Όταν οι άντρες ονειρεύτηκαν πως γεννούν

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 Έχει ένα μικρό αρχαίο ειδώλιο, μια γυναική αμορφή που αναδιώταν μέσα από ένα κοχύλι. Έμεινα να την κοιτάζω, περισσότερο από όσο συνηθίζω όταν συναντώ τέτοιες εικόνες. Είχε κάτι παράξενα γνώρι μου πάνω της. Εκείνη την ηρεμία που αποκτούν τα πρόσωπα όταν έχουν απομακρυνθεί αρκετά από την ιστορία τους. όταν ο χρόνος έχει σβήσει όσο προηγήθηκαν και έχει αφήσει μόνο την ομορφιά.

01:04 Σκέφτηκα τον Μποτιτσέλη, την διάσημη Αφροδίτη του που στέκεται πάνω στο κοχύλι με τα μαλλιά της να καλύπτουν το γυμνό της σώμα. Πόσες γενιές ανθρώπων στάθηκαν μπροστά της και μίλησαν για το κάλλος, τον έρωτα, τη θηλυκότητα. Πόσο εύκολα μία εικόνα καταφέρνει να επιβληθεί στη μνήμη μας μέχρι να γίνει σχεδόν αυτονόητη Αυτά σκέφτηκα Και επίτα θυμήθηκα τον Ισίωδο Στη Θεογονία ο Κρόνος περιμένει τον πατέρα του τον ουρανό Και με το δρεπάνι που του έχει δώσει η γέα η μητέρα του Του κόβει τα γενετικά όργανα Τα πετά στη θάλασσα, εκείνα παρασύρονται από τα κύματα. Ένας λευκός αφρός σχηματίζεται γύρω τους και μέσα από αυτόν αναδύεται η Αφροδίτη.

02:05 Αυτή είναι μία από τις αρχαιότερες σωζόμενες αφηγήσεις για τη γέννηση της θεάς του έρωτα Ένας γιος ακροτηριάζει τον πατέρα του Μία παλαιότερη εξουσία ανατρέπεται Το σώμα του πατέρα χάνει το όργανο που συνδέεται με τη γενετήσια δύναμή του Και από εκεί γεννιέται η θεότητα που θα προσωποποιήσει την ερωτική επιθυμία Η ιστορία έχει μια αγριότητα που η τέχνη μέσα στους αιώνες κατάφερε σχεδόν να εξαφανίσει Κοιτάζουμε τη γυναίκα που αναδύεται από τη θάλασσα και σπάνια θυμόμαστε τι βυθίστηκε προηγουμένως μέσα της Με απασχόλησε κάτι ακόμα βλέποντας την εικόνα και καθώς προχωρούσε η σκέψη μου Η Αφροδίτη γεννιέται από τα γεννητικά όργανα ενός άντρα Η μήτρα αποουσιάζει από τη συγκεκριμένη πράξη δημιουργίας.

03:09 Και τότε η σκέψη μου πήγε στην Εύα. Στο δεύτερο κεφάλαιο της γένεσης, ο Θεός βυθίζει τον Αδάμ σε βαθύ ύπνο. Παίρνει από την πλευρά του σώματός του και δημιουργεί τη γυναίκα. Η εβραϊκή λέξη που χρησιμοποιείται στο κείμενο τσέλα σημαίνει πλευρά και έχει αποδοθεί παραδοσιακά ως πλευρό. Ο Αδάμ ξυπνά και αναγνωρίζει μπροστά του ένα πλάσμα από τη δική του σάρκα.

03:46 Λίγο αργότερα θυμήθηκα την Αθηνά που γεννιέται από το κεφάλι του Δία αφού εκείνος έχει καταπιεί τη μύτιδα την έγκυο μητέρα της. Η συνάντηση αυτών των ιστοριών έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Οι αφηγήσεις ανήκουν σε διαφορετικές παραδόσεις, έχουν διαφορετική ιστορική διαδρομή και υπηρετούν διαφορετικούς συμβολικούς σκοπούς. Κι όμως το ανδρικό σώμα εμφανίζεται επανειλημμένα ως τόπος προέλευσης μιας γυναικείας μορφής.

