20. Η ειρωνεία

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Φαντάσου έναν άντρα να στέκεται στη βροχή κρατώντας μια όμορφη ανθοδέσμη. Χαμογελάει. Κοιτάζει συνεχώς το ρολόι του. Ισιώνει το σακάκι του, κάνει δύο βήματα μπροστά, ύστερα κάνει δύο βήματα πίσω. Μοιάζει με μικρό παιδί που προσπαθεί να κρύψει την αγωνία του. Περιμένει. Σήμερα είναι η μεγάλη μέρα. Σήμερα θα της το πει. Θα τη ζητήσει να τον παντρευτεί.

00:26 Και εμείς που τον βλέπουμε, τον συμπαθούμε ήδη. Βλέπουμε την ελπίδα του, το φόβο του, αυτή τη μικρή τρεμάμενη πίστη ότι η ζωή του μπορεί επιτέλους να γίνει όμορφη. Το κινητό του χτυπάει στην τσέπη. Δεν απαντάει. Χαμογελάει ακόμα πιο πλατιά, κοιτάζοντας το δρόμο. Το κινητό συνεχίζει να χτυπάει επίμονα Εκείνος δεν απαντάει γιατί περιμένει να τη δει να έρχεται Δεν ξέρει ότι πριν από 10 λεπτά μόλις 3 χιλιόμετρα μακριά Η γυναίκα που περιμένει έχασε τη ζωή της σε ένα τροχαίο Εμείς όμως το ξέρουμε Και αυτή ακριβώς η απόσταση Το κενό ανάμεσα σε αυτό που γνωρίζει ο θεατής Και σε αυτό που γνωρίζει ο ήρωας Είναι μία από τις πιο ισχυρές δυνάμεις της αφήγησης Αυτή είναι η ηρωνία Γιατί μερικές φορές μια ιστορία δεν μας πληγώνει με αυτό που δείχνει στην οθόνη ή στη σελίδα.

01:21 Μας πληγώνει με αυτό που βλέπουμε να πλησιάζει αργά και απειλητικά την ίδια ώρα που ο ήρωας συνεχίζει να χαμογελάει και να ελπίζει. Είμαι ο Παναγιώτης Καποδίστριας και σε καλωσορίζω σε ένα ακόμα επεισόδιο από τα μυστικά της αφήγησης. Το podcast της σχολής Tabula Rasa. Σήμερα θα μιλήσουμε για ένα εργαλείο που είναι εξαιρετικά λεπτό, πανέξυπνο και, αν το χρησιμοποιήσει σωστά, απίστευτα επικίνδυνο.

01:48 Την ηρωνία. Θέλω όμως να ξεκαθαρίσουμε κάτι από την αρχή. Δεν μιλάμε για την ηρωνία όπως την εννοούμε στην καθημερινότητά μας, δηλαδή ως σαρκασμό ή χιούμορ. Μιλάμε για την ηρωνία ως δραματικό μηχανισμό. Μιλάμε για εκείνη τη στιγμή που η ιστορία αποκτά ξαφνικά ένα διπλό νόημα. Εκεί που οι λέξεις των χαρακτήρων λένε ένα πράγμα Αλλά εμείς νιώθουμε κάτι εντελώς διαφορετικό Εκεί που ένας ήρωας πιστεύει με όλη του την ψυχή ότι βαδίζει προς τη σωτηρία Ενώ εμείς από την καρέκλα μας βλέπουμε ήδη την καταστροφή του να έρχεται Η ηρωνία είναι ο τρόπος της αφήγησης να παίζει με τη γνώση Με τις προσδοκίες μας, με την τραγική τύφλωση των ανθρώπων Και όταν τη χειριστείς σωστά, μπορείς να διαλύσεις συναισθηματικά το κοινό σου, χωρίς να χρειαστεί να γράψεις ούτε μία σκηνή βίας.

