34. Η Αληθινή Ιστορία των Αλχημιστών

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Τις μεγάλες στιγμές της ιστορίας όλοι τις ξέρουμε. Αλλά τι γίνεται με τις μικρές, εκείνες που κρύβονται στις σκιές, που άλλαξαν τον κόσμο χωρίς καν να το καταλάβουμε. Το podcast «Μικρές πραγματικές ιστορίες της ανθρωπότητας» σε ταξιδεύει σε αληθινές ιστορίες που εξάπτουν την περιέργεια, φωτίζουν ξεχασμένα γεγονότα και αποκαλύπτουν πως οι πιο μικρές λεπτομέρειες κρύβουν τις μεγαλύτερες αλήθειες.

00:27 Άκου το τώρα στο Spotify και μπες κι εσύ στον κόσμο των μικρών αλλά συναρπαστικών ιστοριών της ανθρωπότητας. Καλώς όρισατε και πάλι. Σήμερα λοιπόν πιάνουμε ένα θέμα συναρπαστικό, κάπως μυστηριώδες, την αλχημία. Φανταίζομαι αν κλείσουμε τα μάτια η εικόνα που έρχεται είναι λίγο πολύ συγκεκριμένη Ναι, σχεδόν αυτόματα Ένας άντρας, ίσως με άσπρα μαλλιά, σκυμμένος πάνω από πάγκους, γεμάτους παράξενα μπουκαλάκια, σωλήνες Ακριβώς, και καζάνια που βράζουν, καπνί παντού, μια ατμόσφαιρα λίγο σκοτεινή, μυστήρια Αυτή είναι η εικόνα, ναι που μας έρχεται κυρίως από τον μεσεώνα, την αναγέννηση, σαν ένας, να πω, πρόγονος του χημικού, αλλά με μια δόση μαγείας.

01:28 Μια δόση μαγείας και μυστικισμού, οπωσδήποτε. Και ξέρεις, υπάρχει μια φράση ενός ιστορικού, τον Μπεν Τζόνσον, που νομίζω τα λέει όλα. «Η αλχημία είναι η ιστορία της μεγαλύτερης τρέλας και της μεγαλύτερης σοφίας του ανθρώπου». Πολύ εύστοχο. Τρέλα και σοφία μαζί. Μεγάλη αντίφαση, έτσι δεν είναι. Αυτό θα προσπαθήσουμε να δούμε σήμερα.

01:52 Να ρίξουμε μια ματιά στον κόσμο τους, τι έψαχναν τέλος πάντων με τόση μανία, τι μας άφησαν. Ναι. Να καταλάβουμε λίγο καλύτερα ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι, πέρα από τον μύθο του σοφού ή του απαταιώνα. Σωστά. Και είναι σημαντικό να πούμε ότι ναι μεν η εικόνα που περιέγραψες είναι μεσεωνική, αλλά η ίδια η αναζήτηση πάει πολύ πιο πίσω.

02:16 Αλήθεια, πόσο πίσω. Οι ρίζες της φτάνουν βαθιά. Στην αρχαία Αίγυπτο, στην ελληνιστική περίοδο, στην Ελλάδα δηλαδή μετά τον Μέγα Αλέξανδρο, ακόμη και στην Κίνα. Υπήρχαν παντού άνθρωποι που πειραματίζονταν. Και τι κοινό είχαν όλοι αυτοί. Κοίτα, ο κοινός παρονομαστής ήταν μια περιέργεια. Βαφιά περιέργεια για τα μυστικά της φύσης, πώς λειτουργεί η ύλη, πώς αλλάζει.

02:40 Αλλά ας μην κρυβόμαστε, υπήρχε και ένας άλλος στόχος. Ο χρυσός φαντάζομαι. Ακριβώς. Η ιδιά να πάρεις κάτι απλό, φτηνό και να το κάνεις χρυσάφι. Η επιθυμία για πλούτο. Ειδικά στην Ευρώπη πίστευαν πως όλη αυτή η τέχνη, η μεγάλη τέχνη την έλεγαν, ερχόταν από ένα κείμενο. Α, ναι. Τον Σμαραγβένιο Πίνακα. Κάτι έχω ακούσει. Αυτό, ναι. Τον απέδιδαν στον Ερμή τον Τρισμέγιστο.