04:21 Αναρωτήθηκα τι μπορεί να μας αποκαλύπτει αυτή η εικόνα για την ανθρώπινη σχέση με τη δημιουργία Για την εξουσία, την εξάρτηση, την ανάγκη νεαρά ελέγχου με την καταγωγή μας Για τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες φαντάστηκαν τη γέννηση και απέδωσαν συμβολικό κύρος σε εκείνον που παρουσιάζεται ως δημιουργός Η σκέψη αυτή με οδήγησε σε μια παλιά ψυχαναλυτική έννοια που εξακολουθεί να προκαλεί αμηχανία όταν την αναφέρουμε.

04:59 Έχετε ακούσει για τον φθόνο της μήτρας. Ας σκεφτούμε πρώτα κάτι που συνήθως προσπερνάμε. Κάθε άνθρωπος δεν έρχεται στον κόσμο αυτάρκης. Η ζωή μας αρχίζει μέσα σε μια σχέση απόλυτης σωματικής εξάρτησης. Πριν αποκτήσουμε την ικανότητα να σκεφτόμαστε τον εαυτό μας, πριν διαμορφώσουμε μια προσωπική ιστορία, πριν υπάρξει οποιαδήποτε αίσθηση ελέγχου πάνω στο περιβάλλον, έχουμε ήδη υπάρξει μέσα στο σώμα ενός άλλου ανθρώπου.

05:33 Η εγκυμοσύνη αποτελεί μια εξαιρετικά σύνθετη βιολογική διαδικασία. Το έμβριο αναπτύσσεται μέσα σε έναν οργανισμό από τον οποίο εξαρτάται για την επιβίωσή του. Η σχέση αυτή περιλαμβάνει διαρκείς φυσιολογικές ανταλλαγές, προσαρμογές και μεταβολές. Η γέννηση διακόπτει τη σωματική συνέχεια της κοίησης, ενώ η ανάγκη για φροντίδα παραμένει.

06:01 Το βρέφος είναι βαθιά εξαρτημένο από τους ανθρώπους που το περιβάλλουν. Χρειάζεται κάποιον να το ταΐσει, να το προστατεύσει, να ανταποκριθεί στη δυσφορία του, να το βοηθήσει να οργανώσει σταδιακά την εμπειρία του. Οι πρώτες σχέσεις φροντίδας γίνονται το περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύσσονται η συναισθηματική ρυθμίση, η εμπιστοσύνη και η αίσθηση της ασφάλειας.

06:29 Από αυτή την αρχική συνθήκη αρχίζει μια μακρά διαδικασία διαφοροποίησης. Το παιδί αποκτά σταδιακά την εμπειρία ενός εαυτού που έχει δικές του επιθυμίες. δικά του όρια και τη δυνατότητα να απομακρύνεται από τα πρόσωπα της φροντίδας του. Η ανθρώπινη αυτονομία κατακτάται μέσα από σχέσεις. Και εδώ εμφανίζεται ένα από τα μεγάλα παράδοξα της ψυχικής μας ζωής.

06:59 Επιθυμούμε να είμαστε ανεξάρτητοι, ενώ η ίδια μας η ύπαρξη έχει θεμελιωθεί πάνω στην εξάρτηση. Θέλουμε να αισθανόμαστε δημιουργή της ζωής μας ενώ γνωρίζουμε ότι η αρχή της βρίσκεται έξω από τη δική μας βούληση Η ψυχανάλυση ασχολήθηκε εκτενώς με αυτή την ένταση Με την ανάγκη του ανθρώπου να διαφοροποιηθεί από τα πρώτα του αντικείμενα αγάπης Να αντέξει τον αποχωρισμό, να αποκτήσει την αίσθηση προσωπικής συνέχειας Μέσα σε αυτό το πλαίσιο η μητρική μορφή αποκτά ιδιαίτερη ψυχική σημασία Και η σημασία αυτή δεν περιορίζεται στη βιολογική μητρότητα Η ψυχική λειτουργία της φροντίδας μπορεί να ασκείται από διαφορετικά πρόσωπα Ωστόσο η πολιτισμική εικόνα της μητέρας έχει συνδεθεί επί αιώνες με την καταγωγή, την τροφή, την προστασία και τη δημιουργία της ζωής Η μητέρα αποτελεί σε πολλές παραδόσεις μια μορφή που συνδυάζει την απόλυτη εγκύτητα με την τεράστια δύναμη.

