Η μείωση του πληθυσμού στην Ελλάδα είναι μη αναστρέψιμη
Πολιτικές Ιστορίες για Ανήσυχα ΜυαλάΣχετικά με αυτό το επεισόδιο
Σε αυτές τις “Πολιτικές ιστορίες για Aνήσυχα Mυαλά”, η Φαίη Μακαντάση, Οικονομολόγος και Διευθύντρια Ερευνών του ερευνητικού οργανισμού "διαΝΕΟσις", αναλύει πώς θα είναι η η ελληνική κοινωνία τα επόμενα χρόνια σε εργασία, δημογραφικό και νέες τεχνολογίες.
Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.
το πώς θα είναι η ελληνική κοινωνία τα επόμενα χρόνια. Εργασία, δημογραφικό, νέες τεχνολογίες. Δεν πρόκειται βέβαια για μελλοντικά σενάρια, πρόκειται και το σήμερα. Είναι εξελίξεις που ήδη επηρεάζουν την οικονομία, την αγορά εργασίας και τη συνοχή της χώρας. Αυτές τις μεγάλες προκλήσεις θα αναλύσουμε σήμερα με τη σημερινή μας καλεσμένη.
Μαζί μας η Φέη Μακαντάση, Διευθύντρια Ερευνών της Διανέωσης Οικονομολόγος με ερευνητικό έργο Σε μια πληθώρα θεματικών Πώς αλλάζει η αγορά εργασίας Τι σημαίνουν τα δημογραφικά δεδομένα για την ανάπτυξη Και ποιες πραγματικές δυνατότητες ανοίγουν Ή κλείνουν οι νέες τεχνολογίες Φέη Καλωσόρισης Καλώς σας βρήκα Πέτρο Καλώς σας βρήκα Ηλία Ευχαριστώ πολύ για την πρόσκληση και για αυτή τη ζεστή φιλοξενία.
Είναι χαρά μου φυσικά να μιλήσουμε για όλα αυτά που είπε ο Ηλίας τον πρόλογό του για την εργασία, την τεχνολογία, το δημογραφικό και σύμφωνα με τα ευρήματα των ερευνών της διανέωσης έτσι κάπως να εμπλουτίσουμε αυτόν τον δημόσιο διάλογο. Τέλεια, ευχαριστούμε πάρα πολύ. Είμαστε ιδιαίτερα χαρούμενοι. Να ξεκινήσουμε να δούμε όταν λέμε μέλλον της εργασίας τι αλλάζει πραγματικά.
θέσεις, δεξιότητες, ο τρόπος που δουλεύουμε, τι από όλα αυτά αλλάζει. Όλα αυτά θα αλλάξουν και το σημαντικό εδώ είναι ότι αλλάζουν ήδη και θα συνεχίσουν να αλλάζουν δραστικά ηλία. Καταρχάς κάποια εργασιακά καθήκοντα βρίσκονται λίγο πολύ υπό κατάργηση. για παράδειγμα τα ταμεία με την αυτόματη εξπηρέτηση πλέον ή τα τηλεφωνικά κέντρα που κάνουν υποστήριξη πελατών ή συνεχώς υπάρχει ένα bot εκεί που σε κατευθύνει και διάφορες άλλες γραφειοκρατικές και διοικητικές διαδικασίες από τη διαχείριση εγγράφων και αρχείων έχουν πια αυτοματοποιηθεί και λίγο πολύ πρόκειται για εργασίες που είναι εύκολο να μηχανοποιηθούν πλήρως.
Σαφώς και τα σχετικά επαγγέλματα ή σχετικές θέσεις εργασίας επηρεάζονται ήδη, είτε κινδυνεύουν από μια τεχνολογική υποκατάσταση, είτε υποχρεώνονται σε μια έντονη προσαρμογή. Δεν είναι όμως η πρώτη φορά που θα δούμε επαγγέλματα να καταργούνται ή να αλλάζουν δραστικά. Έχει συμβεί πολλάκης, ακόμα και στο πρόσφατο παρελθόν.
άλλωστε κάθε τεχνολογική επανάσταση, όπως έλεγε και ο Σουν Πέτερ, ακολουθείται από μια δημιουργική καταστροφή. Κάποια επαγγέλματα σταματούν να υπάρχουν με τον τρόπο που τα έχουμε συνηθίσει, δημιουργούνται, αναδύονται κάποια νέα. Εκείνο όμως που είναι διαφορετικό σήμερα είναι το είδος των επαγγελμάτων και των ειδικοτήτων που επηρεάζεται, γιατί δεν είναι αυτό μάλλον που είχαμε συνηθίσει να συμβαίνει στις προηγούμενες δεκαετίες, δηλαδή οι χειρονακτικές εργασίες με πολύ μικρή ένταση γνώσης.
Αντίθετα, θα έλεγε κανείς, σήμερα βλέπουμε και νομίζω και στο ακόμα πιο άμεσο μέλλον, θα δούμε να θίγονται κυρίως οι μη χειρονακτικές εργασίες, οι οποίες έχουν ως και μεσαία ένταση γνώσης. Πέραν αυτών το σύνολο σχεδόν των εργασιών θα επηρεαστούν σε έναν μάλλον απρόσμενα υψηλό βαθμό Οι τεχνολογικές εξελίξεις που έχουμε στο πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης είναι ήδη εξαιρετικά επιδραστικές Πριν καλά καλά αυτές φτάσουν και σε ένα όριμο στάδιο Ακόμα η AI δεν έχει οριμάσει, είναι στο στάδιο ακόμα της ανάπτυξης Οπότε έχουμε να δούμε πολλά πράγματα Είναι χαρακτηριστικό, κοίταζα μία έρευνα του ΣΕΝΤΕΦΟΠ, το AI SkillsKILLS survey, η οποία καταγράφει ότι από όσους χρησιμοποιούν την AI στη δουλειά τους, τη τεχνητή νοημοσύνη, οι 3 στους 10 είδαν κάποια καθήκοντά τους να εξαφανίζονται, οι 4 στους 10 ανέλαβαν νέα καθήκοντα ενώ για το 68% η κύρια επίδραση ήταν η αύξηση της αποτελεσματικότητας οπότε είναι τόσο δραστικά τα ωφέλη παραγωγικότητας που προκύπτουν ήδη από την AI
επαναλαμβάνω χωρίς η τεχνολογία να έχει φτάσει στο μάξιμουμ των δυνατοτήτων της και χωρίς αυτή να έχει εμπεδοθεί στο σύνολο της οικονομίας που καθιστούν την υιοθέτησή της όχι απλά σκόπιμη αλλά και απαραίτητος αναγκαία. Συνεπώς, ναι, και ο τρόπος που δουλεύουμε όλοι μας αναμένεται να αλλάξει σημαντικά και οι απαραίτητες δεξιότητες που χρησιμοποιούμε ή θα χρειαστεί να χρησιμοποιήσουμε θα αλλάξουν.
