19. Η ατμόσφαιρα

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Φαντάζου ότι ανοίγεις μια πόρτα και μπαίνεις σε ένα δωμάτιο που δεν έχεις ξαναδεί ποτέ στη ζωή σου. Δεν είναι μεγάλο ούτε εντυπωσιακό. Στο κέντρο του υπάρχει ένα απλό ξύλινο τραπέζι και δύο παλιές καρέκλες. Μια λευκή κουρτίνα κινείται ελάχιστα, σχεδόν ανεπέστητα, από ένα κρύο ρεύμα αέρα. Κάπου στο βάθος μια βρύση στάζει ρυθμικά.

00:23 Τικ, τικ, τικ. Στο δωμάτιο δεν συμβαίνει απολύτως τίποτα. Και όμως νιώθεις άβολα. Δεν ξέρεις το γιατί. Κανένας δεν σε απειλεί. Κανένας κίνδυνος δεν είναι ορατός. Καμία φωνή δεν ακούγεται. Αλλά το σώμα σου έχει ήδη πάρει την απόφαση του πολύ πριν προλάβει να την επεξεργαστεί το μυαλό σου. Οι ώμοι σου σφίγγονται ασυνείδητα, η αναπνοή σου γίνεται μικρή, ρηχή, γυρίζεις το κεφάλι σου και κοιτάζεις πίσω σου χωρίς κανέναν απολύτως προφανή λόγο.

00:56 Γιατί συμβαίνει αυτό. Γιατί οι μεγάλες ιστορίες δεν λειτουργούν ποτέ μόνο με τα γεγονότα και τις πράξεις. Λειτουργούν με την αίσθηση, με τον αέρα, με τη θερμοκρασία του χώρου, με τις σιωπές ανάμεσα στις λέξεις, με τον ιδιαίτερο τρόπο που το λιγοστό φως πέφτει πάνω σε έναν γυμνό τείχο. Η ατμόσφαιρα είναι το ορατό αλλά πανίσχυρο χέρι της αφήγησης.

01:21 Είναι αυτός ο μοναδικός μηχανισμός που κάνει μια εντελώς απλή καθημερινή σκηνή να μοιάζει θανάσιμα επικίνδυνη ή βαθιά ρομαντική ή ασήκωτα θλιβερή ή σχεδόν ιερή. Γιατί κάποιες φορές πριν ακόμα συμβεί το οτιδήποτε Πριν γίνει ο φόνος, πριν υποθεί το αντίο, πριν εμφανιστεί το τέρας Η ιστορία έχει καταφέρει ήδη να μπει βαθιά κάτω από το δέρμα σου Είμαι ο Παναγιώτης Καποδίστριας και σε καλωσορίζω σε ένα ακόμα επεισόδιο από τα μυστικά της αφήγησης Το podcast της σχολής Τάμπουλα Ράζα Μέχρι τώρα έχουμε αναλύσει τη γεωμετρία της αφήγησης Μιλήσαμε για χαρακτήρες, μιλήσαμε για συγκρούσεις, για τη δομή, το ρυθμό, το υποκείμενο, το χρόνο και το θέμα.

02:06 Σήμερα όμως θα μιλήσουμε για κάτι που δεν πιάνεται εύκολα με τα χέρια. Κάτι που δεν αποτυπώνεται αμέσως με ξερές λέξεις πάνω στη λευκή σελίδα, αλλά καθορίζει απόλυτα το πώς αισθάνεται ο αναγνώστης ή ο θεατής σε κάθε δευτερόλεπτο του έργου. Σήμερα μιλάμε για την ατμόσφαιρα. Πρέπει να καταλάβεις ότι η ατμόσφαιρα δεν είναι μια απλή διακόσμηση, δεν είναι μια κουραστική μακροσκελής περιγραφή τοπίων για να γεμίσουμε τις σελίδες.

02:33 Η ατμόσφαιρα είναι καθαρή ψυχολογία, είναι ο συναισθηματικός και αισθητηριακός ιστός που περιβάλλει τους ήρωες και μεταφέρεται αυτούσιος στο κοινό. Μια ιστορία χωρίς ατμόσφαιρα μπορεί να είναι τεχνικά άρτια, καλογραμμένη και με πολύ σωστή πλοκή, αλλά δεν πρόκειται να στοιχιώσει ποτέ κανέναν. Πάμε να δούμε πώς θα την κατακτήσουμε μέσα από έξι βασικούς κανόνες.