02:35 Πάμε να δούμε πώς λειτουργεί μέσα από έξι απλούς κανόνες. Πρώτος κανόνας. Η δραματική ηρωνία γεννιέται από τη γνώση. Η πιο δυνατή μορφή ηρωνίας συμβαίνει όταν δίνεις στο κοινό μία πληροφορία που ο ίδιος ο χαρακτήρας δεν την ξέρει ακόμα. Ας δούμε το έργο «Ηδίπους τύρανος» του Σοφοκλή. Ο Ιδίποδας, ο βασιλιάς της Θήβας, προσπαθεί με κάθε τρόπο να βρει ποιος σκότωσε τον προηγούμενο βασιλιά, τον Λάιο, ώστε να σώσει την πόλη του από μια μεγάλη κατάρα.

03:08 Αυτό που δεν ξέρει είναι ότι ο δολοφόνος που ψάχνει με τόσο πάθος είναι ο ίδιος του ο εαυτός. Αυτή η σπουδαία τραγωδία δεν βασίζεται στο στοιχείο της έκπληξης. Το κοινό που κάθεται στις κερκίδες ξέρει από την αρχή την αλήθεια. Η τεράστια δύναμη του έργου κρύβεται στο ότι βλέπουμε τον ειδήποτα να πλησιάζει βήμα-βήμα την καταστροφή του, νομίζοντας ότι κάνει το σωστό και ότι κυνηγάει τη δικαιοσύνη.

03:32 Κάθε κουβέντα που βγαίνει από το στόμα του αποκτάει διπλή σημασία και μας κάνει να ανατριχιάζουμε, γιατί εμείς καταλαβαίνουμε το λάθος του ενώ εκείνος είναι τυφλός. Μη φοβάσαι λοιπόν να μοιράζεσαι μυστικά με τον αναγνώστη σου. Δώσε του περισσότερη γνώση από όσοι έχει ο ήρωας. Η αγωνία δεν γεννιέται μόνο όταν αναρωτιόμαστε τι θα γίνει μετά, αλλά και όταν αναρωτιόμαστε πότε επιτέλους θα το καταλάβει ο ήρωας.

04:00 Δεύτερος κανόνας. Η ηρωνία γεννιέται όταν η πρόθεση συγκρούεται με το αποτέλεσμα. Οι χαρακτήρες της ιστορίας, όπως και οι άνθρωποι στη ζωή, συχνά ξεκινάνε με τις καλύτερες προθέσεις, προσπαθούν να κάνουν κάτι καλό και καταλήγουν να προκαλούν τη μεγαλύτερη συμφορά. Στο έργο Frankenstein της Μέρι Σέλεη, ο νεαρός επιστήμονας Βίκτορ Φραγκενστάιν στην προσπάθεια του να νικήσει το θάνατο και να προσφέρει κάτι σπουδαίο στην ανθρωπότητα, ανθρωπότητα, καταφέρνει να δώσει ζωή σε ένα πλάσμα φτιαγμένο από κομμάτια νεκρών σωμάτων.

04:33 Όταν όμως βλέπει το δημιούργημά του, τρομοκρατείται από την ασχήμια του και το εγκαταλείπει, ξεκινώντας έτσι ένα κύκλο εκδίκησης και θανάτου. Η ηρωνία εδώ είναι βαθιά ανθρώπινη. Ο Βίκτορ ξεκινάει ως ένας άνθρωπος που θέλει να γίνει δημιουργός ζωής και να νικήσει το σκοτάδι του θανάτου. Και αντί γι' αυτό καταλήγει να γίνει η μοναδική αιτία για να χάσουν τη ζωή τους όλοι όσοι αγαπάει.

04:55 Το ίδιο του το όνειρο στρέφεται εναντίον του. Να θυμάσαι ότι οι πιο δυνατές και συγκινητικές ιστορίες προκύπτουν όταν ο ήρωας καταστρέφεται από το ίδιο ακριβώς πράγμα που πίστευε ότι θα τον σώσει ή θα τον κάνει ευτυχισμένο. Τρίτος κανόνας. Η ηρωνία μπορεί να είναι απόλυτα σιωπηλή. Δεν χρειάζεται να βάλεις να φωνάζουν ή να εξηγούν τι συμβαίνει.

