15. Το υποκείμενο (Subtext)
Τα μυστικά της αφήγησηςΣχετικά με αυτό το επεισόδιο
Στην αληθινή αφήγηση, οι λέξεις είναι συχνά η βιτρίνα πίσω από την οποία κρύβονται τα πιο έντονα συναισθήματα. Το Subtext (Υποκείμενο) είναι η αόρατη ιστορία που τρέχει παράλληλα με την ορατή, είναι ο ηλεκτρισμός που διαπερνά τις σιωπές και η αλήθεια που αποφεύγουν να ονομάσουν οι ήρωες.
Στο 15ο επεισόδιο, ο Παναγιώτης Καποδίστριας μας οδηγεί στα άδυτα του διαλόγου και μας δείχνει πώς να γράφουμε σκηνές όπου οι χαρακτήρες λένε ένα πράγμα, ενώ εννοούν κάτι εντελώς διαφορετικό. Μέσα από 6 εμβληματικούς κανόνες και αναλύσεις αριστουργηματικών έργων, ανακαλύπτουμε τη δύναμη της αόρατης γραφής:
Ιστορία γάμου (Marriage story): Πώς οι καθημερινές κουβέντες γίνονται πεδία μάχης για ανείπωτα τραύματα.
Χαμένοι στη μετάφραση (Lost in translation): Η σιωπή ως η πιο ηχηρή πληροφορία στη σχέση δύο ανθρώπων.
Καζαμπλάνκα (Casablanca): Η τέχνη του υπαινιγμού και η ένταση που γεννιέται από την καταπίεση του έρωτα.
Fleabag: Το χιούμορ και ο σαρκασμός ως ο απόλυτος μηχανισμός άμυνας για μια πληγή που αιμορραγεί.
Breaking bad: Η σύγκρουση ανάμεσα στο κείμενο του ήρωα και τα πραγματικά, σκοτεινά του κίνητρα.
Το επεισόδιο ολοκληρώνεται με μια καθηλωτική άσκηση συγγραφής, το «Δείπνο», που σε προκαλεί να αποδώσεις την κατάρρευση μιας σχέσης χωρίς να χρησιμοποιήσεις ούτε μία λέξη για τον πόνο ή τον χωρισμό.
Στη σχολή Tabula Rasa, μαθαίνεις να ακούς την αόρατη συχνότητα. Είτε μέσα από τη Δημιουργική Γραφή και το Σενάριο, είτε μέσα από την Υποκριτική, τη Σκηνοθεσία ή την Ψυχολογία, αποκτάς τα εργαλεία για να βλέπεις πίσω από τη βιτρίνα και να δημιουργείς χαρακτήρες με βάθος που συγκλονίζει.
Μπες στο www.tabula.gr και μάθε να χειρίζεσαι τη σιωπή. Ανακάλυψε πώς να γράφεις ιστορίες που δεν μιλούν μόνο στο μυαλό, αλλά ψιθυρίζουν κατευθείαν στο υποσυνείδητο των αναγνωστών σου.
Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.
