνητες της Θεσσαλίας και οι Μακεδόνες εντάσσονται στην ίδια μεγάλη μυθική οικογένεια επεκτείνοντας τα όρια της ελληνικής γενναλογίας προς τον βορρά.

12:55 Τώρα αν κοιτάξει κανείς αυτή τη γενναλογία που σας διηγούμε επιφανειακά, προφανώς βλέπει μία κουραστική και ίσως βαρετή σειρά από απλά ονόματα. Πρέπει να σας πω όμως ότι αν μπούμε στον κόπο να προσπαθήσουμε να τη δούμε στο πλαίσιο της εποχής που δημιουργήθηκε, δηλαδή περίπου όπως την έβλεπαν οι ίδιοι άνθρωποι της εποχής, καταλαβαίνει κανείς ότι πρόκειται για ένα συμβολικό ουσιαστικά χάρτη ολόκληρου του ελληνικού κόσμου.

13:29 Ο Δευκαλείων και η Πύρα αναδημιουργούν την ανθρωπότητα και ο Έλληνας με τη σειρά του δημιουργεί το ελληνικό γένος. Οι γη του γεννούν τα μεγάλα ελληνικά φύλλα, οι γη του Ξούθου συμπληρώνουν την εικόνα με τους Αχαιούς και τους Ιωνες και από αυτούς μετά όλους ξεκινούν οι βασιλικές δυναστείες, οι ήρωες, οι πόλεις και τελικά, όπως θα δούμε και στο μέλλον, σχεδόν κάθε σημαντική μεγάλη αφήγηση που μας παραδίδεται μέσα από την ελληνική μυθολογία.

14:01 Δεν πρόκειται για ιστορία φυσικά με τη σύγχρονη έννοια, αλλά για μια πολύ μεγαλειώδη θα έλεγα προσπάθεια των αρχαίων Ελλήνων να απαντήσουν σε ένα θεμελιώδες ερώτημα. Πώς γίνεται τόσοι διαφορετικοί άνθρωποι με διαφορετικές διαλέκτους, διαφορετικά έθιμα και συχνά αντικρώμενα συμφέροντα κιόλας να θεωρούν ότι ανήκουν όλοι στην ίδια οικογένεια.

14:28 Η απάντησή τους ήταν απλή, συμβολική και ποιητική. Όλοι τους τελικά ήταν παιδιά του Έλληνα με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο. ότι ο κόσμος μετά τον κατακλυσμό έχει γεμίσει ξανά με ανθρώπους, οι άνθρωποι αυτοί έχουν δημιουργήσει βασίλεια, πόλεις, φύλλα και πλέον όλα σαν μία σκακέρα με πιόνια είναι στη θέση τους για να περάσουμε στην εποχή των μεγάλων ηρώων της ελληνικής μυθολογίας.

15:34 Και έχουμε πει τόσα πολλά σε αυτά τα 32 επεισόδια μέχρι στιγμής και όμως από πλευράς έκτασης της ελληνικής μυθολογίας είμαστε ακόμα στην αρχή και έχουμε να πούμε πολύ περισσότερα. Σκεφτείτε δεν έχουμε μιλήσει για Ηρακλή, Ιάσονα, Οδυσσέα, Ομυρικά, Έπη, τον κύκλο της Θήβας. Πραγματικά θα μπορούσε αυτό το podcast να κρατήσει για χρόνια.

16:01 Σήμερα θέλω να σας αφήσω με μία ερώτηση διότι προκύπτει φυσιολογικά και αρμονικά μέσα από τα όσα σας είπα εδώ. Εφόσον ο κόσμος έχει πλέον δημιουργηθεί και όλοι έχουν πάρει τις θέσεις τους Θέλω να μου πείτε απλά και μέσα από την καρδιά σας Για τις ιστορίες ποιου ήρωα ανυπομονείτε περισσότερο στη συνέχεια του podcast Θέλω να μου πείτε για τον Ηρακλή, για τον Ιάσονα, για τον Οδυσσέ Για ό,τι θέλετε πείτε μου κάτω στα σχόλια Και θα με βοηθήσετε με αυτόν τον τρόπο να φτιάξω και τη συνέχεια του podcast Αλλά θέλω να μου το δικαιολογήσετε κιόλας, να μην μου πείτε απλά ονόματα Σήμερα στο Patreon, για όσους και όσες από εσάς θέλετε να εντρυφήσετε λίγο περισσότερο στα όσα είπαμε στο επεισόδιο εδώ Θα μιλήσουμε περισσότερο για τον Έλληνα και κυρίως όμως για το ρόλο του ως επώνυμου γενάρχη Διότι αυτό δεν είναι κάτι που εμφανίζεται μόνο στην Αρχαία Ελλάδα Θα δούμε σε ποιους άλλους πολιτισμούς υπάρχουν τέτοιες σημαντικές προσωπικότητες ποιος ήταν ο ρόλος τους ακριβώς και γιατί έχουν παίξει τόσο κομβικό ρόλο για τον εκάστοτε πολιτισμό.

17:18 Όπως και να έχει, σας ευχαριστώ πολύ που ήσασταν εδώ και αυτή την εβδομάδα. Με όσους και όσες από εσάς βρίσκεστε στο Patreon, σας ευχαριστώ λίγο περισσότερο και τα λέμε αμέσως μετά. Με τους υπόλοιπους και τις υπόλοιπες, ήμουν ο Κωνσταντίνος και θα σας δω την επόμενη εβδομάδα στο νέο επεισόδιο του podcast Μάθε Μύθο Κιάστονε γιατί κάπου, κάποτε, μπορεί να σας χρειαστεί.

17:41 Να είστε καλά!