05:21 Συχνά όσο πιο αθόρυβη και διακριτική είναι η ηρωνία, τόσο πιο βαθιά πληγώνει το θεατή. Ας δούμε το έργο «Ρωμαίος και η Ουλιέτα» του William Shakespeare. Σε μια πόλη που χωρίζεται από το μίσος δύο οικογενειών, ο Ρωμαίος και η Ουλιέτα ερωτεύονται κρυφά. Για να γλιτώσει από έναν αναγκαστικό γάμο η Ουλιέτα, πίνει ένα φίλτρο που την κάνει να φαίνεται νεκρή για μερικές ώρες.

05:44 Ο Ρωμαίος όμως δεν προλαβαίνει να μάθει το σχέδιο. Πιστεύει ότι η αγαπημένη του πέθανε αληθινά και απελπισμένος αυτοκτονεί δίπλα στο σώμα της λίγα μόλις λεπτά πριν εκείνη ξυπνήσει. Αυτή είναι ίσως η πιο διάσημη και σιωπηλή δραματική ηρωνία στην ιστορία του θεάτου. Δεν υπάρχει κάποιος κακός που κανείς σαμποτάζει εκείνη τη στιγμή. Η σκηνή λειτουργεί στο απόλυτο σκοτάδι του τάφου. Ο Ρωμαίος κλαίει, της μιλάει, πίνει το δηλητήριο και εμείς από κάτω θέλουμε να του φωνάξουμε σταμάτα, ανέπνευσε, περίμενε ένα λεπτό, ζει! Αλλά δεν μπορούμε.

06:16 Η μοίρα τους σφραγίζεται στη σιωπή. Δεν θέλω να εξηγείς ποτέ την ηρωνία στον αναγνώστη σου. Μην του βάζεις ταμπέλες. Αφήσε τον να τη συνειδητοποιήσει μόνος του. Η ανακάλυψη είναι πολύ πιο έντονη όταν ο αναγνώστης ή ο θεατής σου καταλαβαίνει την τραγικότητα της σκηνής χωρίς τη δική σου παρέμβαση. Τέταρτος κανόνας Η ηρωνία είναι αυτή που μετατρέπει το αστείο σε τραγωδία Κάποιες φορές μια κατάσταση ξεκινάει να φαίνεται σχεδόν κομική ή ανάλαφρη Και ξαφνικά μέσα σε ένα δευτερόλεπτο το κοινό καταλαβαίνει ότι δεν έπρεπε να γελάει Ας δούμε και παράδειγμα το έργο Ο Επιθεωρητής Έρχεται Του Πρίστ λέει Εκεί βλέπουμε μια πλούσια και καθώς πρέπει η οικογένεια να γιορτάζει τους αραβώνες της κόρης της μέσα σε ένα κλίμα απόλυτης ευτυχίας και αυτάρεςκης ασφάλειας.

07:09 Η γιορτή τους όμως διακόπτεται από την ξαφνική επίσκεψη ενός μυστηριώδους αστυνομικού επιθεωρητή, ο οποίος ερευνά την αυτοκτονία μιας φτωχής κοπέλας. Καθώς η νύχτα προχωράει, αποκαλύπτεται ότι κάθε μέλος της οικογένειας με μια μικρή εγωιστική πράξη έσπρωξε αυτή την κοπέλα στο θάνατο. Στην αρχή, οι ήρωες μας φαίνονται σχεδόν διασκεδαστικοί μέσα στην υπεροψία τους, καθώς δηλώνουν με σιγουριά ότι δεν έχουν καμία σχέση με τον υπόλοιπο κόσμο.