«Φαντάσου ένα ζευγάρι που κάθεται στην κουζίνα. Το φως από τη λάμπα πάνω από το τραπέζι τρεμοπαίζει ελαφρά. Πώς είναι το φαγητό» ρωτάει εκείνη. «Καλό» απαντάει εκείνος χωρίς να σηκώσει τα μάτια από το πιάτο. «Έβαλα πολύ αλάτι» «Όχι» «Σιωπή» Εκείνη κοιτάζει για λίγο το πιάτο της Παίζοντας με μια μπουκιά που δεν πρόκειται να φάει Εκείνος πίνει νερό Με το λαιμό του να κινείται με μια δυσκολία Χωρίς να την κοιτάξει Έξω η βροχή χτυπάει ρυθμικά το τζάμι Σαν να προσπαθεί να μπει μέσα Το ρολόι στον τοίχο κάνει έναν μικρό Μεταλλικό ήχο κάθε δευτερόλεπτο Θα αργήσεις αύριο Ρωτάει εκείνη ξανά Η φωνή της είναι επίπεδη σχεδόν μηχανική ίσως λέει εκείνος μάλιστα κανείς δεν υψώνει τη φωνή του κανείς δεν πετάει πιάτα στον τοίχο δεν υπάρχει αυτό που ονομάζουμε μεγάλο δράμα κι όμως αν προσέξεις καλά κάτι πεθαίνει μέσα σε αυτό το δωμάτιο κάτι τελειώνει αργά αθόρυβα σχεδόν ευγενικά γιατί η αληθινή ιστορία αυτών των ανθρώπων δεν βρίσκεται στις λέξεις που υπόθηκαν Βρίσκεται σε όλες εκείνες τις λέξεις που έχουν καταπιεί μαζί με το φαγητό. Βρίσκεται στο κενό ανάμεσα στο καλό και στο ίσως. Και αυτό είναι το υποκείμενο. Είναι η αόρατη αφήγηση.
Οι άνθρωποι σπάνια λένε αυτό που πραγματικά νιώθουν, ειδικά όταν πονάει. Κρύβονται πίσω από τις καθημερινές κουβέντες για το καιρό, για το αλάτι, για το πρόγραμμα της επόμενης μέρας, ενώ μέσα τους θέλουν να ουρδιάξουν «φύγε» ή «μείνε». Και η μεγάλη τέχνη της αφήγησης γεννιέται ακριβώς εκεί, στην απόσταση ανάμεσα σε αυτό που λέμε και σε αυτό που εννοούμε.
Είμαι ο Παναγιώτης Καποδίστριας και σε καλωσορίζω σε ένα ακόμα επεισόδιο από τα μυστικά της αφήγησης, το podcast της σχολής Tabula Raza. Μέχρι τώρα σε αυτή τη σειρά επεισοδίων μάθαμε πώς να χτίζουμε σκηνές που έχουν ρυθμό, πώς να δημιουργούμε suspense που κόβει την ανάσα και πώς ο αφηγητής μπορεί να παίξει με την αλήθεια.
Σήμερα όμως θα περάσουμε σε ένα επίπεδο που ξεχωρίζει τον ερασιτέχνη από τον επαγγελματία δημιουργό. θα μιλήσουμε για το subtext. Το υποκείμενο είναι η ψυχή του διαλόγου. Χωρίς αυτό οι ήρωές σου είναι απλά φερέφωνα πληροφοριών. Με αυτό γίνονται ζωντανοί άνθρωποι με μυστικά, με φόβους και εσωτερικές συγκρούσεις. Γιατί στην πραγματική ζωή οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τη γλώσσα όχι για να αποκαλυφθούν, αλλά για να προστατευτούν.
Πάμε να δούμε λοιπόν πώς θα χρησιμοποιήσεις και εσύ αυτό το ηλεκτρικό ρεύμα κάτω από το πάτωμα της ιστορίας σου. Πρώτος κανόνας. Οι άνθρωποι μιλούν πάντα για κάτι άλλο. Ο πρώτος και βασικότερος κανόνας του υποκειμένου είναι ότι ο διάλογος πρέπει να λειτουργεί σε δύο επίπεδα ταυτόχρονα, στο κυριολεκτικό και στο συναισθηματικό.
Όταν ένας χαρακτήρας μιλάει, το μυαλό του τρέχει σε κάτι που τον τρομάζει, αλλά το στόμα του επιλέγει κάτι ασφαλές. Στο έργο Ιστορία Γάμου, Marriage Story, του Νόα Μπάουμπακ, Ο Τσάρλι και η Νικόλη είναι ένα ζευγάρι καλλιτεχνών στη Νέα Υόρκη που αποφασίζουν να χωρίσουν. Αυτό που ξεκινάει ως μια πολιτισμένη συμφωνία μετατρέπεται σε έναν εφιάλτη όταν εμπλέκονται δικηγόροι και το ζήτημα της κυδαιμονίας του γιού τους.