θα γίνουν, θα λέγει κανείς, λίγο πιο abstract δεξιότητες. Μέχρι σήμερα μαθαίναμε ένα πρόγραμμα στον υπολογιστή, γράφαμε με ένα συγκεκριμένο τρόπο κώδικα. Τώρα όλα αυτά τα πράγματα νομίζω θα αλλάξουν και θα χρειαστούμε άλλα soft skills, τα οποία είναι αρκετά διαφορετικά από αυτό που είχαμε συνηθίσει να επικρατεί στην αγορά εργασίας.
Άρα αυτό που καταλαβαίνουμε είναι ότι θα υπάρξει εκτόπιση εργαζομένων από τεχνολογία Ειδικά σε συγκεκριμένους κλάδους Και αυτό που θα ήθελα να ρωτήσω είναι Αν έρθουμε στην Ελλάδα, πού το εντοπίζεις αυτό Θα είναι η ποιότητα των θέσεων εργασίας διαφορετική Θα είναι η ποσότητα Τι πάει να αλλάξει Το κύριο ζήτημα νομίζω Πέτρος στην Ελλάδα Εντοπίζεται στην παραγωγική μας διάρθρωση αφενός ο βαθμός παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών υψηλής τεχνολογίας και άρα και εντάσσεως γνώσης είναι μικρός.
Αυτό συνεπάγεται πως το ποσοστό των ενεργεία θέσεων εργασίας στη χώρα μας που είναι εκτεθειμένο στους κινδύνους που αναφέραμε είναι αναλογικά υψηλότερο. Όμως το πρόβλημα δεν εξαντλείται εκεί. Η παραγωγική μας διάρθρωση περιλαμβάνει ένα εξαιρετικά υψηλό μερίδιο μικρών και πολύ μικρών επιχειρήσεων. Το πολύ μικρό και μέσο μέγεθος του ελληνικού επιχειρήν οδηγεί αναπόφευκτα σε μικρότερες δυνατότητες και χαμηλότερο ρυθμό υιοθέτησης των τεχνολογικών αναβαθμίσεων και διάχυσης της τεχνητής νοημοσύνης.
Αυτό συμβαίνει είτε λόγω περιορισμών στην υλοποίηση των απαραίτητων επενδυτικών δαπανών, είτε λόγω μικρότερης σκοπιμότητας στο να υιοθετήσει μια επιχείρηση αυτές τις νέες τεχνολογίες. Έτσι, στα αγαθά και στις υπηρεσίες που είναι διεθνώς εμπορεύσιμα, θα δυσκολευτούμε πολύ να παραμείνουμε ανταγωνιστικοί ή να γίνουμε πιο ανταγωνιστικοί αν δεν είμαστε ήδη.
Νομίζω αν θα μπορούσα να το πω διαφορετικά, τα προϊόντα που παράγουμε κατά κύριο λόγο και ο τρόπος που παράγονται τα προϊόντα μας, δηλαδή η κλαδική διάρθρωση της αγοράς, τη λέμε, έχουμε κυρίως τουρισμό, ο οποίος απαιτεί περισσότερη χειρονακτική εργασία και όχι εργασία υψηλής παραγωγικότητας. Νομίζω ότι η κλαδική αυτή διάρθρωση αποτελεί έναν περιοριστικό παράγοντα στο ρυθμό ενσωμάτωσης αυτών των νέων τεχνολογιών, δηλαδή πολύ μικρό και μικρό μέγεθος επιχειρήσεων, η διάρθρωση αυτή των κλάδων.
και ίσως εξαιτίας και αυτών προκύπτει θα έλεγα και μία ακόμα αιστεία προβληματισμού το ελληνικό εργατικό δυναμικό αν κοιτάξει κανείς όλους τους δείκτες από το δείκτηντέση της Κομισιόν για τις ψηφιακές δεξιότητες στον δείκτηέση του Σεντεφόπ για τις ευρύτερες δεξιότητες του εργατικού δυναμικού ή ακόμα και το πρόγραμμα PIAG του ΟΣΑ που είναι το αντίστοιχο για τους εργαζόμενους.
Υπάρχει το PISA για τους 15χρονους μαθητές και είναι το αντίστοιχο PIAG. Η χώρα μας εμφανίζει τουλάχιστον προβληματικές επιδόσεις, οπότε είναι ένα σημαντικό θέμα το κομμάτι των δεξιοτήτων και σίγουρα έχουμε πολύ μεγάλο δρόμο να καλύψουμε σε σχέση με τους κύριους οικονομικούς μας εταίρους τόσο στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και στις χώρες του ΟΣΑ.
Άρα η ελληνική οικονομία μπροστά σε μία ακόμα πρόκληση. Μία δεύτερη τεράστια πρόκληση είναι και το θέμα του δημογραφικού. Είναι πάρα πολύ μεγάλο ζήτημα. Το συζητάμε πάρα πολλά χρόνια. Σπάνια όμως μπαίνει στην πρώτη γραμμή. Παλαιότερα ήταν ένα θέμα το οποίο το συζητάγαμε γενικώς και ορίσως. Τώρα αισθανόμαστε και το βάρος του.
Τι σημαίνει πρακτικά για την αγορά εργασίας το ζήτημα του δημογραφικού. Η Λέα, όντως το δημογραφικό είναι ένα πολυδέδαλο θα έλεγε κανείς ζήτημα με πάρα πολλές προεκτάσεις, οικονομικές, κοινωνικές, επηρεάζει το ασφαλιστικό, τις εκπαιδευτικές πολιτικές μέχρι και θέματα που αφορούν τα γεωπολιτικά και την άμυνα και την ασφάλεια της χώρας Ίσως το κομμάτι ας πούμε των οικονομικών προεκτάσεων να μην συζητιέται τόσο γιατί θα έλεγε κανείς μια βραδίκαυστη απειλή.
Θα μου επιτρέψει να πω ότι ακόμα και όταν το σκεφτόμαστε το δημογραφικό της οικονομικές του επιπτώσεις και επιδράσεις τείνουμε να δίνουμε πολύ μεγαλύτερη σημασία από όσοι θα έπρεπε στη συρρήκνωση της οικονομίας εξαιτίας της μείωσης του πληθυσμού. Προφανώς και ένας μικρότερος πληθυσμός έχει χαμηλότερες δυνατότητες παραγωγής από έναν μεγαλύτερο σε τερισπάρυμπους που λέμε εμείς οικονομολόγοι με τις άλλες παραμέτρες σταθερές.