08:12 Αυτή η δύναμη μπορεί να προκαλέσει θαυμασμό, ευγνωμοσύνη, αγάπη, φόβο και φθόνο. Στις αρχές του 20ου αιώνα η ψυχανάλυση επιχείρησε να περιγράψει τις ασυνείδητες συγκρούσεις που σχετίζονται με τη σεξουαλική διαφορά. Ο Φρόιτ ανέπτυξε τη θεωρία του φθόνου του πέους. Στο πλαίσιο της θεωρίας του, η αναγνώριση της ανατομικής διαφοράς αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία στην ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη του κοριτσιού.

08:49 Η γυναική επιθυμία περιγραφόταν εν μέρη μέσα από την εμπειρία μιας υποτιθέμενης έλλειψης. Αυτή η προσέγγιση προκάλεσε αντιδράσεις ήδη μέσα στους πρώτους κύκλους της ψυχανάλυσης. Η Κάρεν Χόρνεϊ υπήρξε μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες που αμφισβήτησαν τον τρόπο με τον οποίο η ψυχαναλυτική θεωρία αντιμετώπιζε τη γυναϊκή αψυχολογία.

09:15 Γερμανίδα ψυχίατρος και ψυχαναλήτρια, με σημαντική συμβολή στην διαμόρφωση μιας περισσότερο πολιτισμικά προσανατολισμένης ψυχαναλυτικής σκέψης Η Χόρνι υποστήριξε ότι οι κοινωνικές συνθήκες και οι σχέσεις εξουσίας επηρεάζουν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε τη σεξουαλική μας ταυτότητα Στα κείμενά της κατά τη δεκαετία του 1920 παρακαλώ έθεσε ένα ζήτημα που ανέτρεπε την κυρίαρχη οπτική της εποχής Την πιθανότητα να υπάρχει και ένας ανδρικός φθόνος απέναντι στις γυναίκες και στις γυναϊκείες αναπαραγωγικές δυνατότητες Αυτό έθεσε Η έννοια έγινε γνωστή ως φθόνος της μήτρας Μήτρας παρατήρησε μάλιστα ότι η κύηση, ο τοκετός και ο θυλασμός συνιστούν εμπειρίες στις οποίες το γυναικείο σώμα διαθέτει δυνατότητες που το ανδρικό σώμα δεν έχει.

10:20 Πρότεινε ότι αυτή η διαφορά μπορεί να αποκτά ασυνείδητη σημασία και να συνδέεται με την ανάγκη ορισμένων ανδρών να επιβεβαιώσουν τη δημιουργική τους ισχύ μέσα από άλλες δραστηριότητες. Η παραγωγή έργου, η κοινωνική επιτυχία, η πνευματική δημιουργία και η επιδίωξη αναγνώρισης μπορούσαν στο θεωρητικό της σχήμα να αποκτήσουν και μία αντισταθμιστική ψυχική λειτουργία.

10:48 Η σκέψη αυτή είχε μία ιδιαίτερη ιστορική βαρύτητα. Μετέφερε την προσοχή από την υποτιθέμενη γυναική ανεπάρκεια στην πιθανότητα ο άνδρας να βιώνει και ο ίδιος μία μορφή έλλειψης απέναντι στη δημιουργική δυνατότητα του γυναικείου σώματος. Και ξέρετε κάτι, καθώς τα λέω όλα αυτά σκέφτομαι ότι τα γεννητικά όργανα του ουρανού, ο Κρόνος τα φέρει από τον πατέρα του, πέσαν μες στη θάλασσα.

11:25 Η θάλασσα θα μπορούσε να είναι η μήτρα της γέας. Και από εκεί γεννήθηκε η Αφροδίτη. Τι ξέρω, θα το έβλεπα και ως συμβολικά μία αποτύπωση της εικόνας και μιας κατά κάποιο τρόπο δημιουργικής παντοδυναμίας ή παντοδυναμικής δημιουργίας και δημιουργικότητας της γυναίκας. Το αφήνω εδώ προς σκέψη. Ο φθόνος της μήτρας παραμένει μια ψυχαναλυτική υπόθεση.

12:06 Η σύγχρονη επιστημονική έρευνα δεν έχει τεκμηριώσει την ύπαρξή του ως καθολικού ψυχικού μηχανισμού. Η θεωρητική του αξία βρίσκεται κυρίως στη δυνατότητα να εξετάσουμε τις φαντασιώσεις γύρω από τη δημιουργία, τη γονιμότητα και την αναγνώριση. Η βιβλική αφήγηση της Εύας, από την άλλη, μας οδηγεί σε ένα διαφορετικό συμβολικό περιβάλλον.