Η ταινία παρακολουθεί την αποσύνθεση της αγάπης τους μέσα από τις μικρές λεπτομέρειες της καθημερινότητας και τις μεγάλες εκρήξεις που έρχονται όταν οι άμυνες τους καταραίουν. Σε μία από τις πιο δυνατές σκηνές οι δυο τους κάθονται και προσπαθούν να συζητήσουν πρακτικά θέματα. Μιλάνε για τα έπιπλα, για το πρόγραμμα του παιδιού, για τις δουλειές τους.
Αλλά αν κλείσεις τα αυτιά σου και δεις μόνο την ένταση στα σώματά τους, θα ακούσεις το υποκείμενο. Με πρόδωσες, με εξαφάνισες, δεν με αγάπησες ποτέ όσο την καριέρα σου. Όταν λοιπόν γράφεις μια σκηνή σύγκρουσης, αφαίρεσε την ίδια τη σύγκρουση από τα λόγια. Αν δύο άνθρωποι μισχούνται, μην τους βάλεις να βρίζονται. Βάλ τους να διαφωνούν για το πώς ψήνεται μια μπριζόλα.
Η ένταση που θα βγει από τον τρόπο που κόβουν το κρέας θα είναι πολύ πιο τρομακτική από οποιαδήποτε βρισιά. Το υποκείμενο είναι σαν παγόβουνο. Αυτό που βλέπουμε είναι μόνο η κορυφή, αλλά η μάζα που προκαλεί το ναυάγιο είναι κρυμμένη από κάτω. Δεύτερος κανόνας. Η σιωπή είναι πληροφορία. Η πάυση στην αφήγηση δεν είναι καινός χρόνος.
Είναι ο χρόνος που ο χαρακτήρας σου επεξεργάζεται την αλήθεια, που διστάζει ή που αποφασίζει να πει ένα ψέμα. Στο χαρτί μας η σιωπή έχει βάρος. Στο έργο Χαμένη στη μετάφραση Lost in Translation της Σοφία Κόπολα, ο Μπόμ Χάρις είναι ένας μεσήλικας ηθοποιός που βρίσκεται στο Τόκιο για να γυρίσει μια διαφήμιση για ουίσκι. Εκεί γνωρίζει τη Σάρλον, μια νεαρή γυναίκα που συνοδεύει τον εργασιωμανή σύζυγό της.
Και οι δύο υποφέρουν από μια βαθιά υπαρξιακή μοναξιά. Μέσα στο χαοτικό και ξένο περιβάλλον της Ιαπωνίας οι δυο τους αναπτύσσουν μια σχέση που δεν μπορεί να ονομαστεί εύκολα αλλά τους σώζει από την κατάθλιψη. Η Σοφία Κόπουλα εδώ χρησιμοποιεί το υποκείμενο μέσα από τις εικόνες και τις σιωπές. Οι χαρακτήρες συχνά κάθονται μαζί χωρίς να μιλούν αλλά σε αυτή τη σιωπή το υποκείμενο είναι «Είμαι και εγώ μόνος, σε καταλαβαίνω».
Η πιο εμβληματική στιγμή είναι ο ψήθυρος στο τέλος της ταινίας που εμείς δεν ακούμε ποτέ. Η σιωπή για εμάς γίνεται το απόλυτο subtext. Άρα μη φοβάσαι το κενό. Στο διάλογο η απουσία απάντησης είναι συχνά η πιο ηχηρή απάντηση. Αν ένας χαρακτήρας ρωτήσει «Με αγαπάς» και ο άλλος κάνει 10 δευτερόλεπτα να απαντήσει «Ναι», το υποκείμενό μας είναι ότι έχει ήδη πει την απάντηση «Όχι».
