17. Το θέμα

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Θέλω να φανταστείς έναν γεροάντρα. Κάθεται μόνος του σε ένα παγκάκι, σε ένα πολυσύχνα στο πάρκο. Κάθε απόγευμα την ίδια ακριβώς ώρα με την ακρίβεια του ρολογιού. Κρατάει πάντα μία μικρή χάρτινη σακούλα με ψίχουλα ψωμιού και τα πετάει αργά στα περιστέρια που μαζεύονται στα πόδια του. Οι περαστικοί τον προσπερνούν βιαστικοί χωρίς να τον κοιτάζουν. Είναι μέρος του τοπίου. Ένας συνηθισμένος άνθρωπος. Μία ασυνηθισμένη, σχεδόν βαρετή εικόνα. Μέχρι που ένα απόγευμα το παγκάκι μεν είναι άδειο. Και τότε, για πρώτη φορά, κάποιος παρατηρεί την παρουσία του μέσα από την απουσία του.

00:40 Μία γυναίκα σταματά, κοιτάζει τη θέση του, μετά κοιτάζει τα περιστέρια που περίμεναν άσκοπα Και ξαφνικά αυτό που ήταν πριν αόρατο αποκτάει ένα ασήκωτο βάρος Γιατί η ιστορία αυτού του άντρα δεν ήταν ποτέ για έναν γέρο που τάιζε πουλιά Αυτή ήταν η πλοκή, η επιφάνεια, η πραγματική ιστορία ήταν για τη μοναξιά Ή ίσως για το πόσο εύκολα οι άνθρωποι εξαφανίζονται από αυτόν τον κόσμο χωρίς κανείς να το καταλάβει.

01:10 Ή μπορεί και για την απελπισμένη ανάγκη μας να αφήσουμε πίσω μας ένα μικρό, ταπεινό ίχνος παρουσίας έστω και στην πείνα ενός περιστεριού. Αυτό είναι το θέμα. Το θέμα είναι το τραγούδι που ακούγεται πίσω από τις λέξεις. Δεν είναι το τι γίνεται. Είναι το τι σημαίνει αυτό που γίνεται. Μια ιστορία μπορεί να μιλάει για έναν αιματηρό πόλεμο Και στην πραγματικότητα να μιλάει για τον τρόμο της απώλειας ταυτότητας Μπορεί να μιλάει για ένα φάντασμα που στοιχειώνει μια σοφίτα Αλλά στην ουσία να μιλάει για τις ενοχές που δεν αφήνουν το ζωντανό να προχωρήσει Μπορεί να μιλάει για ένα φλογερό έρωτα Αλλά βαθιά μέσα της να μιλάει για το φόβο της εγκατάληψης Να θυμάσαι, όταν ένας δημιουργός δεν ξέρει ποιο είναι το θέμα του Τότε η ιστορία του μοιάζει με ένα όμορφο αλλά άδειο σπίτι Μπορεί η τύχη να είναι καλοβαμένη Αλλά κανένας δεν μένει μέσα Είμαι ο Παναγιώτης Καποδίστριας Και σε καλωσορίζω σε ένα ακόμα επεισόδιο από τα μυστικά της αφήγησης Το podcast της σχολής Τάμπουλα Ράζα

02:13 Μέχρι τώρα έχουμε αναλύσει τα δομικά υλικά της γραφής Χαρακτήρες, συγκρούσεις, ρυθμό, ανατροπές, χρόνο και υποκείμενο Σήμερα όμως αφήνουμε τα εργαλεία και πιάνουμε την ίδια την ουσία Σήμερα θα μιλήσουμε για τον πυρήνα Θα μιλήσουμε για το θέμα Οι περισσότεροι νέοι δημιουργοί κάνουν το λάθος να εστιάζουν στην πλοκή Νομίζουν ότι αν έχουν αρκετή δράση και έξυπνες σκηνές Η ιστορία τους θα πετύχει Όμως οι μεγάλες ιστορίες Αυτές που μένουν χαραγμένες μέσα μας για δεκαετίες δεν μένουν επειδή θυμόμαστε κάθε λεπτομέρεια της πλοκής τους.

