35. Χαμουραμπί – ο πρώτος νομοθέτης της ανθρωπότητας

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Τις μεγάλες στιγμές της ιστορίας όλοι τις ξέρουμε. Αλλά τι γίνεται με τις μικρές, εκείνες που κρύβονται στις σκιές, που άλλαξαν τον κόσμο χωρίς καν να το καταλάβουμε. Το podcast «Μικρές πραγματικές ιστορίες της ανθρωπότητας» σε ταξιδεύει σε αληθινές ιστορίες που εξάπτουν την περιέργεια, φωτίζουν ξεχασμένα γεγονότα και αποκαλύπτουν πως οι πιο μικρές λεπτομέρειες κρύβουν τις μεγαλύτερες αλήθειες.

00:27 Άκου το τώρα στο Spotify και μπες κι εσύ στον κόσμο των μικρών αλλά συναρπαστικών ιστοριών της ανθρωπότητας. Καλώς έρθατε. Ετοιμαστείτε για ένα ταξίδι πίσω, πολύ πίσω στον χρόνο. Πάμε στην αρχαία Μεσοποταμία, στην πόλη της Βαβυλώνας. Σήμερα θα μιλήσουμε για έναν βασιλιά, τον Χαμουραπή και κάτι πολύ σημαντικό που έκανε.

01:00 Έγραψε τους νόμους, έναν κώδικα ας πούμε. Ακριβώς. Είναι από τους πρώτους γραπτούς νόμους που ξέρουμε και σίγουρα ο πιο διάσημος. Ναι. Και η δουλειά μας σήμερα είναι να δούμε αυτούς τους κανόνες. Τι έλεγαν, πώς ζούσαν οι άνθρωποι τότε, σχεδόν τέσσερις χιλιάδες χρόνια πριν. Θα δούμε ότι ήταν πολύ αυστηροί με τα σημερινά μας μάτια, αλλά έβαλαν τις βάσεις για πολλά πράγματα.

01:24 Οπότε ας ξεκινήσουμε αυτή την εξερεύνηση. Λοιπόν, η μεγάλη ιδέα του Χαμουραπή ήταν να μαζέψει όλους αυτούς τους κανόνες και να τους γράψει πάνω σε μια μεγάλη πέτρα, μια στήλη, να τη βλέπουν όλοι. Ήταν σαν να έλεγε εδώ υπάρχει τάξη, υπάρχει νόμος, δεν ήταν απλά κανόνες, ήταν και επίδειξη δύναμης. Και φαίνεται πως άρεσε η ιδέα, γιατί λένε ότι άλλοι λαοί τους αντέγραψαν.

01:49 Οι Πέρσες, για παράδειγμα. Ναι, η ιδέα του γραπτού νόμου ήταν επαναστατική. Έκανε τα πράγματα πιο προβλέψιμα, ας πούμε. Θεωρητικά ο καθένας ήξερε τι ισχύει. Βέβαια, δεν τους αντέγραψαν όλοι. Οι αρχαίοι Έλληνες, για παράδειγμα, είχαν τη δική τους σκέψη, τους δικούς τους νόμους. Σωστά. Και πρέπει να το τονίσουμε πάλι. οι νόμοι αυτοί ήταν σκληροί. Πάρα πολύ σκληροί.

02:13 Ναι, αυτό είναι σίγουρο. Αλλά, ίσως μέσα σε αυτή την αυστηρότητα, να υπήρχε μια πρώτη προσπάθεια να πούν τι είναι σωστό και τι λάθος. Μια αρχή για τη δικαιοσύνη. Μάλιστα. Αλλά αυτή η τάξη που λες δεν ήταν ίδια για όλους, σωστά. Οι γυναίκες, για παράδειγμα. Α, καθόλου ίδια. Η θέση της γυναίκας ήταν δύσκολη. Υπάρχει ένα παράδειγμα που διάβασα. Αν ένας άντρας άφηνε έγκυο ένα κορίτσι που ζούσε με τον πατέρα της, τότε αυτός έπρεπε να τη βοηθήσει με λεφτά, αλλά μόνο μέχρι να γεννηθεί το μωρό. Με τα τίποτα. Ούτε γάμος, ούτε τίποτα.