07:36 Όμως όσο ο επιθεωρητής ξετυλίγει το κουβάρι, η ηρωνία γίνεται ασφυκτική. Άνθρωποι που θεωρούσαν τους εαυτούς τους υπόδειγμα ηθικής, αποκαλύπτονται βαθιά ανήθικοι. Το χαμόγελο του θεατή παγώνει αμέσως. Η ηρωνία σε αυτό το έργο δουλεύει τέλεια όταν αλλάζει το συνέστημα μιας σκηνής χωρίς όμως να αλλάξουν οι λέξεις. Το ίδιο ακριβώς γεγονός μπορεί από αστείο να γίνει τρομακτικό μόλις αποκαλυφθεί η κρυμμένη αλήθεια πίσω από αυτό.

08:07 Πέμπτος κανόνας. Η ζωή λατρεύει την ηρωνία. Οι ιστορίες που μας φαίνονται πιο αληθινές και μας επηρεάζουν είναι εκείνες που έχουν ηρωνία. Και αυτό επειδή η ίδια η καθημερινότητά μας είναι γεμάτη από τέτοια παράξενα παιχνίδια της τύχης. Στην ταινία Παράσιδα, Parasite, του Μπομ Τζου Χο, μία τετραμελής οικογένεια που ζει μέσα στην απόλυτη φτώχεια σε ένα εμμοιπόδιο, καταφέρνει με έξυπνα ψέματα και πλαστά χαρτιά να προσδιθεί μέλος-μέλος για να δουλέψει στο πολυτελές σπίτι μιας πάμπλου της αλαφελούς οικογένειας.

08:40 Όμως καθώς προσπαθούν να ρουφήξουν τον πλούτο των εργοδοτών τους Αποκαλύπτουν ότι δεν είναι οι μόνοι που κρύβουν μυστικά στα σκοτεινά υπόγεια αυτής της έπαυλης Ολόκληρη αυτή η ταινία είναι ένα σεμινάριο ηρωνίας Οι πλούσιοι μιλούν συνεχώς για το πόσο εκτιμούν την ευγένεια και την καλοσύνη Χωρίς να καταλαβαίνουν ότι οι ίδιοι εκμεταλλεύονται τους πάντες γύρω τους Όμως η πιο σκληρή ηρωνία είναι άλλη Οι φτωχοί ήρωες πιστεύουν ότι με τα ψέματα τους νίκησαν το σύστημα και έπιασαν την καλή, ενώ στην πραγματικότητα απαγηδεύονται σε έναν ακόμα πιο άγριο και αιματηρό κύκλο επιβίωσης.

09:16 Δείξε λοιπόν τους ήρωές σου να παλεύουν με νύχια και με δόντια για να κερδίσουν κάτι και τη στιγμή που νομίζουν ότι τα κατάφεραν, κάνε τους να συνειδητοποιήσουν ότι η νίκη τους είναι μια καινούρια, χειρότερη φυλακή. Έκτος κανόνας. Η ηρωνία είναι η απόσταση ανάμεσα στον άνθρωπο και στην αλήθεια. Σε ένα βαθύτερο επίπεδο η ηρωνία υπάρχει για να μας θυμίζει κάτι πολύ απλό.

09:43 Όλοι οι άνθρωποι πιστεύουμε ότι ελέγχουμε τη ζωή μας, ότι ξέρουμε τι μας γίνεται και ότι καταλαβαίνουμε τον κόσμο. Και σχεδόν πάντα κάνουμε λάθος. Η ηρωνία στην αφήγηση αποκαλύπτει αυτή ακριβώς την ανθρώπινη αδυναμία. Γι' αυτό μας αγγίζει τόσο πολύ. Γιατί βλέποντας τον ήρωα να κάνει λάθος επιλογές, αναγνωρίζουμε κατά βάθος τον ίδιο μας τον εαυτό.