Όμως η πορεία της οικονομίας σε κατακεφαλήν όρους δεν είναι καθόλου απαραίτητο ότι θα είναι αρνητική εξαιτίας μιας μείωσης του πληθυσμού γιατί αυτό εξαρτάται και από άλλα πράγματα και από άλλες παραμέτρους. Υπάρχουν όμως δύο στοιχεία του δημογραφικού που σίγουρα θα έχουν αρνητικές επιδράσεις στην οικονομία. Το πρώτο και κυριότερο είναι η εξέλιξη της πληθυσμιακής συρρήκνωσης η οποία συνοδεύεται και από μια γύρανση. Αν κοιτάξει κανείς τη διάμεση ηλικία, τι είναι η διάμεση ηλικία για να μην χρησιμοποιώ πολύ τζάργον είναι το 50% του πληθυσμού που είναι πάνω από αυτή την ηλικία και το 50% είναι κάτω από αυτή την ηλικία.
Αν δει κανείς τη διάμεση ηλικία μας το 2000 ήταν στα 38,5 έτη, το 2024 εκτιμάται στα 46,9 έτη, στα 47 έτη, το 2050 αναμένεται να φτάσει στα 51,8 έτη, στα 52 έτη. Πιο κρίσιμη είναι η εξέλιξη της αναλογίας των ατόμων που είναι σε μη παραγωγική ηλικία προς τα άτομα τα οποία βρίσκονται σε παραγωγική ηλικία. Αν υποθέσουμε ότι η ηλικία που ορίζει αυτό το όριο είναι τα 65 έτη, σε κάθε 100 άτομα ηλικίας 20 έως 64, που ορίζεται και ο ενδυνάμιοι ενεργά πληθυσμός, η παραγωγική ηλικία, αντιστοιχούσαν το 2000 28,3 άτομα άνω των 64 για κάθε 100 άτομα.
Τώρα σήμερα αυτή η αναλογή έχει φτάσει περίπου στο 40% και το 2050 αναμένεται να έχει ξεπεράσει το 74% Άρα θα δουλεύουν λιγότεροι για να πληρώνουν τις συντάξεις περισσότερων Αυτό πώς επηρεάζει και το ασφαλιστικό, πώς επηρεάζει και την ανάπτυξη τελικά Ωραία η ερώτηση αυτή Πέτρο γιατί είτε το σκεφτούμε σε όρους μακροοικονομικούς είτε το σκεφτούμε σε όρους ενός αναδιανεμητικού ασφαλιστικού συστήματος Το συμπέρασμα είναι το ίδιο. Μικρότερο μερίδιο του πληθυσμού θα πρέπει να παράγει επαρκώς για να υποστηρίξει οικονομικά τον εαυτό του και όλους τους υπολείπους Το βάρος που θα αναλογίσει τα οικονομικά ενεργά άτομα θα είναι εξ όχος πιο μεγάλο Ένα δεύτερο στοιχείο αφορά την κατανομή του βάρους σε δύο συγκεκριμένα διαχρονικά συσσωρευμένα οικονομικά μεγέθη που είναι αφενός το δημόσιο χρέος και αφετέρου το συνολικό εξωτερικό χρέος της χώρας Επειδή στο δημόσιο διάλογο δεν αναφερόμαστε πολύ συχνά στο εξωτερικό μας χρέος αυτό είναι το χρέος που συσσωρεύουμε προς το εξωτερικό
κάθε περίοδο που το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών είναι αρνητικό Τι σημαίνει αυτό ότι οι εξαγωγές μας υστερούν σε σχέση με τις εισαγωγές μας. Τα δύο αυτά χρέη δημιουργούνται και συσσωρεύονται σήμερα από έναν αλφα πληθυσμό αλλά θα επιβαρύνουν τους απογόνους μας με ένα σημαντικά μικρότερο πληθυσμό. Έτσι το κατακεφαλήν βάρος του δημόσιου χρέους και του εξωτερικού χρέους αναμένεται να γίνει σημαντικά πιο δυσβάσταχτο και αυτό θα είναι ακόμα πιο έντονο αν το κατανείμουμε αναοικονομικά ενεργό άτομο.
Και τι σημαίνουν αυτά για την αγορά εργασίας και να κλείσω την απάντηση. Καταρχάς αν μέχρι τότε συνεχίσουμε να έχουμε συνταξιοδοτικά ταμεία δεν ξέρω πώς θα είμαστε και αν παίρνουμε σύνταξη γιατί όπως δείχνετε και εσείς. Ναι, σε εις έρευνες about people, ο μισός πληθυσμός της χώρας πιστεύει ότι δεν θα πάρει σύνταξη. Τότε οι εισφορές που θα χρειάζεται να καταβάλει κάθε απασχολούμενος είναι απαραίτητο να αποτελούν σημαντικά μεγαλύτερο μερίδιο του εισοδήματός του για να υποστηρίζεται το αυξημένο ποσοστό των ηλικιωμένων.
Αντίστοιχα μεγαλύτερο κατακεφαλήν δημόσιο χρέος απαιτεί μεγαλύτερο κατακεφαλήν κόστος εξυπηρέτησης δηλαδή φορολογία αύξηση της φορολογίας Συνεπώς μπορούμε να προβλέψουμε με ασφάλεια μια συμπίεση του διαθέσιμου εισόδηματος ως προς το συνολικό εισόδημα και την ίδια στιγμή ανάλογα με την εξέλιξη που θα έχει και το εξωτερικό μας ισοζύγιο μπορεί να υποχρεωθούμε σε κάποιον ισοσχελισμό ή ακόμα και σε εξωτερικά πλεονάσματα, κάτι το οποίο θα συμπιέσει τις δυνατότητες κατανάλωσης και την εξέλιξη του πραγματικού εισοδήματος.
Και αν μπορούμε να τα αποφύγουμε όλα αυτά, ναι, αλλά θα πρέπει να αλλάξουμε δραστικά και από σήμερα, είναι μια συζήτηση που τη κάνουμε εδώ και πάρα πολλά χρόνια, το τρέχον παραγωγικό μας μοντέλο. Να προχωρήσουμε άμεσα σε παραγωγικές επενδύσεις, να περιορίσουμε τη σημερινή μας κατανάλωση, να ενσωματώσουμε νέες τεχνολογίες, όχι με το στανιό να τις ενσωματώσουμε όταν θα είναι ανάγκη και θα έχουμε φτάσει στο μη περαιτέρω, αλλά θα πρέπει να το κάνουμε σήμερα και γρήγορα και ακόμα πιο πρώιμα.