02:59 Πρώτος κανόνας. Το μεγαλύτερο λάθος που κάνουν οι νέοι συγγραφείς είναι ότι μπερδεύουν την ατμόσφαιρα με την καταγραφή των γεγονότων. Γράφουν «ήταν ένα παλιό τρομακτικό σπίτι». Αυτό όμως είναι απλώς μια πληροφορία, μια ξερή διαπίστωση που αφήνει τον αναγνώστη παθητικό. Η ατμόσφαιρα γεννιέται μόνο όταν ο χώρος σταματάει να είναι ένα σκηνικό και μετατρέπεται σε μια ζωντανή αισθητηριακή εμπειρία.

03:25 Δες για παράδειγμα το έργο Δράκουλας του Μπραμ Στόκερ. Εκεί βλέπουμε τον νεαρό και φιλόδοξο Άγγλο δικηγόρο Τζόναθαν Χάρκερ να ταξιδεύει μέχρι τα απομονωμένα, γεμάτα ομίχλη δάση της Τρανσιλβανίας. Σκοπός του είναι να συναντήσει τον ηλικιωμένο, ευγενικό αλλά μυστηριώδη κόμι δράκουλα στο επιβλητικό του κάστρο, προκειμένου να ολοκληρώσουν μια αγορά ακινήτου στο Λονδίνο.

03:48 Καθώς οι μέρες περνούν, ο Χάρκερ συνειδητοποιεί ότι είναι φυλακισμένος και ότι ο οικοδεσπότης του κρύβει μια αρχαία, δαιμονική φύση που τρέφεται με το αίμα των ζωντανών. Ο Στόκερ δεν βασίζεται μόνο στην απλή δήλωση του τρόπου. Χτίζει την ατμόσφαιρά του χρησιμοποιώντας τις αισθήσεις, το μακρινό ανατριχιαστικό θρύνο των λύκων στο σκοτάδι, την παγωμένη υγρασία που διαπερνάει τα ρούχα, το φως του κεριού που τρεμοσβήνει στους ατέλειωτους σκιώδεις διαδρόμους, την αίσθηση ότι οι πέτρινοι τύχοι έχουν μάτια και παρακολουθούν.

04:21 Ο τρόμος δεν προκύπτει από την εμφάνιση του βρυκόλακα. Προκύπτει επειδή ολόκληρος ο κόσμος γύρω από τον ήρωα μοιάζει ήδη άρρωστος, απειλητικός και καταδικασμένος πολύ πριν ο δράκουλας δείξει τα δόντια του. Όταν περιγράφεις μια σκηνή, ενεργοποιήσε το σώμα του αναγνώστη. Μην του λες μόνο τι βλέπει. Πες του τι ακούει στις σκιές, τι μυρίζει στον αέρα, τι αγγίζει η παλάμη του.

04:46 Η ατμόσφαιρα δεν περνάει από τη λογική του μυαλού, εισβάλλει στο σώμα. Δεύτερος κανόνας. Ο φυσικός κόσμος σε μια δυνατή ιστορία δεν είναι ποτέ ουδέτερος ή τυχαίος. Ο καιρός, ο φωτισμός, τα αντικείμενα και ο χώρος λειτουργούν ως ένας τεράστιος καθρέφτης που αντανακλά και μεγεθύνει την εσωτερική ψυχολογική κατάσταση των ηρώων σου.

05:11 Στο θεατρικό «Η Λάμψη της Ελλήνης» του Σαμ Σέπαρτ, μετά από έναν άγριο ξυλοδαρμό από το ζηλιάρι σύζυγό της Τζέικ, η Μπεθ μένει με μια σοβαρή εγκεφαλική βλάβη και επιστρέφει στο πατρικό της σπίτι στην απομονωμένη και παγωμένη Μοντάνα για να αναρρώσει. Καθώς η επικοινωνία της με τον κόσμο γίνεται πλέον μέσα από σκόρπιες, ποιητικές αλλά μπερδεμένες λέξεις, οι δύο δυσλειτουργικές οικογένειες των συζύγων βυθίζονται σε έναν κύκλο άρνησης, τραύματος και αναζήτησης μιας χαμένης αγάπης.

05:43 Ο Σέπαρτ χτίζει μια συγκλονιστική ατμόσφαιρα τοποθετώντας τη δράση σε ένα περιβάλλον όπου το απέραντο λευκό και παγωμένο τοπίο της Μοντάνα εισβάλλει μέσα στα σκοτεινά δωμάτια. Η μόνιμη αίσθηση του κρύου, η απομόνωση από τον υπόλοιπο πολιτισμό και οι βαριές αμήχανες σιωπές ανάμεσα στους ήρωες δεν είναι απλώς το γεωγραφικό σκηνικό.