03:06 Μια μορφή μισό θεός, μισό σοφός που ήταν λέει ένας συνδυασμός του Αιγυπτιακού θόθ και του δικού μας ερμή. Οπότε ήταν ένα μείγμα ξέρεις φιλοσοφίας, μυστικισμού αλλά και πρακτικών πειραμάτων. Μάλιστα και στο κέντρο όλων αυτών των πειραμάτων, των συμβόλων ήταν ο μεγάλος στόχος, η φιλοσοφική λήθος. Το Άγιο Δισκοπότηρο της Αλχημίας, ναι.

03:29 Η κεντρική ιδέα, αν την πούμε απλά, ποια ήταν, ότι ο χρυσός ήταν το τέλειο μέταλλο. Ακριβώς, αυτή ήταν η βάση. Ο χρυσός ήταν το ύψιστο, το πιο καθαρό μέταλλο. Όλα τα άλλα, ο μόλιβδος, ο σίδηρος, ξέρω εγώ, ο κασίτερος, τα θεωρούσαν ατελή, σαν άρρωστα ή ακάθαρα στάδια. Κατάλαβα. Και η φιλοσοφική λήθος λοιπόν θα ήταν αυτή η μαγική ουσία, ένας καταλήτης ας πούμε, που θα τα θεράπευε, θα τα καθαρίζε και θα τα έκανε χρυσό.

03:59 Άρα, ένας τρόπος να φτιάξεις χρυσάφι. Ναι, αλλά εδώ είναι που τα πράγματα γίνονται πιο βαθιά. Γιατί η λήθος δεν ήταν μόνο αυτό, αυτή ήταν η εύκολη εξήγηση. Αυτή που βόλευε τους απαταιώνες ας πούμε. Υπήρχε και κάτι άλλο. Ναι, για τους πιο σοβαρούς, τους μύστες, η λήθος ήταν κάτι πολύ παραπάνω. Δεν ήταν απλά για τα μέταλα. Ήταν η ίδια η ουσία της ζωής. Η πεμπτουσία.

04:27 Η ουσία της ζωής. Τι εννοείς? Πίστευαν ότι μπορούσε να γίνει και το ελιξήριο της ζωής. Καταλαβές? Το ελιξήριο. Δηλαδή, αθανασία. Αυτό ακριβώς. Αθανασία. Ναι. Ότι θα θεράπευε τα πάντα, θα έδινε αιώνια νιώτη, μακροζωία. κάποιοι έλεγαν ότι θα σου έδινε και σούπερ δυνάμεις Σοβαρά, όπως Την έλεγαν γάλα της Παρθένου κόκκινο λέοντα σκόνη προβολής πολλά ονόματα, ποιητικά, αλληγορικά κάθε όνομα έκρυβε και κάτι από τη δύναμη της Και πώς τη φαντάζονταν οπτικά, σαν πέτρα Όχι ακριβώς σαν απλή πέτρα Οι ζωγραφιές τους είναι γεμάτες σύμβολα Μπορεί να έβλεπες έναν κύβο για τη γη, τη σταθερότητα Μάλιστα Επάνω του ίσως 7 λουλούδια Αυτά ήταν οι πλανήτες που ήξεραν τότε Ήλιος, σελήνη και οι άλλοι 5 Αλλά και τα μέταλα που συνδυόνταν μαζί τους Χρυσός, ασίμι, υδράργυρος, χαλκός κλίπ Σίγουρα θα έβλεπες το σύμβολο του υδραργύρου που ήταν βασικός Τον ήλιο για το χρυσό, τη σελήνη για το ασίμι Και συχνά στην κορυφή ένας βασιλιάς ή μια βασιλίσσα η λύσα, που σήμαιναν την τελική

05:39 ένωση, την τελειότητα. Ήταν σαν μυστική γλώσσα. Κατανοητό. Και στην πράξη, πώς προσπαθούσαν να τη φτιάξουν στο εργαστήριο. Ε, η διαδικασία ήταν απίστευτα δύσκολη. Και μυστική φυσικά. Περιλάμβανε πολλά στάδια. Καθαρισμούς, μεταμορφώσεις της ύλης, όλα γίνονταν μέσα σε ένα ειδικό γυάλινο δοχείο, κλειστό ερμητικά. Γιατί κλειστό.