Χρησιμοποιήσε τις σκηνοθετικές οδηγίες για να περιγράψεις τι κάνει ο ήρωάς σου όσο σωπαίνει. Κοιτάζει το πάτωμα, φτιάχνει τη γραβάτα του. Εκεί ακριβώς κρύβεται η αλήθεια. Τρίτος κανόνας. Το υποκείμενο δημιουργεί ένταση. Η ένταση δεν γεννιέται από τις φωνές, αλλά από την καταπίεση της αλήθειας. Όταν δύο χαρακτήρες έχουν ένα μυστικό που τους χωρίζει, αλλά προσποιούνται ότι όλα είναι καλά, Κάθε λέξη γίνεται μια ανάρκη έτοιμη να εκραγεί.
Πάρε για παράδειγμα την ταινία Καζαμπλάνκα του Μάικλ Κέρτις. Στην Καζαμπλάκα του 1941 ο Ρικ Μπλέιν, ένας σκηνικός Αμερικανός, διευθύνει ένα καφέ που αποτελεί πέρασμα για πρόσφυγες που προσπαθούν να ξεφύγουν από τους ναζί. Η ζωή του ανατρέπεται όταν εμφανίζεται η Ήλζα, η γυναίκα που τον εγκατέλειψε στο Παρίσι ζητώντας βοήθεια για τον άντρα της, έναν ήρωα της αντίστασης.
Στη σκηνή που ο Ρικ και η Ήλζα συναντιούνται ξανά, το κείμενο μιλάει για ποτά και για το παρελθόν. Το υποκείμενο όμως είναι ένας ωκεανός πόνου, γιατί με άφησες, σε μισώ γιατί σε αγαπώ ακόμα. Και ακριβώς επειδή δεν το λένε, η σκηνή πάλεται. Να θυμάσαι πως όσο πιο σημαντικό είναι ένα συνέστημα για την πλοκή σου, τόσο πιο πολύ πρέπει να δυσκολευτεί ο ήρωας να το ξεστομίσει.
Αν ο ήρωας σου πει «Είμαι πληγωμένος», η ένταση φεύγει. Αν όμως προσπαθήσει να φανεί σκληρός ενώ τα χέρια του τρέμουν, τότε το κοινό θα νιώσει τον πόνο του διπλάσιο. Το υποκείμενο είναι ο τρόπος σου να κάνεις τον αναγνώστη να νιώσει συνένοχος. Τέταρτος κανόνας. Το ψέμα είναι αυτό που αποκαλύπτει το χαρακτήρα. Οι ήρωες συχνά χρησιμοποιούν το θιούμορ, τον σαρκασμό ή την επιθετικότητα ως μηχανισμό άμυνας.
Στην πραγματικότητα όμως, οι πληγοί που προσπαθούν να καλύψουν με αυτά τα εργαλεία είναι το υποκείμενο. Υπάρχει μια τηλεοπτική σειρά, το Fleabag, της Phoebe Waller-Bridge. Εκεί βλέπουμε μια νεαρή γυναίκα στο Λονδίνο με μια διαλυμένη προσωπική ζωή και μια αποτυχημένη επιχείρηση που προσπαθεί να διαχειριστεί το θάνατο της καλύτερης της φίλης.
Χρησιμοποιεί το σεξ, το χιούμορ και την ηρωνία για να κρατήσει τους ανθρώπους σε απόσταση, ενώ την ίδια στιγμή μιλάει απευθεία στην κάμερα κάνοντας εμάς τους θεατές τους μοναδικούς της έμπιστος. Η Φλίμπακ αστιεύεται ακόμα και στις πιο τραγικές στιγμές. Το υποκείμενο πίσω από κάθε σαρκαστικό σχόλιο είναι «πονάω τόσο πολύ που αν σταματήσω να γελάω θα πεθάνω». Το χιούμορ της δεν είναι για να μας διασκεδάσει, είναι για να επιβιώσει η ίδια.