02:48 Μένουν επειδή μας άφησαν ένα αίσθημα, μία ιδέα, μία πληγή που νιώθουμε δική μας. Το θέμα είναι η ψυχή του έργου. Πάμε να δούμε πώς θα βρεις και πώς θα αναδείξεις αυτή την ψυχή μέσα από έξι βασικούς κανόνες. Πρώτος κανόνας. Το θέμα δεν δηλώνεται, αποκαλύπτεται. Το μεγαλύτερο λάθος που μπορείς να κάνεις είναι να προσπαθήσεις να διδάξεις το θέμα σου στον αναγνώστη ή το θεατή Αν το θέμα σου μοιάζει με κήρυγμα ή με ηθικό δίδαγμα σε σχολικό βιβλίο τότε η ιστορία σου έχει ήδη πεθάνει Η τέχνη δεν είναι διδαχή, είναι εμπειρία Το θέμα πρέπει να αναδύεται φυσικά σαν τη μυρωδιά του χώματος μετά τη βροχή Στο έργο «Άνθρωποι και Ποντίκια» of Mice and Men του John Steinbeck Βρισκόμαστε στην Αμερική της Μεγάλης Ήφεσης.

03:41 Εκεί ο Τζόρτς και ο Λένι, δύο περιπλανόμενοι εργάτες της γης, μοιράζονται ένα όνειρο. Να αποκτήσουν μία μέρα το δικό τους αγρόκτημα και να ζήσουν από το πάχος της γης. Ο Λένι είναι ένας γίγαντας με μυϊκή δύναμη, αλλά με το μυαλό και την αθωότητα ενός μικρού παιδιού χρειάζεται τη συνεχή προστασία του Τζόρτς. Όμως η μοίρα και η σκληρότητα του κόσμου θα τους οδηγήσουν σε μια τραγωδία που θα δοκιμάσει τα όρια της φιλίας και της ανθρωπιάς. Ο Στάινπεκ δεν γράφει πουθενά η μοναξιά καταστρέφει τον άνθρωπο. Δεν χρειάζεται.

04:13 Το βλέπουμε στον εργάτη που μιλάει μόνος του στις σκιές, στη γυναίκα που προκαλεί φασαρίες μόνο και μόνο για να την κοιτάξει κάποιος, ακόμα και στο γέρο που κρατάει έναν ημιθανή σκύλο επειδή φοβάται να μείνει άχρηστος. Μην εξηγείς το θέμα σου. Χτίστο μέσα από εικόνες και συνέπειες. Αν νιώθεις την ανάγκη να το πει ένας ήρωάς σου ξεκάθαρα, η μοναξιά είναι κακό πράγμα, τότε μάλλον δεν το έχεις ενσωματώσει σωστά στη δράση. Οπότε καλύτερα είναι να δείξεις τη μοναξιά και να μην την ονομάσεις.

04:43 Δεύτερος κανόνας Οι αματικά λούτρα της πόλης του, που αποτελούν το βασικό οικονομικό πνεύμονα της περιοχής, είναι μολυσμένα και επικίνδυνα για τη δημόσια υγεία. Όταν αποφασίζει να αποκαλύψει την αλήθεια, έρχεται αντιμέτωπος με μια ολόκληρη κοινωνία που προτιμάει το κέρδος και τη σιωπή από την ηθική και την ασφάλεια. Ο σωτήρας λοιπόν της πόλης μετατρέπεται γρήγορα σε εχθρό του λαού.

05:35 Το θέμα εδώ δεν είναι η σύγκρουση ανάμεσα στην ατομική αλήθεια και τη συλλογική υποκρισία. Ο Στόκμαν εκπροσωπεί τον άκαμπτο ιδεαλισμό. Ο αδερφός του που είναι δήμαρχος εκπροσωπεί τον πολιτικό ρεαλισμό. Οι πολίτες εκπροσωπούν το φόβο για την οικονομική καταστροφή. Το θέμα λοιπόν δεν είναι μία θεωρία. Είναι μία ζωντανή μάχη.

05:55 Αν θέλεις να δώσεις και εσύ βάθος στο θέμα σου, τότε σταμάτα να σκέφτεσαι με όρους καλού και κακού. Σκέψου ανθρώπους που έχουν όλοι δίκαιο από τη δικιά τους κοπιά. Όταν δύο δίκαια συγκρούονται, τότε το θέμα σου αποκτά συγκλονιστική δύναμη. Τρίτος κανόνας. Το θέμα κρύβεται στις επαναλήψεις. Το υποσυνείδητο του αναγνώστη είναι πολύ πιο έξυπνο όπως ονομίζουμε.

06:20 Αντιλαμβάνεται το θέμα μέσα από μοτίβα που επαναλαμβάνονται σιωπηλά Εικόνες, λέξεις, αντικείμενα ή καταστάσεις που επιστρέφουν Χτίζουν σταδιακά το νόημα χωρίς να χρειάζεται επεξήγηση Στο θεατρικό ο Γλάρος, το Άντων Τσέχοφ Βρίσκεται σε ένα επαρχιακό κτήμα στη Ρωσία μια παρέα ανθρώπων Καλλιτέχνες, εραστές, ονειροπόλοι Και παγιδεύονται σε ένα κύκλο ανεκπλήρωτων επιθυμιών Ο νεαρός Τρέπλεφ ζητά την αναγνώριση και τον έρωτα της Νίνας.