02:53 Ακριβώς. Περιορισμένη ευθύνη. Και γίνεται ακόμα χειρότερο. Πώς δηλαδή? Αν το κορίτσι προσπαθούσε να μην κάνει το παιδί, να κάνει άμβλωση δηλαδή, η τιμωρία ήταν θάνατος. Ναι, και το πιο έμπαράξενο για εμάς σήμερα Τιμωρούσαν και τον πατέρα της μαζί Και τον πατέρα, γιατί Γιατί θεωρούσαν ότι αυτός ήταν υπεύθυνος για αυτήν Και αν ο άνδρας που την άφησε έγκυο την είχε συμβουλεύσει να το κάνει Τιμωρούνταν και αυτός Απίστευτο Δείχνει πόσο αυστηρή ήταν η εποχή, πόσο πατριαρχική Η γυναίκα ήταν σχεδόν σαν περιουσία Βέβαια ίσως στην πράξη να μην ήταν πάντα τόσο άκαμπτα τα πράγματα οι πλούσιοι και οι ισχυροί πάντα βρίσκουν τρόπους, ξέρεις.

03:37 Καταλαβαίνω. Και αυτή η αυστηρότητα στις τιμωρίες ήταν παντού. Κοίτα, ήταν το κυρίαρχο στοιχείο, όχι μόνο στη Βοδηλώνα, αλλά και αργότερα στην Περσία, που είπαμε ότι πήρε ιδέες. Έχω ακούσει μια ιστορία τρομακτική. Για έναν Πέρση βασιλιά, τον Καμβίση, με τον δικαστή, που πήρε λεφτά, δωροδοκήθηκε δηλαδή, και ο βασιλιάς τον...

04:02 Τον σκότωσε, τον έγδαρε και με το δέρμα του έντυσε την καρέκλα του δικαστή. Ακριβώς αυτό. Σαν προειδοποίηση για τον επόμενο. Μπρα. Ναι. Είναι μακάβριο, αλλά δείχνει το πνεύμα της εποχής. Μηδενική ανοχή στη διαφθορά που άγγιζε την εξουσία. Και υπήρχε και αυτό με την ψευδομαρτυρία, έτσι. Το να λες ψέματα στο δικαστήλιο. Ω, αυτό ήταν πολύ σοβαρό.

04:25 Αν έλεγες ψέματα εν όρκος, η τιμωρία ήταν άμεση Σε πετούσαν στο ποτάμι Στο ποτάμι, για να πνιγείς Βασικά, ναι Πίστευαν ότι ο ποταμός, σαν θεός, θα αποφάσιζε Αν ζούσες, ήσουν αθώος Αν πνιγόσουν, ένοχος Θεοδικία το λένε αυτό Θεοδικία Ενδιαφέρον Και γενικά, ποιες ήταν οι συνηθισμένες ποινές, εκτός από θάνατο Λοιπόν, για τα πιο σοβαρά εγκλήματα κατά του κράτους ή του βασιλά, συνήθως θάνατος Για άλλα, εφαρμόζονταν συχνά το οφθαλμόν αντιοφθαλμού Δηλαδή, ό,τι έκανες, σου έκαναν Κάπως έτσι, αλλά εξαρτώταν και ποιος ήσουν εσύ και ποιος ο άλλος Η κοινωνική τάξη έπαιζε ρόλο Αλλά ναι, συνηθισμένες ποινές ήταν να σου κόψουν τα χέρια, τα πόδια, να σε τυφλώσουν Υπήρχαν και άλλες Δοκιμασίες με καυτό νερό για να δουν αν λες αλήθεια Φαντάσου τον πόνο Απέσιο Εκόβαν μύτες, αυτιά Σε σημάδευαν με καυτό σίδερο για να φαίνεται για πάντα η ντροπή Σε πετούσαν από βράχια Ή σε κάρφωναν σε παλούκι Σταμάτα, σταμάτα Φρικτά πράγματα Είναι, ναι Αλλά για αυτούς είχαν σκοπό Να φοβήσουν τους άλλους να μην τα ξανακάνουν