06:05 είναι η ίδια η ατμόσφαιρα του διαλυμένου μυαλού της Μπεθ και της συναισθηματικής παγωνιάς που επικρατεί ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας. Ο χώρος μοιάζει κενός, παγωμένος και ακροτηριασμένος, ακριβώς όπως και οι μνήμοι και οι σχέσεις των ανθρώπων που κατοικούν μέσα του. Αναρωτήσου λοιπόν, αν τα συναισθήματα του ήρωά μου είχαν καιρό, θερμοκρασία και χρώμα, ποια θα ήταν αυτά.

06:28 Αν ο ήρωάς σου βιώνει μια παγωμένη απομόνωση, κάνει το χώρο γύρω του πιο σκληρό, λευκό και βουβό. Η ατμόσφαιρα είναι το συνέστημα που γίνεται το πίο. Τρίτος κανόνας. Το κοινό δεν τρομάζει, δεν συγκινείται και δεν μαγεύεται από το ξαφνικό σοκ. Το σοκ κρατάει ένα δευτερόλεπτο και μετά σβήνει. Η αληθινή ατμόσφαιρα χτίζεται με την επιβράδυνση, με αυτό που πλησιάζει αργά και βασανιστικά από το βάθος του ορίζοντα.

06:59 Θα ταξιδέψουμε τώρα στην ταινία 7 του Άντριου Κέβιν Γόκερ, σε σκηνοθεσία David Fitcher. Εκεί βλέπουμε δύο detective του τμήματος ανθρωποκτονιών, που αναλαμβάνουν το κυνήγι ενός εφηούς και μεθοδικού κατασυρωή δολοφόνου. Ο δράστης επιλέχει και εκτελεί τα θύματα του με βάση τα επτά θανάσιμα αμαρτήματα, μετατρέποντας κάθε σκηνή του εγκλήματος σε ένα αποτρόπαιο φιλοσοφικό μνημείο.

07:22 Το σενάριο δεν επενδύει στη γρήγορη δράση ή στο φτηνό ξάφτιασμα. Η ατμόσφαιρα είναι μια αργή πνιγυρή κάθοδος στην κόλαση. Μέσα στην ανώνυμη πόλη, η βροχή πέφτει ασταμάτητα σαν κατακλυσμός. Οι τείχοι των διαμερισμάτων είναι βαμμένοι με σαπισμένα, νοσηρά χρώματα και η ήχη του δρόμου είναι κοφαντική, γεμάτη βία. Αυτή η διαρκής ασφυκτική αναμονή του επόμενου χτυπήματος δημιουργεί ένα αίσθημα απόλυτης παρέτησης.

07:48 Ο κόσμος μοιάζει ολοκληρωτικά καταδικασμένος και διεφθαρμένος, πολύ πριν οι detective ανακαλύψουν το πρόσωπο του δολοφόνου. Συνεπώς, μη βιάζεσαι να φτάσεις στην κορύφωση του δράματος ή του τρόμου. Άφησε την ατμόσφαιρα να κυλήσει αργά, να προετοιμάσει το έδαφος, να σφίξει το στομάχι του αναγνώστη. Η υπόσχεση και η αναμονή της έκρηξης είναι πάντα πιο δυνατές από την ίδια την έκρηξη.

08:15 Τέταρτος κανόνας. Υπάρχει μια παρεξήγηση ότι η έντονη ατμόσφαιρα απαιτεί σκοτάδια, καταιγίδες και θορύβους. Μερικές φορές η πιο απόκοσμη καθυλωτική ατμόσφαιρα δημιουργείται μέσα από την απόλυτη στατικότητα, μέσα από ένα περιβάλλον όπου δεν συμβαίνει απολύτως τίποτα και η ηρεμία μοιάζει αφύσικη. Στο βιβλίο «Η στενοπός» του Χένρι Τζέιμς, μία νεαρή ευαίσθητη κουβερνάντα προσλαμβάνεται για να αναλάβει την ανατροφή δύο ορφανών παιδιών του Μάλιτς και της Φλώρα σε ένα απομονωμένο πανέμορφο επαρχιακό αρχοντικό στο Μπλάι.

08:51 Ενώ στην αρχή το περιβάλλον μοιάζει ειδηλιακό και τα παιδιά υπόδειγμα αθωότητας, η κουβερνάντα αρχίζει να βλέπει τις σιωπηλές φιγούρες δύο νεκρών υπηρετών να περιφέρονται στους κήπους. Σταδιακά πείθεται ότι τα πνεύματά τους έχουν στοιχιώσει και διαφθείρει τις ψυχές των παιδιών. Ο Χένρι Τζέιμς παραδίδει μαθήματα ατμόσφαιρας. Δεν χρησιμοποιεί φαντάσματα που ουρδιάζουν ή πόρτες που βροντούν.