06:47 Η Νίνα ονειρεύεται τη δόξα του θεάτρου και όλοι μαζί θρυνούν για μια ζωή που περνάει χωρίς να τους αγγίζει πραγματικά. Ο Τσέχοφ χρησιμοποιεί την επανάληψη της αποτυχίας. Οι χαρακτήρες μιλούν διαρκώς για το τι θα κάνουν μετά αλλά μένουν ακίνητοι. Ερωτεύονται πάντα τους λάθος ανθρώπους. Και φυσικά, ο νεκρός γλάρος που εμφανίζεται στη μέση του έργου γίνεται το απόλυτο σύμβολο, η ελευθερία και το ταλέντο που εξοντώνονται από την ανία και την έλλειψη σκοπού.

07:16 Σκέψου ένα οπτικό μοτίβο για το θέμα σου. Αν το θέμα σου είναι ο χρόνος που χάνεται, άφησε τον ήχο ενός ρολογιού ή την εικόνα ενός μαραμένου λουλουδιού να επανέρχεται σε κρίσιμες στιγμές. Η επανάληψη είναι αυτό που δημιουργεί συναισθηματική μνήμη. Τέταρτος κανόνας ένας πάμπτοχος πρώην φοιτητής, δολοφονεί μία γρήα το κοκλήφο, πείθοντας τον εαυτό του ότι είναι ένας υπεράνθρωπος που δικαιούται να εγκληματίσει για έναν ανώτερο σκοπό.

08:10 Όμως μετά την πράξη, ο πραγματικός του εφιάλτης δεν είναι η αστυνομία, αλλά η ψυχολογική του κατάρρευση και η απόλυτη απομόνωση από την ανθρώπινη κοινότητα. Το θέμα δεν είναι εδώ μη σκοτώνεις. Το πραγματικό θέμα είναι η ανάγκη του ανθρώπου για ηθική σύνδεση με τους άλλους. του ήρωα να ομολογήσει, όχι για να κλειτώσει τη φυλακή, αλλά για να ξαναγίνει μέρος της ανθρωπότητας.

08:37 Δεν χρειάζεται να προσπαθείς να αποδείξεις το θέμα σου με επιχειρήματα. Βάλε τον ήρωά σου σε ένα αδιέξοδο. Η απόφαση που θα πάρει να βγει από αυτό είναι η τελική σου δήλωση για το θέμα. Πέμπτος κανόνας. Το θέμα πρέπει να πονάει τον δημιουργό. Οι πιο δυνατές ιστορίες παγκοσμίως είναι αυτές στις οποίες ο δημιουργός έχει καταθέσει ένα κομμάτι από το δικό του σκοτάδι ή από τις δικές του αμφιβολίες.

09:04 Αν γράφεις κάτι που δεν σε αγγίζει προσωπικά, τότε η ιστορία θα μείνει επιφανειακή και τουριστική. Το θέμα πρέπει να είναι μια ερώτηση, στην οποία ούτε εσύ ο ίδιος δεν έχεις σίγουρη απάντηση. Δες για παράδειγμα το έργο «Ο Ματωμένος Γάμος» του Φεντερίκου Καρθία Λόρκα. Σε ένα χωριό της Ισπανικής Υπέθρου, μία νύφη την ημέρα του γάμου της εγκαταλείπει το γαμπρό για να κλειφτεί με έναν παλιό της έρωτα, το Λεονάρντο.

09:28 Η πράξη αυτή ξυπνάει παλιές οικογενειακές βεντέτες και οδηγεί σε ένα αιματηρό κυνήγι κάτω από το φως του φεγγαριού. Ο Λόρκα εδώ δεν γράφει απλώς για ένα ερωτικό τρίγωνο. Γράφει για τη σύγκρουση ανάμεσα στο ένστικτο και την κοινωνική καταπίεση. Ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο Αυτό το θέμα ήταν και η δική του προσωπική αγωνία ως άνθρωπος Που ζούσε μέσα σε μια συντηρητική κοινωνία Γι' αυτό κάθε λέξη του έργου καίει Γιατί πίσω από το κείμενο υπάρχει αληθινό αίμα Ψάξε λίγο μέσα σου Τι είναι αυτό που σε φοβίζει Τι είναι αυτό που σε θυμώνει στην κοινωνία ή στον εαυτό σου Εκεί ακριβώς βρίσκεται το θέμα που αξίζει να αφιερώσεις χρόνο Αν δεν πονέσεις εσύ γραφοντάς το τότε δεν θα πονέσει ούτε ο αναγνώστης διαβάζοντάς το.