10:08 Και τώρα θέλω να κλείσεις τα μάτια και να ονειρευτείς. Φαντάσου έναν ηλικιωμένο άντρα που κάθεται μόνος του στο τραπέζι της κουζίνας. Παίρνει ένα στυλό και αρχίζει να γράφει ένα γράμμα προς το γιο του, με τον οποίο έχει να μιλήσει πολλά χρόνια. Στο γράμμα αυτό, ο πατέρας ανοίγει την καρδιά του. Εξηγεί γιατί δεν κατάφερε ποτέ να γίνει ο καλός πατέρας που έπρεπε Ζητάει ειλικρινά συγγνώμη για τα λάθη του παρελθόντος Του γράφει ότι τον αγαπούσε πάντα, από την πρώτη μέρα Απλώς ήταν εγωιστής και δεν ήξερε πώς να του το δείξει Τελειώνει το γράμμα, το διπλώνει προσεκτικά Το βάζει μέσα στο φάκελο Χαμογελάει αμυδρά, νιώθοντας ότι επιτέλους έκανε το πρώτο βήμα για να διορθώσει τη ζωή του Και εκείνη ακριβώς τη στιγμή χτυπάει το τηλέφωνο πάνω στο τραπέζι Είναι από το νοσοκομείο Ο γιος του έχασε τη ζωή του πριν από μία ώρα Θέλω να γράψεις αυτή τη σκηνή σε τέσσερα στάδια Αλλά πρόσεξε Χωρίς μελοδραματισμούς, χωρίς μεγάλες κουβέντες Και χωρίς να βιαστείς στο ξαφνικό σοκ

11:12 Χτίσε όλη αυτή τη δραματική ηρωνία Χρησιμοποιώντας μόνο μικρές καθημερινές λεπτομέρειες τις απλές κινήσεις των χεριών του, τα αντικείμενα που υπάρχουν γύρω του στην κουζίνα και τις σιωπές ανάμεσα στις σκέψεις του. Δείξε μας την αλήθεια μέσα από πράγματα που ο ίδιος ο ήρωας δεν γνωρίζει ακόμα, αλλά εμείς τα βλέπουμε να έρχονται, γιατί η αληθινή ηρωνία δεν χρειάζεται να φωνάξει, ψιθυρίζει.

11:41 Η ηρωνία είναι σε τελική ανάλυση ένας καθρέφτης. Μας δείχνει πόσο λίγο ελέγχουμε τη μοίρα μας. Γι' αυτό και οι μεγάλες ιστορίες είναι γεμάτες από αυτήν. Επειδή και οι ίδιοι οι άνθρωποι είμαστε γεμάτοι αντιφάσεις. Αγαπάμε τους λάθος ανθρώπους, κυνηγάμε όνειρα που μας καταστρέφουν και καταλαβαίνουμε την αλήθεια μόνο όταν είναι πια πολύ αργά για να την αλλάξουμε.

12:03 Στη σχολή Τάμπουλα Ράζα μαθαίνεις ότι το να γράφεις δεν είναι απλώς μια τεχνική κατασκευή γεγονότων και πλοκής. Είναι η βαθιά κατανοήση της ανθρώπινης φύσης. Μέσα από τα σεμινάρια της δημιουργικής γραφής, της εναριογραφίας, της σκηνοθεσίας, της υποκριτικής, αλλά και της ψυχολογίας και της εγκληματολογίας, μαθαίνεις πώς να χτίζεις ιστορίες που δεν λειτουργούν μόνο με τη λογική, αλλά αγγίζουν με απόλυτη ειλικρίνεια την αληθινή τραγική ομορφιά της ζωής.

12:32 Μπες τώρα στο www.tabula.gr και βρες το σεμινάριο που σου ταιριάζει για να μάθεις να γράφεις ιστορίες που θα αφήσουν το αποτύπωμά τους στον χρόνο. Είμαι ο Παναγιώτης Καποδίστριας και αυτό ήταν ένα ακόμα επεισόδιο από τα μυστικά της αφήγησης. Μέχρι την επόμενη φορά να προσέχεις πολύ τι έφχεσαι για τους ήρωές σου. Γιατί καμία φορά το χειρότερο πράγμα που μπορεί να του συμβεί είναι να το αποκτήσουν.

13:04 Τα λέμε σύντομα. Γεια σου.