06:01 Για να μην φύγουν τα πνεύματα των ουσιών, όπως έλεγαν. Το λέγανε αθάνορ, η δοχείο του ερμή. Συχνά είχε σχήμα αυγού. Και τι έβαζαν μέσα. Τα βασικά υλικά ήταν συνήθως χρυσός και ασήμι, ως οι πιο καθαρές βάσεις. Μετά θιάφι, που το θεωρούσαν αρσενικό, πύρινο στοιχείο, και υδράργυρος, που ήταν το θηλυκό, το υγρό, το πτυτικό.

06:23 Μάλιστα. Τι σημαίνει αυτό Κατάλαβα, πολύπλοκο Αλλά φαίνεται πως αυτό το κυνηγητό για χρυσό Κάποια στιγμή ξέφυγε, έτσι δεν είναι Γύρω στον 16-17ο αιώνα η αλχημία άρχισε να σημαίνει και απάτη Ναι, υπήρξε μια περίοδος που οι απάτες άνθησαν κυριολεκτικά Ο βασικός λόγος, η τεράστια ανάγκη για χρυσό Από ποιους? Από βασιλιάδες, πρίγκιπες, πλούσιους εμπόρους Οι πόλεμοι κόστιζαν, οι αυλές ήθελαν πολυτέλεια, χρειαζόντουσαν λεφτά, χρυσάφι Και οι αλχημιστές υπόσχονταν εύκολο χρυσάφι.

07:21 Ακριβώς. Εμφανίζονταν διάφοροι τύποι και έλεγαν «Δώσε μου ένα κιλό μολύβι και θα στο κάνω δέκα κιλά χρυσό». Ποιος θα έλεγε όχι, ειδικά αν είχε οικονομικά προβλήματα. Λογικό. Και πώς τους έπειθαν. Είχαν κόλπα. Είχαν ολόκληρο ρεπερτόριο οι καλοί απαταιώνες. Πρώτα απ' όλα μιλούσαν με λόγια πομπόδια, καταλαβίστηκα. Το αίμα του πράσινου λιόνταριου, τα αυγά του αετού. Έτσι εντυπωσιάζαν.

07:48 Για να φαίνονται γνώστες. Ναι. Μετά, σχεδόν πάντα ζητούσαν λεφτά μπροστά, προκαταβολή. Για υλικά λέει, σπάνια, για καμίνια. Και μετά την έκαναν με τα λεφτά. Απλά. Άλλοι το πήγαιναν παραπέρα. Ζήτουσαν από τον πελάτη να φέρει λίγο δικό του χρυσάφι για μαγιά. Ναι, και... Και μετά, με κόλπα ξέρωγό, κούφιες βέργες που ανακατεύαναν, γεμάτες χρυσόσκονοι, οι διπλούς πάτους στα δοχεία, στο τέλος έδειχναν λίγο παραπάνω χρυσάφι, που ήταν ουσιαστικά του πελάτη.