09:14 Οι εμφανίσεις γίνονται στο λαμπερό φως της ημέρας, μέσα στην απόλυτη νεκρική ηρεμία των καταπράσινων κήπων. Αυτή η πλήρης απουσία δράσης, η απόλυτη σιωπή και η ακίνητη ομορφιά του τοπίου είναι κάτι που καθιστούν την ατμόσφαιρα ανυπόφορη. Η ηρεμία μετατρέπεται σε μια παγίδα, όπου νιώθεις ότι κάτω από το τέλειο γρασίδι κρύβεται κάτι βαθιά διεστραμένο.

09:37 Μην φοβάσαι να αφήσεις την ιστορία σου να μείνει ακίνητη. Αν καταφέρεις να χτίσεις μια εσωτερική, υπόκοφη ένταση κάτω από την επιφάνεια της απόλυτης ηρεμίας, ο αναγνώστης θα μείνει εκεί κρατώντας την αναπνοή του, περιμένοντας να σπάσει ο κρίσταλος της σιωπής. Πέμπτος κανόνας. Η ατμόσφαιρα είναι ένας εξαιρετικά ευαίσθητος για άλληνος κόσμος.

10:02 Αν αλλάζεις συνεχώς ύφος, αν εισάγεις στοιχεία που δεν ταιριάζουν στο βασικό τόνο του έργου σου, η ψευδέστηση σπάει ακαριέα και ο αναγνώστης αποσυνδέεται. Υπάρχει μια ταινία που λέγεται «Ερωτική επιθυμία» «In the mood for love» του Wong Kar-Wai. Στο Χόγκομπ του 1962, ένας δημοσιογράφος, ο Τσόου, και μια γραμματέας, η Σου, μετακομίζουν την ίδια μέρα με τους συζύγους τους σε διπλανά διαμερίσματα ενός στενού συγκροτήματος.

10:29 Πολύ σύντομα οι δυο τους ανακαλύπτουν ότι οι σύζυγοι τους, οι οποίοι λείπουν διαρκώς σε επαγγελματικά ταξίδια, είναι αιραστές. Μέσα από μοναχικές συναντήσεις στους στενούς διαδρόμους και στα σοκάκια της πόλης, οι δύο πληγωμένοι άνθρωποι αναπτύσσουν έναν βαθύ, ηλεκτρισμένο, αλλά αυστηρά καταπιεσμένο έρωτα. Η ταινία αυτή είναι ένα οπτικό και ακουστικό ποίημα σταθερής ατμόσφαιρας.

10:51 Οι αργές κινήσεις των ηρώων στην κάμερα, οι στενοί και υγροί δρόμοι, τα έντονα κόκκινα και πράσινα χρώματα, η μελαγχολική επαναλαμβανόμενη μουσική του βιολοντσέλου, όλα υπηρετούν με θρησκευτική ευλάβεια το ίδιο ακριβώς συνέστημα, τον πνιγυρό εγκλωβισμό και την ανεκπλήρωτη επιθυμία. Κανένα στοιχείο δεν ξεφεύγει από τον τόνο.

11:13 Καμία σκηνή δεν πετάγεται έξω, κρατώντας το θεατή υπνοτισμένο μέσα σε ένα αιώνιο μελαγχολικό βράδυ. Μόλις καταφέρεις να βρεις το συναισθηματικό κώδικα και την ατμόσφαιρα της ιστορίας σου, γίνε ο προστάτης της. Κάθε λέξη, κάθε περιγραφή, κάθε λεπτομέρεια του χώρου πρέπει να περνάει από το ίδιο φίλτρο. Γιατί η ατμόσφαιρα χρειάζεται πίστη.

11:39 Έκτος κανόνας. Η ατμόσφαιρα είναι μια υπόσχεση. Σε ένα βαθύτερο επίπεδο, η ατμόσφαιρα είναι το συμβόλαιο που υπογράφει ο δημιουργός με το ασυνείδητο του κοινού. Του λέει πως πρέπει να αισθανθεί πολύ πριν το κοινό καταλάβει το γιατί. Αν η ιστορία σου ανοίγει έναν κόσμο ψυχρό, άδειο, όπου ο ήλιος κρύβεται πίσω από τα γκρίζα σύννεφα, ο αναγνώστης προετοιμάζεται ασυνείδητα για τη μοναξιά και την απώλεια.