Δώσε λοιπόν στο χαρακτήρα σου μια μάσκα Μπορεί να είναι η συνεχής ευγένεια, μπορεί να είναι ο κινησμός, η αδιαφορία Και μετά δημιουργήσε μια σκηνή όπου αυτή η μάσκα κάπως ραγίζει Αυτό που φαίνεται μέσα από τη ρογμή θα πρέπει να είναι το υποκείμενο Ένας ήρωας που γελάει στην κηδεία του πατέρα του Μπορεί να μας μιλάει για τη σχέση τους πολύ περισσότερο από έναν ήρωα που κλαίει Πέμπτος κανόνας Η πραγματική σύγκρουση είναι αόρατη Οι μεγαλύτερες μάχες στην αφήγηση δεν δίνονται με όπλα. Δίνονται για την αποδοχή, την εξουσία, την αγάπη και την εξηλαίωση.
Το υποκείμενο αποκαλύπτει το αληθινό κίνητρο του ήρωα, το οποίο είναι συχνά διαφορετικό από αυτό που ισχυρίζεται ο ίδιος. Στη σειρά Breaking Bad του Vince Gilligan, ο Walter White, ένας υποτιμημένος καθηγητής χημίας που ανακαλύπτει ότι έχει καρκίνο του πνεύμονα, αποφασίζει να φτιάξει μεθαμφεταμίνη για να αφήσει χρήματα στην οικογένειά του.
Όμως όσο η δύναμή του μεγαλώνει, η μεταμόρφωσή του σε εγκληματία αποκαλύπτει μια σκοτεινή και καταπιεσμένη φιλοδοξία. Για πέντε σεζόν ο Βόλτερ λέει το κάνω για την οικογένειά μου. Αυτό όμως είναι το κείμενο. Το υποκείμενο που φαίνεται σε κάθε του βλέμμα στον καθρέφτη είναι το κάνω γιατί επιτέλους νιώθω σημαντικός. το κάνω γιατί είμαι ο καλύτερος σε αυτό.
Η στιγμή που το παραδέχεται στο τέλος είναι η στιγμή που το υποκείμενο γίνεται κείμενο. Σκέψου και δημιούργησε μια αντίφαση ανάμεσα στο τι λέει ο ήρωας και στο τι κάνει. Αν ένας πατέρας λέει στην κόρη του θέλω μόνο την ευτυχία σου αλλά την ίδια στιγμή ελέγχει την κάθε της κίνηση το υποκείμενο είναι ο φόβος του να μείνει μόνος.
Το subtext είναι ο τρόπος να δείξεις την υποκρισία ή την άγνοια του ήρωα για τον ίδιο του τον εαυτό. Έκτος κανόνας. Το υποκείμενο τελικά είναι η ψυχή της αφήγησης. Οι κακές σκηνές είναι αυτό που θα λέγανε οι Αμερικάνοι on the nose, δηλαδή λένε ακριβώς τι συμβαίνει. Οι καλές σκηνές σε κάνουν να το αισθανθείς. Το υποκείμενο είναι αυτό που κάνει τον αναγνώστη να συμμετέχει ενεργά, να γίνεται ένας εσωτερικός detective που διαβάζει τις προθέσεις των χαρακτήρων.
Όταν ο αναγνώστης ανακαλύπτει μόνος του Τι κρύβεται πίσω από μια λέξη Τότε η ιστορία πάβει να είναι απλώς αφήγηση Και γίνεται προσωπική εμπειρία Ξεκίνα να εμπιστεύεσαι το κοινό σου Μην τους ταΐζεις την πληροφορία στο στόμα Αν ένας χαρακτήρας είναι λυπημένος Μην τον βάλεις να πει είμαι λυπημένος Βάλ τον να κοιτάζει για ώρα μια παλιά φωτογραφία Και μετά να την κρύβει βιαστικά σε ένα σερτάρι όταν μπαίνει κάποιος στο δωμάτιο.
Το υποκείμενο δεν είναι η τέχνη του να δείχνεις το δρόμο, αλλά του να αφήνεις σύχνη. Και όπως πάντα ήρθε η ώρα για τη δική σου στιγμή. Σκέψου δύο ανθρώπους που τρώνε μαζί σε ένα τραπέζι. Είναι μια συνηθισμένη τρίτη βράδυ. Υπάρχει κρασί, υπάρχει φαγητό και ίσως υπάρχει και μια μουσική στο βάθος. Αλλά ένας από τους δύο ξέρει κάτι που ο άλλος αγνοεί.