08:21 Ή έφτιαχναν ψεύτικο χρυσάφι, κράματα που γυάλιζαν, αλλά μετά καταλαβαίνες την απάτη. Φαντάζομαι ιστορίες θα υπάρχουν άπειρες. Αμέτρητες. Μια πολύ γνωστή είναι ενός τύπου στη Βενετία, Μάρκο Μπραγκαντίν τον λέγανε, στα τέλη του δεκάκτου αιώνα Τι έκανε αυτός Έπεισε τους πάντες, μέχρι και τον Δόγη, ότι είχε το μυστικό, ότι μπορούσε να φτιάχνει τόνους χρυσού Τον υποδέχτηκαν σαν ήρωα, τον έκαναν πλούσιο Και έφτιαξε χρυσό Έζησε σαν βασιλιάς για λίγο, αλλά όταν ήρθε η ώρα να παραδώσει το χρυσάφι, εξαφανίστηκε εξαφανίστηκε. Το έσκασε. Ακριβώς.

09:01 Αλλά δεν είχαν όλοι αυτή την τύχη. Πολλοί άλλοι που τους έπιασαν είχαν άσχημο τέλος. Δηλαδή? Υπάρχουν ιστορίες για αλχημιστές που τους λιντσάρανε, τους κρέμασαν μερικές φορές μάλιστα τους κρεμούσαν σε αγχώνες βαμμένες χρυσές για ηρωνία από τους ευγενείς που είχαν χάσει τα λεφτά τους. Άγρια πράγματα. Πάντως μου κάνει εντύπωση κάτι.

09:22 Παρά τις απάτες, η ίδια η αλχημία δεν κυνηγήθηκε τόσο άγρια όσο ας πούμε η μαγεία Η ιερά εξέταση που έκαιγε μάγεσες φαίνεται ήταν πιο ανεκτική με τους αλχημιστές Γιατί? Ε, αυτό είναι ένα από τα παράδοξα Η στάση της εκκλησίας ήταν όντως περίεργη Ενώ κυνηγούσε τη μαγεία, την αλχημία συχνά την άφηνε στην ησυχία της Γιατί όμως?

09:47 Μια εξήγηση είναι ότι η αναζήτηση της λήθου, ειδικά στην πιο φιλοσοφική της μορφή, δεν φαινόταν απαραίτητα διαβολική. Κάποιοι στην εκκλησία πίστευαν ότι η μετατροπή των μετάλλων ήταν δυνατή, όχι με μαγεία, αλλά σαν να ανακαλύπτεις τις κρυμμένες δυνάμεις που έβαλε ο Θεός στη φύση. Α, μάλιστα. Η λίθος μπορούσε να θεωρηθεί και σύμβολο θεϊκό, της τελειότητας. Οπότε ναι με τους απαταιώνες τους κυνηγούσαν, αλλά την έρευνα την ίδια, όχι πάντα και όχι παντού με την ίδια μανία.

10:19 Καταλαβαίνω. Τελικά όμως αυτή η εποχή πέρασε, έτσι δεν είναι. Κάπου στον 18ο αιώνα με τη νέα επιστήμη, τη χημεία, με ονόματα όπως ο Λαβουαζιέ. Ναι, που έβαλαν πιο αυστηρούς κανόνες. Ακριβώς. Οι ιδέες της αλχημίας άρχισαν να φαίνονται παλιές, σαν παραμύθια. Το ερώτημα είναι, πήγαν όλα χαμένα, ήταν μόνο τρέλα, όπως έλεγε ο Τζόνσον, τι μας άφησε τελικά όλο αυτό.

10:49 Εδώ είναι η μεγάλη ηρωνία Και η σοφία μέσα στην τρέλα θα έλεγα Γιατί παρόλο που τη φιλοσοφική λήθο δεν τη βρήκαν ποτέ έτσι όπως την ήθελαν Ναι Η κληρονομιά της αλχημίας για την επιστήμη είναι τεράστια Ειδικά για τη χημεία και τη μεταλλουργία Σκέψου, για αιώνες αυτοί οι άνθρωποι έκαναν αμέτρητα πειράματα Ψάχνοντας τον χρυσό Ναι, ανακάτευαν, ζέστεναν, έβραζαν, φιλτράριζαν, ό,τι υλικό έβρισκαν.