12:04 Αν ξεκινά με εκοφαντικό θόρυβο, τεχνητά φώτα και χάος, περιμένει μια επικείμενη έκρηξη. Η ατμόσφαιρα είναι το πρώτο υπέροχο ψέμα που επιστρατεύει η ιστορία για να μπορέσει αργότερα να αποκαλύψει την πιο γυμνή της αλήθεια. Και τώρα κλείσε τα μάτια και φαντάσου. Φαντάσου στο μυαλό σου ένα συγκεκριμένο απλό δωμάτιο. Έχει μόνο ένα τραπέζι, ένα παράθυρο, μία αναμένη λάμπα και μία μοναχική καρέκλα. Τίποτα άλλο.

12:36 Θέλω να γράψεις την περιγραφή αυτού του δωματίου τρεις διαφορετικές φορές, δημιουργώντας τρεις εντελώς διαφορετικούς κόσμους. Πρώτη εκδοχή, ο τρόμος. Κάνε το δωμάτιο να μοιάζει θανάσιμα επικίνδυνο, χωρίς όμως να εμφανίσεις κανένα τέρας, κανένα μαχαίρι και κανένα αίμα. Δεύτερη εκδοχή, η νοσταλγία. Κάνε το ίδιο ακριβώς δωμάτιο να μοιάζει γεμάτο από γλυκές αναμνήσεις περασμένα χρόνια και μια βαθιά αίσθηση απώλειας.

13:04 Τρίτη εκδοχή, ο ρομαντισμός. Κάνε το δωμάτιο να εκπέμπει μια γλυκιά προσμονή σαν να περιμένει από στιγμή σε στιγμή την άφηξη ενός μεγάλου έρωτα. Δεν επιτρέπεται να αλλάξεις, να προσθέσεις ή να αφαιρέσεις κανένα από τα αντικείμενα. Το τραπέζι, το παράθυρο, η λάμπα και η καρέκλα πρέπει να μείνουν εκεί. Αυτό που θα αλλάξεις είναι η ποιότητα του φωτός, οι ήχοι που έρχονται απ' έξω, οι αισθήσεις, οι λέξεις που θα επιλέξεις και ο τρόπος που αναπνέει ο χώρος.

13:36 Γιατί η ατμόσφαιρα δεν έχει τη δύναμη να αλλάξει τον υλικό κόσμο. Έχει όμως τη δύναμη να αλλάξει ολοκληρωτικά τον τρόπο που νιώθουμε. Η ατμόσφαιρα είναι σε τελική ανάλυση αυτό που διασώζεται μέσα μας όταν η πλοκή έχει πια ξεθοριάσει. Είναι αυτή η παράξενη αίσθηση που επιστρέφει ξαφνικά στο σώμα μας χρόνια μετά όταν θυμηθούμε μια συγκεκριμένη σκηνή, ένα σκοτεινό δρόμο, τον ήχο μιας βροχής στο τζάμι ή ένα πρόσωπο που χάνεται μέσα στο μισοσκόταδο.

14:05 Στη σχολή Ταμπουλαράζα αυτή η προσέγγιση είναι ο θεμέλιος λήθος μας. Μέσα από τα σεμινάρια της δημιουργικής γραφής, της υποκριτικής, της σκηνοθεσίας, αλλά και της ψυχολογίας, της γραφολογίας και της εικονογράφησης, μαθαίνεις ότι η αφήγηση δεν είναι μια στεγνή κατασκευή γεγονότων. Είναι η γέννηση ολοκληρωμένων εμπειριών. Μαθαίνεις πώς να μην αγγίζεις μόνο το μυαλό, αλλά να κυριεύεις το συνέστημα του κοινού σου.

14:30 Μαθαίνεις να δημιουργείς ζωντανούς κόσμους που αναπνέουν μαζί με τον αναγνώστη. Μπες τώρα στο www.tabula.gr και ανακάλυψε το σεμινάριο που θα σου μάθει να χτίζεις ιστορίες που δεν διαβάζονται απλώς, αλλά στοιχιώνουν για πάντα το μυαλό του κοινού. Είμαι ο Παναγιώτης Καποδίστριας Και αυτό ήταν ένα ακόμα επεισόδιο Από τα μυστικά της αφήγησης Μέχρι την επόμενη φορά Όταν μπαίνεις σε ένα χώρο Σταμάτα για μια στιγμή Πρόσεξε καλά τι αισθάνεσαι Πριν ακόμα συμβεί το παραμικρό Γιατί ακριβώς εκεί Σε εκείνη τη σιωπηλή αίσθηση Κρύβεται η πραγματική ιστορία Τα λέμε σύντομα Γεια σου