και να δώσουμε πολύ μεγάλη σημασία σε ό,τι αφορά την παραγωγή καινοτομίας και την αύξηση της παραγωγικότητας και να θέσουμε ως απόλυτο στόχο πώς θα βελτιώσουμε την ανταγωνιστικότητά μας. Να σε ρωτήσω κάτι. Η Ελλάδα δεν είναι η μόνη χώρα του δυτικού κόσμου τουλάχιστον που αντιμετωπίζει αυτό το θέμα. Η διεθνής εμπειρία τι λέει.
πώς προσπαθούν άλλες χώρες που έχουν ανάλογα ζητήματα με την Ελλάδα να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά αυτό το ζήτημα γιατί όλα όσα έλεγες πριν μου κάναν την καρδιά μου και την ψυχή μου να φιαστεί λίγο από την απεσιοδοξία. Θα πρέπει νομίζω να απαντήσουμε βλέποντας ποιες είναι οι προσδοκίες μας γύρω από το πώς μπορεί κανείς να περιορίσει αυτές τις συνέπειες από το δημογραφικό.
Το δημογραφικό πολλές φορές και υπάρχει και ένας μύθος. Πάντα όταν μιλάμε για το δημογραφικό όλοι έχουμε στο μυαλό μας ότι δεν γεννάμε και ότι γεννάτε πρέπει να γεννήσουμε γιατί αλλιώς θα χαθούμε. Οι γεννήσεις είναι μία από τις δημογραφικές συνιστώσεις. Το άλλο είναι η θάνατη και η μετανάστευση. Και η μετανάστευση με τη μεγάλη εκροή που είχαμε παρατηρήσει τα τελευταία χρόνια λόγω και της χρηματοοικονομικής κατάστασης και της κρίσης ήταν πολύ έντονη.
Τώρα τι μπορούμε από όλα αυτά να αναστρέψουμε Σίγουρα βλέπουμε ότι από το 2011 το φυσικό ισοζύγιο Οι γεννήσεις υστερούν των θανάτων Και πολλές φορές το αποδίδουμε ότι οι σύγχρονες γυναίκες δεν κάνουν παιδιά Αλλά αυτό όπως έλεγα πριν είναι ένας μύθος Γιατί αν κοιτάξεις κανείς τον διαγενειακό δίκτυ γονιμότητας δηλαδή τον δίκτυο αναγενιά, θα δει ότι από το 1940 είμαστε κάτω από το όριο αναπλήρωσης γενεών, που είναι το 2,1 παιδιά αναγυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας.
Από το 1960 έχει ξεκινήσει μια πρόσκοπτη μείωση και αν δει κανείς και το συγχρονικό δίκτυο γονιμότητας, δηλαδή αναχρονιά, θα δει ότι από το 1987 είμαστε κάτω από το 1,5 παιδιά αναγυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας, το οποίο τι σημαίνει γιατί έχουμε έναν αριθμό και πολλές φορές δεν καταλαβαίνουμε τι είναι αυτός ο αριθμός. Να το πω απλά ότι σημαίνει ότι ο πληθυσμός μίας χώρας θα μειωθεί στο μισό στα 65 χρόνια σε τερισπάρυμπους.
Δηλαδή αν δεν αλλάξει το προσδόκιμο ζωής και η μετανάστευση. Οπότε αυτή η κατάσταση δεν είναι αναστρέψιμη. ότι πολιτικές και αν πάρουμε σήμερα για να αυξήσουμε αυτό το ποσοστό γεννήσεων, για να αυξήσουμε αυτόν τον δίκτυο γονιμότητας, δεν θα δούμε να έχουν άμεσα αποτελέσματα. Είμαστε στο 1,25. Μάλιστα, αν κοιτάξει κανείς τις περιφερειακές ενότητες με ακραία χαμηλό δίκτυο γονιμότητας και κάτω από το 1,3 που ο πληθυσμός μιας χώρας μειώνεται στα 44 χρόνια, θα δεις στην Ευρώπη ότι οι τέσσερις είναι ελληνικές.
Εκεί είναι κάτι το οποίο το έχουμε χάσει. Και το έχουμε χάσει όχι εμείς, όπως είπες και πριν, όλος ο δυτικός κόσμος. Το δημογραφικό δεν είναι ένα πρόβλημα ελληνικό. Έχει να κάνει με το ότι έχει αλλάξει το πολιτισμικό μοντέλο ζωής, γιατί παρότι υπάρχει ένα fertility gap, κάνουμε 1,3 παιδιά χοντρικά γυναίκα αναπαραγωγικής ηλικίας ενώ θέλουμε να κάνουμε 2,4 και γιατί δεν γίνεται αυτό το ένα παιδί που θέλουμε περισσότερο προφανώς γιατί έχει αλλάξει το πολιτισμικό μοντέλο ζωής ότι η ποιότητα ζωής βελτιώνεται, οι προσδοκίες των γονέων για τα παιδιά τους αυξάνονται, συνεχώς επιθυμούν μεγαλύτερη και καλύτερη ανατροφή και καλύτερη εκπαίδευση, τα οποία έχουν μεγάλο και χρηματικό κόστος.
Το κόστος δηλαδή αναπαραγωγής είναι μεγάλο και σε ψυχικούς όρους και σε χρηματοοικονομικούς όρους, Οπότε υπάρχει εκεί μια δυσκολία αλλά να φύγω από το ζήτημα και από το κομμάτι των γεννήσεων που οι σύγχρονες πολιτικές αφορούν το τέλος του ματερναλισμού, δηλαδή την ενεργό συμμετοχή του πατέρα στην ανατροφή των παιδιών που έχει δείξει και υπάρχει στην βιβλιογραφία, δηλαδή έχει αποδειχθεί ότι πιο εύκολα οι γυναίκες πηγαίνουν σε ένα δεύτερο παιδί ή σε ένα τρίτο παιδί και η οικογένεια όταν ο πατέρας έχει ενεργό ρόλο και είναι και η σκανδιναβοποίηση που αφορά τις γενναιόδορες άδειες και στους δύο γονείς που ανατρέφουν το παιδί αλλά και κάτι άλλο που είναι πολύ κομβικής σημασίας και έχει να κάνει με την προσχολική αγωγή όπου στην Ελλάδα είναι η πιο παραμελημένη βαθμίδα εκπαίδευσης, αλλά κάνουν τα παιδιά το κιουρίκιλουμ, αυτό που λέμε το πλαίσιο προσχολικής αγωγής για τα παιδιά 0-4.