12:32 Στο πρώτο κεφάλαιο της γένεσης, ο άνθρωπος δημιουργείται κατ' εικόνα Θεού, αρσενικό και θηλυκό. Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζεται η δημιουργία της γυναίκας από την πλευρά του Αδάμ Η συνύπαρξη αυτών των αφηγήσεων έχει επασχολεί στη βιβλική έρευνα και τη θεολογική ερμηνεία επί αιώνες Στη δεύτερη αφήγηση ο Θεός διαπιστώνει ότι η μοναξιά του ανθρώπου χρειάζεται να αντιμετωπιστεί Ο Αδάμ βυθίζεται σε βαθύ ύπνο και η γυναίκα δημιουργείται από μέρος του σώματός του Όταν την αντικρίζει αναγνωρίζει τη συγγενεία τους.

13:13 Ωστό από τα οστά μου και σάρκα από τη σάρκα μου. Η φράση αυτή έχει διαβαστεί ως αναγνώριση της κοινής ανθρώπινης φύσης και της βαθιάς σχέσης ανάμεσα στους δύο ανθρώπους. Στη μεταγενέστερη ιστορία της ερμηνείας της η αφήγηση χρησιμοποιήθηκε επίσης για να θεμελιώσει αντιλήψεις περιαντρικής προτεραιότητας και γυναικείας υποταγής.

13:39 Η ιστορία ενός κειμένου συνεχίζεται μέσα από τους ανθρώπους που το ερμηνεύουν. Το λέμε πάντα αυτό. Οι κοινωνίες επιλέγουν ποια στοιχεία θα τονίσουν, ποιες παραδόσεις θα αναδείξουν και ποιες σημασίες θα μεταδώσουν στις επόμενες γενιές. Στην περίπτωση της Εύας, η δημιουργία της από τον Αδάμ απέκτησε ιδιαίτερη βαρύτητα σε κοινωνίες όπου η ανδρική εξουσία αποτελούσε θεσμικό δεδομένο.

14:07 Η μεταγενέστερη σύνδεσή της με τον πειρασμό και την ανθρώπινη πτώση ενίσχυσε σε ορισμένες ερμηνευτικές παραδόσεις αρνητικά στερεότυπα για τη γυναική επιθυμία, τη γνώση και την αυτονομία. Η Εύα έγινε ένα από τα σημαντικότερα πολιτισμικά πρόσωπα πάνω στα οποία προβλήθηκαν αντιλήψεις για τη γυναικεία ευθύνη, την υπακοή και τη σεξουαλικότητα.

14:33 Στην ιστορία της μπορούμε να παρακολουθήσουμε τον τρόπο με τον οποίο μία αφήγηση για την ανθρώπινη καταγωγή μετατρέπεται σε αφήγηση για την κοινωνική θέση της γυναίκας. Υπάρχει ένα σημείο στο οποίο οι ιστορίες αυτές που είπαμε συναντούν την κοινωνική ιστορία λοιπόν Η δυνατότητα να ορίζει κανείς την καταγωγή έχει συνδεθεί με τη δυνατότητα να ορίζει τη συγγένεια, την κληρονομιά, την ομιμότητα και την κοινωνική συνέχεια Σε πολλές πατριαρχικά οργανωμένες κοινωνίες η πατρότητα απέκτησε κεντρική θεσμική σημασία Το όνομα, η περιουσία, η οικογενειακή γραμμή και η κοινωνική θέση μεταβιβάζονται συχνά μέσα από τον πατέρα.

15:22 Το σώμα της γυναίκας βρισκόταν στο επίκεντρο της αναπαραγωγής, ενώ οι θεσμοί μπορούσαν να αποδίδουν στον άντρα την πρωτεύουσα εξουσία πάνω στην οικογενειακή συνέχεια. Η αντίφαση αυτή επηρέασε βαθιά την ιστορία των γυναικών. Η σεξουαλικότητα, η γονιμότητα και η μητρότητα έγιναν αντικείμενα κοινωνικής ρύθμισης. Ο έλεγχος του γυναικείου σώματος συνδέθηκε με τη διασφάλιση της πατρότητας, τη μεταβίβαση της περιουσίας και την αναπαραγωγή των κοινωνικών ιεραρχιών.