05:40 Παραδειγματισμός Καταλαβαίνω τον σκοπό, αλλά Α, τέλος πάντων. Υπήρχε όμως κάποια διαβάθμιση? Ήταν όλα τόσο άγρια? Όχι πάντα. Υπήρχε μια κλιμάκωση. Για παράδειγμα, αν απλά απειλούσες κάποιον, η τιμωρία ήταν, ας πούμε, πέντε μαστιγώματα. Εντάξει, αυτό ακούγεται λιγότερο φρικτό. Ναι, αλλά αν τον χτυπούσες άσχημα, τα μαστιγώματα μπορούσαν να φτάσουν και τα διακόσια.

06:06 Που βασικά, μάλλον πέθαινες από αυτό. Πάλι εκεί καταλήγουμε. Επίσης, υπήρχε κάτι σαν τον σημερινό υπότροπο. Αν σε τιμωρούσαν πέντε φορές για παρόμοια πράγματα, την έκτη φορά, ακόμα και για κάτι μικρό, ήταν θάνατος. Τελειώνει η υπόθεση. Θεωρούσαν ότι δεν έβαζας μυαλό. Μάλιστα. Και είδαμε ότι υπήρχαν νόμοι και για επαγγέλματα.

06:26 Για τους γιατρούς. Ακριβώς. Ο κώδικας είχε κανόνες και για τους γιατρούς και για τους κτηνιάτους, μάλιστα, για το πόσο πληρώνονταν, αλλά και για τις ευθύνες τους. Και τι γινόταν αν ένας γιατρός έκανε λάθος? Εδώ είναι το εντυπωσιακό. Αν ένας γιατρός χειρουργούσε κάποιον ελεύθερο πολίτη, με τον ιστέρη του, και ο ασθενής πέθαινε ή τυφλωνόταν από την εγχείρηση, ναι, η τιμωρία για τον γιατρό ήταν να του κόψουν το χέρι.

06:51 Όχι, το χέρι του γιατρού. Ναι, αυτό έλεγε ο νόμος. Έδεικνε πόσο σοβαρά επέρνανε την ευθύνη, αλλά έκανε και τη δουλειά του γιατρού πολύ επικίνδυνη. Δεν το συζητώ, φαντάσου να είσαι χειρουργός τότε. Και οι πληρωμές πώς πήγαιναν? Είχαν σχέση με το ποιος ήταν ο ασθενής, ανάλογα με την κοινωνική του θέση. Δηλαδή? Ένας ευγενής ή αξιωματούχος πλήρωνε πολλά, 10 σεκέλ ασημείου.

07:15 Ένας απλός πολίτης, τα μισά, 5 σεκέλ. Ένας δούλος, ο αφέντης του πλήρωνε μόνο 2 σεκέλ στον γιατρό. Μετρούσαν την αξία της ζωής με βάση την τάξη δηλαδή Ναι, κυριολεκτικά Μάλιστα, για να καταλάβουμε την αξία Λένε ότι τα πέντε σεκέλ του απλού πολίτη ήταν περίπου όσο ένα φτηνό βόδι Τα δέκα του ευγενή όσο ένα πιο ακριβό Και για τον αρχηγό του στρατού Α, εκεί η αμοιβή μπορούσε να φτάσει όσο ένα ολόκληρο άρμα με τέσσερα βόδια Τεράστια διαφορά Απίστευτο Και για τις γυναίκες, ίσχυε κάτι παρόμοιο?

07:48 Ναι, πάλι ανάλογα με την τάξη, αλλά οι τιμές φαίνεται να ήταν χαμηλότερες από των ανδρών. Αναφέρουν αντιστοιχίες με θηλυκά ζώα, γαϊδούρα, αγελάδα, φοράδα. Πάλι δείχνει την υποδιέστερη θέση τους. Κατανοητό. Πάμε λίγο στην κλοπή και στις συμφωνίες. Τι έλεγαν οι νόμοι για αυτά? Για την κλοπή απλά τα πράγματα. Ή επέστρεφες αυτό που έκλεψες πολλαπλάσια ή πέθαινες.