Είναι διαφορετικό για τα παιδιά στο Κερατσίνι, διαφορετικό για τα παιδιά στην Κηφισιά, δεν υπάρχει ένα ενιαίο πλαίσιο προσχολικής αγωγής, όπου η προσχολική εκπαίδευση είναι και η εκπαίδευση με τις μεγαλύτερες αποδόσεις για ένα όχι μόνο για το ίδιο το άτομο λόγω της πλαστικότητας του παιδικού εγκεφάλου που χτίζονται όλες αυτές οι δεξιότητες που ψάχνουμε μετά στο ενήλικο εργατικό δυναμικό αλλά είναι πολύ σημαντικό για ένα κράτος γιατί μειώνονται οι κοινωνικο-οικονομικές ανισότητες υπό την έννοια ότι και το έχει αποδείξει ο Νομπελίστας ο Χέκμον ότι για κάθε ένα δολάριο που επενδύεται στην αγωγή ενός παιδιού προσχολικής αγωγής επιστρέφει πίσω στο κράτος 360 δολάρια.
Οπότε είναι σημαντικό να δούμε τις δομές μας να μην είναι χώροι φύλαξης και το ευέλικτο ωράριο. Καμία γυναίκα και κανένας άντρας, κανείς εργαζόμενος πια είναι ελάχιστοι. Αυτοί που τελειώνουν στις 4 που κλείνουν οι βρεφονηπιακοί σταθμοί. Ειδικά στα αστικά κέντρα. και ειδικά στα αστικά κέντρα. Οπότε πολύ μεγάλο θέμα έχει να κάνει με τον εναρμονισμό της οικογενειακής με την επαγγελματική ζωή και ένα θετικό περιβάλλον για την μητρότητα.
Και φυσικά, για να πάμε και στις άλλες δημογραφικές συνιστώσεις, ένα κομμάτι, αφού θα έχουμε όπως είπαμε όλο ένα και περισσότερους ηλικιωμένους στη χώρα μας, πρέπει να κοιτάξουμε το ζήτημα της υγιούς και ενεργούς γύρανσης. Δηλαδή πώς οι άνθρωποι αυτοί θα παραμένουν όσο το δυνατόν περισσότερο υγιείς, περισσότερα χρόνια στην αγορά εργασίας, γιατί προφανώς αν δεν αυξήσουμε την παραγωγικότητά μας για να χρειαζόμαστε λιγότερα εργατικά χέρια, από κάπου πρέπει να διευρύνουμε αυτή την δεξαμενή των ανθρώπων που δίνονται να εργαστούν.
Και ποιοι είναι αυτοί, είναι οι νέοι συνταξιούχοι, αυτοί που έχουν βγει σε πολύ μικρή ηλικία στη σύνταξη, είναι οι μετανάστες, πώς ενσωματώνουμε περισσότερους μετανάστες, οι γυναίκες, γιατί έχουμε ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά συμμετοχής, νομίζω είμαστε πρώτοτελευταίοι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ή τουλάχιστον στους ουραγούς, δεν ξέρω, μπορεί να είμαστε δύο θέσεις πριν το τέλος, στη συμμετοχή γυναικών στην αγορά εργασία και έχουμε εργασίες και έχουμε και ένα από τα υψηλότερα ποσοστά των needs, δηλαδή των ατόμων τα οποία δεν βρίσκονται στο education και στο training.
Άρα μιλάμε για μια σειρά πολλών και κρίσιμων πολιτικών που πρέπει να σχεδιαστούν από εδώ και πέρα, γιατί δεν είναι ότι πατάς ένα κουμπί και λύνεται το θέμα του δημογραφικού ούτε με ένα επίδομα ούτε με μια παρόντρινση. Σωστά, Ηλία. Είναι πολύ πιο σύνθετο. Είναι πολύ πιο σύνθετο και χρειάζεται και μια συνέπεια και με μια τεράστια υπομονή γιατί, ξέρετε, ο κύκλος ο εκλογικός είναι πολύ μικρός.
Τα αποτελέσματα όμως των πολιτικών που παίρνουμε σήμερα θα είναι ορατά μόνο μακροπρόθεσμα. Δεν θα δούμε κάτι που θα κάνουμε σήμερα να επηρεάσει άμεσα τις αποφάσεις, ακόμα και για το brain drain που λέμε ότι ήταν μια επιτυχία, ότι κάποιοι επέστρεψαν από τα τελευταία χρόνια και κάπως το ισοζύγιο αυτό των νεκρών, ισρώων, της παλινόστισης έχει μια πιο θετική διάσταση Και σημειώνω σε αυτό ότι είναι η εκτιμήση της Ελστάτ, δεν έχουμε την πραγματική μέτρηση. Μάλιστα, νομίζω σύμφωνα με τα στοιχεία ισορρευτικά από το 2010 στο 2022, η καθαρή ροή Ελλήνων προς το εξωτερικό εκτιμάται ότι ξεπέρασε τις 251.000 άτομα και φαίνεται να έχουμε μια καθαρή επιστροφή το 23 στις 14.000 Έλληνες από το εξωτερικό και φαίνεται να είναι πιο θετικό ακόμα το 2024 αλλά σε κάθε περίπτωση δεν αρκεί γιατί είμαστε σε σχέση με το 2008 βρισκόμαστε στο μείον 13,8% από το επίπεδο εισοδήματος που είχαμε το μακρινό 2008 λόγω της κρίσης το 2013 είχαμε φτάσει στο μείον 27% Οπότε οι παραγωγικές μας δυνατότητες χρειάζονται ενίσχυση. Αυτά τα άτομα που βρίσκονται στο εξωτερικό συνήθως έχουν καταστρώσει ένα μακροχρόνιο πλάνο, ένα πιο μακρόπνοο πλάνο ζωής και δύσκολα το αλλάζουν.
και μάλιστα και στις έρευνες που έχουμε κάνει στη διανέωση με το Σέντ Άντων Ισκόλ στην Οξφόρδη για τους διασπορικούς πληθυσμούς στο Ενωμένο Βασίλειο και στην Γερμανία όπου κατευθύνθηκε το μεγαλύτερο μέρος των Ελλήνων που φύγανε αυτά τα χρόνια μας έχουν πει ότι η νούμερο ένα αιτία για τη μη επιστροφή τους είναι ακριβώς ότι έχουν φτιάξει έχουν σετάρει, να το πω απλά, τη ζωή τους εκεί και το δεύτερο είναι ότι το έλλειμμα αξιοκρατίας που υπάρχει στη χώρα.