11:21 Κατέγραφαν τις παρατηρήσεις τους, έστω και με κώδικες. Μέσα από όλη αυτή την προσπάθεια, μάζεψαν απίστευτη πρακτική γνώση. Για τις ιδιότητες των υλικών, για τις χημικές αντιδράσεις, για τεχνικές. Δηλαδή ανακαλύπταν χρήσιμα πράγματα κατά λάθος, ψάχνοντας για κάτι άλλο. Ακριβώς. Πολλές σημαντικές ανακαλύψεις έγιναν έτσι, σαν παράπλευρο προϊόν. Τελειοποίησαν την απόσταξη, που είναι βασική τεχνική.

11:46 Σωστά. Βρήκαν και μελέτησαν για πρώτη φορά ουσίες όπως ορισμένα οξέα, το ενόπνευμα, ακόμη και στοιχεία όπως ο φόσφορος ή το αντιμόνιο που λέγαμε. Έφτιαξαν εργαλεία εργαστηρίου που έγιναν η βάση για τα σημερινά Έβαλαν χωρίς να το ξέρουν τα θεμέλια για την επιστημονική επανάσταση Και υπάρχει και το κλασικό παράδειγμα με τον Παρούτη, σωστά, την πυρίτιδα Εξαιρετικό παράδειγμα!

12:10 Αν και η ιδέα ήρθε μάλλον από την Κίνα Η συνταγή και η χρήση της στην Ευρώπη συχνά συνδέεται με αλχημιστές Αλήθεια? Ο θρύλος λέει ότι ένας Γερμανός μοναχός αλχημιστής, ο Μπέρτολτ Σβάρτς, την ανακάλυψε τυχαίο τον δεκάτερτο αιώνα. Ενώ προσπαθούσε να φτιάξει, τι άλλο, χρυσό ή τυλίθο. Ανακάτεψε νητρικό κάλιο, θιάφι, ξυλοκάρβουνο, κλασικά υλικά τους και μπαμ, έγινε έκρηξη.

12:37 Είτε έτσι έγινε ακριβώς είτε όχι, δείχνει αυτό η αναζήτηση για κάτι φανταστικό οδήγησε σε κάτι πολύ πραγματικό και ισχυρό Λοιπόν, αν κάνουμε έναν απολογισμό, τι είδαμε Μια πορεία από την αρχαιότητα με περιέργεια για την ύλη Την αναζήτηση της λήθου με διπλό πρόσωπο Πλούτος από τη μία, αθανασία από την άλλη Ναι Είδαμε τους μύστες και τους απαταιώνες και είδαμε πως όλο αυτό έσβησε με την άνοδο της επιστήμης Όλες τις αποτυχίες, τις αυταπάτες, αυτοί οι πρώτοι χημικοί, με τα περίεργα εργαλεία τους και τις μυστικές συνταγές, κατάφεραν, χωρίς να το θέλουν, να κάνουν κάτι πολύ σημαντικό.

13:17 Να ανοίξουν δρόμους. Ακριβώς. Προετοιμάσαν το έδαθος, μάζεψαν γνώσεις, τεχνικές, που ήταν θεμελιώδεις για τη γέννηση της χημίας και άλλων επιστημών. Ένας δρόμος προς τη γνώση που πέρασε από μονοπάτια που σήμερα μας φαίνονται παράξενα. Και αυτό μας αφήνει με μια σκέψη νομίζω. Αν η αναζήτηση για τη φιλοσοφική λίθο, κάτι που μοιάζει με τρέλα, οδήγησε τυχαία σε τόσα χρήσιμα πράγματα, αναρωτιέται κανείς πόσες άλλες μεγάλες ιδέες, πόσα πράγματα που άλλαξαν τον κόσμο ξεκίνησαν από ένα παρόμοιο φαινομενικά τρελό όνειρο. Κάτι για να το σκεφτόμαστε.

13:56 Καλή σκέψη αυτή. Μέχρι την επόμενη φορά, γεια σας. Γεια σας. Γράψτε μας στα σχόλια ερωτήσεις ή απορίες που μπορεί να έχετε και μην ξεχνάτε κάθε εβδομάδα ένα νέο επεισόδιο Γεια σας