ότι αυτή θα είναι η τελευταία φορά που τρώνε μαζί. Ότι σε λίγη ώρα ένας από τους δύο θα φύγει για πάντα. Τώρα γράψε αυτή τη σκηνή. Αλλά πρόσεξε, απαγορεύεται να χρησιμοποιήσεις τις λέξεις χωρισμός, θάνατος, αντίο, τέλος, αγάπη και πόνος. Οι χαρακτήρες σου θα πρέπει να μιλούν μόνο για καθημερινά και ασήμαντα ίσως πράγματα.
Για το αν το κρασί είναι καλό, για το τι καιρό θα κάνει αύριο, για μια είδηση που άκουσαν στο ραδιόφωνο και εδώ θα με ρωτήσεις πώς θα καταφέρεις ο αναγνώστης σου να νιώσει ότι κάτι καταραίει. Ίσως από τον τρόπο που ο ένας κρατάει το ποτήρι του μέχρι να ασπρίζουν τα δαχτυλά του. Ίσως από μια πάυση που διαρκεί ένα δευτερόλεπτο παραπάνω.
Ή ίσως από ένα βλέμμα που μένει καρφωμένο στην πλάτη του άλλου καθώς εκείνος πηγαίνει να φέρει νερό. Αυτό είναι το υποκείμενο. Η ικανότητα να λες τα πάντα χωρίς να λες τίποτα. Οι άνθρωποι δεν θυμούνται πάντα τις ακριβείς ατάκες μιας ταινίας ή ενός βιβλίου. Θυμούνται όμως αυτό που ένιωσαν ενώ κανείς δεν μιλούσε. Το υποκείμενο είναι αυτό που κάνει ένα διάλογο να μοιάζει αληθινός γιατί έτσι επικοινωνούμε στην πραγματικότητα, μέσα από σκιές, υπενιγμούς και μισές αλήθειες.
Στη σχολή Τάμπουλα Ράζα αυτή η κατανόηση είναι θεμέλιο για κάθε δημιουργό. Είτε σπουδάζεις δημιουργική γραφή, είτε σενάριο, είτε υποκριτική, είτε σκηνοθεσία, είτε ακόμα ψυχολογία και εγκληματολογία, μαθαίνεις ακριβώς το ίδιο πράγμα. Να ακούς την αόρατη συχνότητα. Να βλέπεις πίσω από τη βιτρίνα. Γιατί οι άνθρωποι αποκαλύπτονται περισσότερο σε αυτά που προσπαθούν να κρύψουν, παρά σε αυτά που επιλέγουν να εξομολογηθούν.
Μπες τώρα στο www.tabula.gr και ανακάλυψε το σεμινάριο που θα σου μάθει να γράφεις ιστορίες που δεν μιλάνε μόνο στο μυαλό, αλλά ψιθυρίζουν κατευθείαν στο υποσυνείδητο. Μάθε να χειρίζεσαι τη σιωπή και να δίνεις τις λέξεις σου το βάθος που θα τις κάνει αθάνατες. Είμαι ο Παναγιώτης Καποδίστριας και αυτό ήταν ένα ακόμα επεισόδιο από τα μυστικά της αφήγησης.
Μέχρι την επόμενη Πέμπτη, άκου προσεκτικά όταν οι άνθρωποι σου λένε «δεν τρέχει τίποτα», γιατί συνήθως ακριβώς εκεί είναι η στιγμή που τρέχουν τα πάντα. Τα λέμε σύντομα. Γεια σου.
Σχόλια
Χωρίς σχόλιαΣυνδεθείτε για να συμμετάσχετε στη συζήτηση
Σύνδεση για ΣχολιασμόΔεν υπάρχουν σχόλια ακόμα