10:16 Έκτος κανόνας. Το θέμα είναι απάντηση σε μία ερώτηση. Κάθε μεγάλη ιστορία ξεκινάει με ένα γιατί ή ένα μπορεί. Μπορεί ένας άνθρωπος να αλλάξει πραγματικά. Είναι η αγάπη αρκετή για να νικήσει το χρόνο. Αξίζει η αλήθεια αν πρόκειται να καταστρέψει την ευτυχία μας. Το θέμα σου δεν είναι μία γενική έννοια όπως η αγάπη ή ο πόλεμος.

10:39 Το θέμα είναι η απάντηση που δίνει η δική σου ιστορία σε αυτό ακριβώς το ερώτημα. Και κάπου εδώ ήρθε η ώρα για την καθιερωμένη μας άσκηση. Φαντάσου το σπίτι ενός ανθρώπου που μόλις πέθανε. Δεν βλέπουμε ποτέ τον ίδιο τον νεκρό. Ούτε ξέρουμε την ιστορία του. Βλέπουμε μόνο το δωμάτιό του λίγες ώρες μετά την κηδεία. Οι συγγενείς μπαίνουν μέσα για να αδειάσουν το χώρο.

11:07 Είναι βιαστικοί. Θέλουν να τελειώνουν Κάποιος ανοίγει ένα παλιό σιρτάρι Και εκεί Ανάμεσα σε άχρηστα χαρτιά Βρίσκει ένα αντικείμενο Που κανένας δεν περίμενε να δει εκεί Γράψε αυτή τη σκηνή Μην κάνεις όμως βιογραφία του νεκρού Ούτε θέλω να χρησιμοποιήσεις Διαλόγους που εξηγούν τα πάντα Άφησε το αντικείμενο Και τον τρόπο που το αγγίζουν οι συγγενείς Να αποκαλύψουν το θέμα Της ζωής αυτού του ανθρώπου Ήταν μήπως ένας άνθρωπος που έζησε μία ζωή γεμάτη κρυφό φόβο Ήταν κάποιος που δεν σταμάτησε ποτέ να ελπίζει σε ένα ταξίδι που δεν έγινε ποτέ Ή ήταν κάποιος που κρατούσε μία ενοχή για 50 χρόνια Μην πεις το θέμα Κάνε τον αναγνώστη να νιώσει τον κόμπο στο λαιμό Αυτό ακριβώς είναι η δύναμη του θέματος Το θέμα είναι αυτό που μένει όταν τα φώτα σβήσουν και το βιβλίο κλείσει Μπορεί να ξεχάσουμε τα ονόματα των ηρώων ή τις λεπτομέρειες της πλοκής Αλλά ποτέ δεν πρόκειται να ξεχάσουμε την αίσθηση που μας άφησε η ιστορία Την αίσθηση της λύτρωσης, της απώλειας ή της ελπίδας

12:22 Και στη σχολή Τάμπουλα Ράζα μαθαίνεις να μην γράφεις απλώς ιστορίες που λειτουργούν τεχνικά Αλλά ιστορίες που έχουν λόγο ύπαρξης Μέσα από τη δημιουργική γραφή, την υποκριτική, τη σκηνοθεσία, την ψυχολογία και την εγκληματολογία, μαθαίνεις να αναγνωρίζεις τα κίνητρα πίσω από τις πράξεις και το νόημα πίσω από τις σιωπές.

12:42 Γιατί κάθε ιστορία που αξίζει να υποθεί είναι τελικά μια προσπάθεια να απαντήσουμε σε κάτι που μας καίει. Μπες τώρα στο www.tabula.gr και ανακάλυψε το σεμινάριο που θα σε βοηθήσει να βρεις όχι μόνο το πώς να λες μια ιστορία, αλλά και το γιατί. Δώσε λοιπόν και εσύ φωνή στο δικό σου θέμα. Είμαι ο Παναγιώτης Καποδίστριας και αυτό ήταν ένα ακόμα επεισόδιο από τα μυστικά της αφήγησης.

13:10 Μέχρι την επόμενη Πέμπτη, όταν διαβάζεις ή βλέπεις μια ιστορία, μην ακούς μόνο τι λέει. Ακού αυτό που τρέμει ο συγγραφέας να παραδεχτεί. Τα λέμε σύντομα. Γεια σου!