Να περάσουμε σε άλλη μια πλευρά μιας μεγάλης πρόκλησης που είναι η τεχνολογία. Νέες τεχνολογίες, αύξηση παραγωγικότητας ή τουλάχιστον αυτό υπόσχονται και πολύ πιθανά αυτό να συμβαίνει. Υπάρχει ο κίνδυνος αυτή η αύξηση της παραγωγικότητας να διευρύνει τις κοινωνικές και τις εισοδηματικές ανισότητες. Δηλαδή θα έχουμε νέο πλούτο και μεγάλο πλούτο. Πώς θα κατανεμηθεί αυτός ο πλούτος, ο νέος που παράγεται.
Καταρχήν νομίζω ότι όντως είναι όπως το πες η Λία, οι νέες τεχνολογίες υπόσχονται αύξηση της παραγωγικότητας. Για ποιους θα έλεγα, για όλους. Πρώτον δεν γίνεται η βελτίωση μιας τεχνολογίας να επιφέρει μείωση της παραγωγικότητας. Δεύτερον, είτε άμεσα είτε έμεσα, όλοι θα δουν αύξηση στην παραγωγικότητά τους άμεσα όσοι οι ίδιοι θα υιοθετήσουν ή θα κληθούν να χειριστούν τις νέες τεχνολογίες και έμεσα όλοι οι υπόλοιποι ως λήπτες χαμηλότερου κόστους στις υπόλοιπες εισρωές που χρησιμοποιούνται στην παραγωγική διαδικασία.
Προφανώς το όφελος της παραγωγικότητας δεν θα είναι συμμετρικό Οι χρήστες των νέων τεχνολογιών θα είναι πιο κερδισμένοι Όσοι δεν τις χρησιμοποιούν θα είναι λιγότερο κερδισμένοι σε παραγωγικότητα Αν υπάρχει όμως κίνδυνος να διευρυθούν αυτές οι κοινωνικο-οικονομικές ανισότητες Εξαιτίας της τεχνολογίας, εξαιτίας δηλαδή ότι κάποιοι θα μείνουν πίσω που είναι η λιγότερο εγκράματη ας πούμε τεχνολογικά και η λιγότερο εύκολο να αλλάξουν τον τρόπο τους και το mindset και το status quo.
Σίγουρα τα άτομα και φαίνεται ότι να υπάρχει Αν δούμε τον προφίλ ουσιαστικά των ατόμων που δυσκολεύονται Με τις εμπεδομένες ψηφιακές τεχνολογίες Θα δούμε ότι όντως υπάρχει σχέση με το ισοδηματικό και το βιωτικό τους επίπεδο Οπότε μια ρακδαία επέκταση των ψηφιακών τεχνολογιών Δεν θα χρησιμοποιηθεί συμμετρικά τόσο σε ένταση όσο και σε χρόνο Από τα μέλη της κοινωνίας Αντίθετα, μέλη που έχουν ήδη ψηλότερο βιωτικό επίπεδο θα μπορέσουν να χρησιμοποιήσουν γρηγορότερα και καλύτερα τις νεότερες εξελίξεις και έτσι θα διευρυνθεί το προβάδισμά τους και άρα θα ανοίξει η εισοδηματική και κοινωνική ψαλίδα.
Ακόμα όμως και άτομα με την ίδια εξοικείωση με την τεχνολογία μπορεί να βρεθούν σε σημαντικά διαφορετικές πορείες στην υιοθέτηση, στη χρήση και στην εκμετάλλευση αυτών των νέων τεχνολογιών, ανάλογα με το που απασχολούνται. Δηλαδή οι απασχολούμενοι σε επιχειρήσεις που δίνουν σημασία στην καινοτομία, στην αύξηση της παραγωγικότητας και στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητάς τους, θα βρεθούν με προβάδισμα έναντι των απασχολούμενων σε επιχειρήσεις που δεν τρέχουν να ενσωματώσουν τις βελτιώσεις στην παραγωγική τους διαδικασία.
Αυτός ο μηχανισμός δημιουργίας νέων ανισοτήτων υπάρχει ούτως ή άλλως, δεν οφείλεται περσέ στις νέες τεχνολογίες. Όχι, αλλά το ερώτημα είναι αν θα ενταθεί. Ναι, αλλά ακριβώς όπως το λέει η Λία, η έλευση αυτών των νέων τεχνολογιών θα ενισχύσει δραστικά την ένταση αυτών των μηχανισμών που παράγουν αυτές τις ανισότητες. Και τέλος όσο αυτές οι νέες τεχνολογίες βρίσκονται σε μερική ενσωμάτωση σε μια οικονομία ή εσωτερικά σε ένα κλάδο, είναι προφανές ότι προκύπτει μια συμμετρία στην κατανομή του πλούτου που παράγεται.
αυτοί που θα αναλάβουν πρώτη την πρωτοβουλία και το ρίσκο ενσωμάτωσης μιας τεχνολογίας εφόσον αυτή αποδειχθεί ωφέλιμη θα είναι και οι πρώτοι που θα ωφεληθούν από αυτή την υιοθέτηση της τεχνολογίας θα πάρουν ας πούμε το κέρδος. Δεν πρέπει να υπάρχει όμως μια ρύθμιση προκειμένου να μεγαλώσει αυτό το gap μεταξύ των ωφελημένων και των λιγότερων ωφελημένων.
Το κράτος παίζει κάποιο ρόλο εδώ. του ρυθμιστή ή είναι απλά ένας θεατής που βλέπει τις ανισότητες να μεγαλώνουν και να αυξάνονται. Προφανώς στα θέματα του θεσμικού πλαισίου το κράτος πρέπει να παίζει και πρέπει να παίξει τον κυρίαρχο ρόλο. Αλλά και στα θέματα των ανισοτήτων που λέγαμε και στα θέματα προετοιμασίας της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας για την ψηφιακή μετάβαση και τη μετάβαση στο AI, το κράτος όχι μόνο δεν θα πρέπει να είναι απλός θεατής, θα έλεγα ότι δεν φτάνει να είναι ούτε και ρυθμιστής.
Το κράτος αποτελεί τον κύριο καθοριστή της εξέλιξης που θα έχουν όλα αυτά. Προφανώς θα μου πεις Φέη και η ιδιωτική οικονομία που είναι σε όλο αυτό. Δηλαδή όλα το κράτος πρέπει να τα κάνει. Όχι. Και η ιδιωτική οικονομία από μόνη της αντιλαμβάνεται τα ωφέλη από την ψηφιακή μετάβαση και τη μετάβαση αυτές της τεχνολογίας της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης.