08:13 Πολλαπλάσια. Ναι. Αν έκλεβες από ναό ή παλάτη, θάνατος κατευθείαν. Αν έκλεβες από κάποιον ιδιώτη, έπρεπε να τον πληρώσεις 10 ή και 30 φορές την αξία. Αν δεν είχες να πληρώσεις... Θάνατος. Μαντεύω. Ακριβώς. Η περιουσία ήταν ιερή και εξίσου σημαντικό ήταν να τηρείς τις συμφωνίες, τα συμβόλαια. Τι συμβόλαια έκαναν τότε? Διάφορα. Για να νοικιάσεις χωράφι, σπίτι, για δούνια στα χωράφια, για εμπόριο, για δάνεια, για γάμους την πρώη καθαδοθή, τέτοια πράγματα.

08:44 Ακόμα και για να αγοράσεις ή να πουλήσεις δούλους. Και αν δεν τηρούσες τη συμφωνία? Πάλι εξαρτιόταν. Μπορεί να ήταν πρόστιμο. Αλλά αν η συμφωνία ήταν πολύ σοβαρή, οι ποινές ήταν εξοντοτικές. Λένε μέχρι και για χίλια μαστιγώματα. Χίλια! Δηλαδή σίγουρος θάνατος? Στην πράξη, ναι. Και διάβασα και κάτι άλλο πολύ περίεργο για τις συμφωνίες.

09:06 Για την ευθύνη. Κάτι συλλογικό. Α, ναι. Αυτό είναι πολύ ξένο για εμάς. Η συλλογική οικογενειακή ευθύνη. Δηλαδή? Αν κάποιος έκανε κάτι πολύ κακό ή δεν τηρούσε μια σοβαρή υπόσχεση, δεν ήταν υπεύθυνος μόνο αυτός, αλλά όλη η οικογένειά του, οι συγγενείς του. Όλη η οικογένεια? Ναι, και μάλιστα λένε ότι αυτή η ευθύνη μπορούσε να κρατήσει για γενιές ολόκληρες, μέχρι και 300 χρόνια.

09:31 Η οικογένεια ήταν σαν ένα σώμα, όλοι μαζί υπεύθυνοι. 300 χρόνια, αδιανόητο. Φαντάσου τι πίεση θα υπήρχε να είσαι σωστός. Ακριβώς αυτός ήταν ο σκοπός, να εξασφαλίσουν ότι όλοι θα συμμορφώνονται. Λοιπόν, είδαμε πολλά. Ένας κόσμος πολύ διαφορετικός, με νόμους σκληρούς, αλλά γραπτούς. Αυτό ήταν το μεγάλο βήμα, το ότι γράφτηκαν.

09:56 Ναι, η κωδικοποίηση, το να είναι γραπτή και ορατή σε όλους, ήταν τεράστια καινοτομία. Ήταν η αρχή για όλα τα νομικά συστήματα που ήρθαν μετά. Ακόμα και αν μας φαίνονται απίσταυτα σκληροί σήμερα. Ακριβώς. Η μελέτη τους μας θυμίζει ότι οι νόμοι αλλάζουν όπως αλλάζουν οι κοινωνίες. Δεν είναι κάτι σταθερό. Είναι ζωντανοί οργανισμοί κατά κάποιο τρόπο.

10:17 Σωστά. Και μένει μια σκιάψη για το τέλος ίσως. Πώς να ήταν άραγε η καθημερινή ζωή με αυτούς τους κανόνες, οι σχέσεις, οι φόβοι, οι ελπίδες. Η σύγκριση με το δικό μας σήμερα μας βοηθάει να δούμε πόσο έχουμε αλλάξει, πόσο έχει αλλάξει η ιδέα του τι είναι δίκαιο, αλλά και να αναρωτηθούμε τι μένει ίδιο τελικά σε αυτή την αναζήτηση του ανθρώπου για δικαιοσύνη.