Οπότε προφανώς και οι ιδιώτες αντιλαμβάνονται την ανάγκη να υπάρχει μια σχετική εκπαίδευση, αλλά αφενός όλοι αυτοί οι δρόντες λειτουργούν στο πλαίσιο που το κράτος έχει ορίσει με συγκεκριμένα κίνητρα και δυνατότητες που προκύπτουν από αυτό το πλαίσιο και αφετέρου το κράτος είναι αυτό που αναλαμβάνει και την ευθύνη να εγγυηθεί την κοινωνική συνοχή.
αυτό είναι το βασικό κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ κράτους και κοινωνίας. Το ελάχιστο λοιπόν που οφείλει το κράτος να παρέχει στους πολίτες του είναι η ισότητα ευκαιριών και αυτή απαιτεί σημαντικές κρατικές δράσεις και πρωτοβουλίες, ώστε όλη αυτή η είσοδος που λέμε τώρα σε αυτή την εποχή του AI να είναι όσο πιο συμμετρική γίνεται.
Πολύ σωστά. Να σκεφτούμε λίγο το μέλλον. Αν έπρεπε να ιεραρχήσουμε λίγο πια, θεωρείς ότι είναι τα τρία πιο κρίσιμα πράγματα που πρέπει να γίνουν την επόμενη δεκαετία Η Λέα νομίζω ότι δεν υπάρχει διχογνωμίας στο ότι η σημαντικότερη μεταρρύθμιση που θα πρέπει να γίνει άμεσα είναι η ριζική αναθεώρηση του ελληνικού παραγωγικού αναπτυξιακού μας υποδείγματος. Όπως είπα και πριν αποτελεί μια ζωτική σημασία σαν άγγι η ελληνική οικονομία να μεταμορφωθεί σε κάτι διαφορετικό από αυτό που ήταν πριν τη κρίση και από αυτό που εν πολλής συνεχίζει να είναι και σήμερα.
Προφανώς έχουμε πετύχει νίκες και για αυτές πρέπει να χειροκροτηθούμε αλλά έχουμε πάρα πολλοί δρόμοι να διανύσουμε. Χρειαζόμαστε άλλες βάσεις για την οικονομία μας πιο στιβαραίες και πιο ανθεκτικές με μεγαλύτερη εγχώρια προστιθέμενη αξία με υψηλότερη κλίμακα και μεγαλύτερη ενσωμάτωση της καινοτομίας με μεγαλύτερη ένταση γνώσης και εξειδίκευση και μεγαλύτερη διαφοροποίηση από τις χώρες μέσου εισοδήματος.
Το μοντέλο αυτό που έχουμε των πολύ μικρών επιχειρήσεων και έμφαση στον τουρισμό, τις μη διεθνώς εμπορεύσιμες υπηρεσίες, τα ακίνητα και τα αγαθά με χαμηλό βαθμό μεταποίησης και complexity, πολυπλοκότητας, δεν πρόκειται να μας οδηγήσει σε διατηρήσιμη και ανθεκτική τροχιά ανάπτυξης. Το άλλο ζήτημα αφορά στον αγροτικό τομέα και το αναφέρω όχι επειδή είναι επίκαιρο, το αναφέρω άλλωστε έχουμε κάνει σημαντική ερευνητική δουλειά στη διανέωση ώστε να αποτυπώσουμε για να έχει κανείς ένα bird's eye view, να το πω σε καλή επέσταιρα ελληνικά, μια συνολική εικόνα, τη μεγάλη εικόνα του αγροτικού τομέα.
Στην σύγχρονη εποχή, όντας το μεγαλύτερο κομμάτι των δυτικών κοινωνιών πλήρως αστικοποιημένο, δεν δίνουμε στον αγροτικό τομέα τη σημασία που του αρμόζει. Αποτελεί ένας από τους βασικότερους πυλώνες για όλες τις οικονομίες του κόσμου, με ίσως, θα μπορούσε κανείς να εξαιρέσει, τις πετρελαιοοικονομίες των ερήμων. Ακόμα και για τη ΣΥΠΑ, που κατέχουν το στάτους της ισχυρότερης οικονομίας του κόσμου, Η κοιλάδα του Μισησυπή που είναι η καλύτερη γεωργική γη του κόσμου έχει παίξει και συνεχίζει να παίζει ένα σημαντικό ρόλο στην οικονομία γιατί ο αγροτικός τομέας καλύπτει τη διατροφή του πληθυσμού, θέματα επιστήστικης κρίσης και ασφάλειας, τροφοδοτεί επίσης ένα σημαντικό κομμάτι της μεταπίσης και του εμπορίου.
που παρόλα αυτά στην Ελλάδα είναι ιονή εγκαταλελειμμένος, θα έλεγα, με πολύ σοβαρές διαρθρωτικές και δομικές αδυναμίες και θα έλεγα ότι πνέει τα λίστια φυτοζωώντας εξαρτώμενος από όλες τις επιδοτήσεις και από κάποιες ενισχύσεις. Θα σας αναφέρω δύο στοιχεία. Το ένα νομίζω και πολύ σημαντικό γιατί τα προβλήματα τα ξέρουμε περί μικρού κλήρους και μη εκμετάλλευσης των οικονομιών, κλίμακας, γυρασμένου εργατικού δυναμικού που δεν έχει ενσωματώσει νέες τεχνολογίες στην παραγωγική διαδικασία.
Αλλά νομίζω το πιο σημαντικό είναι να δει κανείς λίγο την εκπαίδευση, γιατί μιλούσαμε και πριν για εκπαίδευση, νέες δεξιότητες, νέες τεχνολογίες. Το 0,7% των Ελλήνων αγροτών, δηλαδή ούτε ένας στους 100 αγρότες, δεν έχει πλήρη αγροτική εκπαίδευση στην Ελλάδα. Θέλω να πω ότι πρέπει να στρέψουμε, στην Ολλανδία είναι το 68%, στη Γαλλία είναι κοντά στο 45%.
Οπότε ένα πολύ σημαντικό σκέλος αφορά την εκπαίδευση του αγροτικού πληθυσμού και πώς θα ενσωματωθούν νέες τεχνολογίες στην παραγωγική διαδικασία, ώστε και τα προϊόντα μας να παράγουμε περισσότερο. Το ότι έχουμε μειωμένη παραγωγικότητα οφείλεται εν πωλής και στην παραγωγικότητα του αγροτικού τομέα. Ενώ είμαστε ανταγωνιστικοί, τα αγροτικά προϊόντα μας εννοώ στο εξωτερικό, δεν έχουμε καλή απόδοση.
Και έλλειψη σύγχρονης συνεταιριστικής κουλτούρας αν μου επιτρέπετε. Δηλαδή δεν υπάρχει αυτή η κουλτούρα στην Ελλάδα, όπως υπάρχει στην Ινδολανδία για παράδειγμα που ανέφερες. Ένα μεγάλο κομμάτι είναι και στον αγροτικό τομέα αφορά στους συνεταιρισμούς και στις ομάδες παραγωγών που στερούμαστε. Η συνεργασία δεν χωραίνει μόνο στον αγροτικό τομέα.
Νομίζω ότι είναι ένα γενικότερο πρόβλημα. Ναι, δεν υπάρχει στην κουλτούρα. Καλλιεργείται ήδη από το εκπαιδευτικό σύστημα μια περισσότερο ανταγωνιστική κουλτούρα και επίσης και στη χώρα μας. Είπα ότι είναι ιονή εγκαταλελειμμένος ο αγροτικός τομέας. Ας κοιτάξουμε ότι το Υπουργείο μιλάμε ότι θέλουμε ανάπτυξη και είναι και το ζητούμενο για να μην επανέλθουμε στη σκοτεινή περίοδο της χρηματοοικονομικής κρίσης.
Αλλά η αγροτική είναι ανάπτυξη. Θα έπρεπε να είναι και αυτή στο επίκεντρο. Και το, ας πούμε, να πω ένα κάτι πολύ απλό που πολλές φορές δεν συνειδητοποιούμε. Το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων είναι το πρώτο τελευταίο σε τάξη Υπουργείο. Το τελευταίο να αναρωτιέστε είναι το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας.
Άλλο μεγάλο ζήτημα γιατί θα το έθετα στο τρίτο πράγμα το οποίο πρέπει να δούμε και αφορά το κομμάτι της κλιματικής αλλαγής και των υποδομών γιατί οι υποδομές μας είναι λίγο πολύ απαρχιωμένες οπότε πρέπει να δούμε πώς θα προσαρμοστεί η ελληνική οικονομία και κοινωνία στα νέα δεδομένα και πρέπει να βάλουμε ειδικά μετά τις θεομηνίες του Ιαννού και του Ντάινγκελ Νομίζω ότι έχουμε αρκετά δυνατά καμπανάκια στην Αγγερμού.
Πώς πρέπει να αλλάξουν τόσο οι δημόσιες και οι ιδιωτικές υποδομές, οι οποίες έχουν δημιουργηθεί υπό άλλες συνθήκες και υπό άλλες παραμέτρους. Και σίγουρα η κλιματική αλλαγή επηρεάζει και τον τουρισμό, που είναι σημαντικό κομμάτι του ελληνικού προϊόντος και των υπηρεσιών, και την αγροτική παραγωγή. Δεν ήταν μια εύκολη και μια αισιόδοξη συζήτηση Πρέπει να γίνουν πολλά πράγματα Παρ' όλα αυτά ήταν μια συζήτηση για το μέλλον της εργασίας, για το δημογραφικό Τις νέες τεχνολογίες που δεν ήταν θεωρητική, ήταν πρακτική Πρέπει να καταλάβουμε ότι οι επιλογές που γίνονται τώρα θα μας συνοδεύσουν για δεκαετίες Όπως είπε πριν Κιφέη πολύ σωστά Τα δεδομένα μπορεί να μην απαντούν από μόνα τους αλλά οφείλουμε να τα λάβουμε σοβαρά υπόψη μας για να χαράξουμε πολιτικές γιατί δείχνουν καθαρά που υπάρχουν όρια, πιέσεις αλλά και πραγματικές δυνατότητες που πρέπει να αξιοποιηθούν για να διορθωθούν κάπως τα πράγματα.
Ηλία. Ένα μικρό σχόλιο Φέη, έτσι ένα τίτλο να μας βάλεις για όλα αυτά που συζητήσαμε. Επειδή τώρα είπε και ο Πέτρος και κάπως ακούστηκα απεσιόδοξη και ο απεσιόδοξος λένε είναι ο καλύτερα πληροφορημένος αισιόδοξος. Στις προτεραιότητες που ανέφερα λίγο, δεν ξέρω τι θα έχουμε καταφέρει να αλλάξουμε. Όντως το παραγωγικό μοντέλο είναι κάτι, νομίζω ότι ζούμε στη μέρα της μαρμότας.
Το συζητάμε εδώ και δεκαετίες και δεν βλέπουμε μια ριζική τέλος πάντων αλλαγή. Και φοβάμαι όμως ότι το πιο δύσκολο πράγμα το οποίο έχουμε να διορθώσουμε είναι να σηκώσουμε το βάρος της ευθύνης και να μην ψάχνουμε για σωσίβιο. Γιατί πάντα λέμε την ευθύνη κάπου αλλού, ποτέ δεν βάζουμε την ευθύνη στον εαυτό μας, ποτέ δεν κοιτάμε τι μπορούμε να κάνουμε εμείς και πώς μπορούμε να επανεπινοήσουμε τον εαυτό μας στις νέες συνθήκες.
Οπότε νομίζω ότι αυτό που θα έλεγε και ο Καζαντζάκης ότι η ελευθερία χωρίς ευθύνη δεν υπάρχει. Αν αυτό δεν το μάθουμε ό,τι και να φτιάξουμε τριγύρω μας είτε αυτό είναι νόμοι είτε είναι θεσμοί είτε είναι δρόμοι και συντηρόδρομοι θα συνεχίζει νομίζω να αγκρεμίζεται από τα μέσα. Έτσι ακριβώς και νομίζω να πιάσω το νήμα από εκεί που το άφησε ο Πέτρος δεν είχαμε καθόλου θεωρητική συζήτηση σήμερα ήταν πάρα πολύ πρακτική και βαθιά πολιτική γιατί εδώ αρχίζει ακριβώς και η πολιτική όχι σε γενικόλογες υποσχέσεις αλλά στην ικανότητα να μπορείς να διαβάζεις σωστά την πραγματικότητα που αλλάζει ραγδαία και το βλέπουμε καθημερινά και να παίρνεις αποφάσεις καμιά φορά και με κόστος ή μάλλον τις περισσότερες φορές με κόστος για να κερδίσεις στο μέλλον. Ραντεβού λοιπόν στο επόμενο επεισόδιο των πολιτικών ιστοριών για ανήσυχα μυαλά.
Ευχαριστούμε πολύ Φεύγη. Σας ευχαριστώ από τέλους.
Σχόλια
Χωρίς σχόλιαΣυνδεθείτε για να συμμετάσχετε στη συζήτηση
Σύνδεση για ΣχολιασμόΔεν υπάρχουν σχόλια ακόμα