16:01 Η πολιτισμική ιστορία της δημιουργίας αποκτά μέσα σε αυτό το πλαίσιο μία πρόσθετη διάσταση. Ο δημιουργός αναγνωρίζεται ως εκείνος που κατέχει τη δύναμη της αρχής. Η συμβολική απόδοση της γέννησης στο ανδρικό σώμα μπορεί να ενταχθεί σε μια ευρύτερη ιστορία αναπαραστάσεων της πατρικής ισχύως. Η σχέση ανάμεσα στους μύθους και τις κοινωνικές δομές είναι σύνθετη. Οι αφηγήσεις επηρεάζονται λοιπόν, το ξαναλέω, το υπογραμμίζω από το περιβάλλον τους. Μεταβάλλονται μέσα στον χρόνο και αποκτούν νέες σημασίες καθώς οι κοινωνίες αλλάζουν. Αλλά οι κοινωνίες αλλάζουν.

16:44 Θέλω να επιστρέψω στην εικόνα από την οποία ξεκίνησε αυτή η σκέψη Στην Αφροδίτη που αναδύεται από τη θάλασσα Για αιώνες η μορφή της έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα του γυναικείου κάλους Καλοί τέχνες, ποιητές και στοχαστές αναζήτησαν στο σώμα της μια ιδανική μορφή ομορφιάς Η γυναική αμορφή έγινε αντικείμενο θέασης Η ιστορία της δυτικής τέχνης περιλαμβάνει αμέτρητες εικόνες γυναικών που δημιουργήθηκαν, παραγγέλθηκαν, ερμηνεύτηκαν και αξιολογήθηκαν μέσα σε θεσμούς όπου κυριαρχούσαν άντρες.

17:21 Η φεμινιστική ιστορία της τέχνης έχει εξετάσει συστηματικά αυτή την ανισορροπία. Η Νόκλιν για παράδειγμα έδειξε πόσο καθοριστική υπήρξε η άνηση πρόσβαση των γυναικών στην καλλιτεχνική εκπαίδευση και στους θεσμούς αναγνώρισης. Η Μόλβεϊ από την πλευρά της ανέλησε τον τρόπο με τον οποίο ο κλασσικός αφηγηματικός κινηματογράφος οργανώνει συχνά την οπτική απόλαυση γύρω από ένα ανδρικά δομημένο βλέμμα.

17:53 Αυτές οι προσεγγίσεις μας βοηθούν να σκεφτούμε τη σχέση ανάμεσα στη γυναίκα ως δημιουργό και στη γυναίκα ως αντικείμενο αναπαράστασης Η Αφροδίτη έγινε μία από τις πιο διάσημες γυναικείες μορφές στην ιστορία της τέχνης Η ιστορία της γέννησής της όμως εξακολουθεί να μας επιστρέφει στο ανδρικό σώμα Υπάρχει κάτι πραγματικά αποκαλυπτικό σε αυτή τη συνάντηση ανάμεσα στο μύθο και στην ιστορία της αναπαράστασης Η γυναίκα μπορεί να κατέχει κεντρική θέση στην εικόνα και ταυτόχρονα να απουσιάζει από τη θέση εκείνου που καθορίζει το νοημά της.

18:31 Η ιστορία της γυναικείας χειραφέτησης περιλαμβάνει και τη διεκδίκηση αυτής της θέσης. Τη δυνατότητα των γυναικών να δημιουργούν τις δικές τους αφηγήσεις, να ερμηνεύουν την εμπειρία τους και να αναγνωρίζονται ως υποκείμενα της ιστορίας. Καθώς ολοκληρώνω αυτή τη σκέψη, επιστρέφω ξανά στο μικρό ειδώλιο της Αφροδίτης, στο κοχύλι, στη θάλασσα, στη γυναικεία μορφή που αναδύεται.

19:01 Τώρα η εικόνα κουβαλά περισσότερες ιστορίες μέσα της Τον ουρανό και τον κρόνο Τη γαία που οργανώνει την εξέγερση Τη μύτιδα που καταπίνεται από τον Δία Την Αθηνά που γεννιέται από το κεφάλι του Την Εύα που δημιουργείται από την πλευρά του Αδάμ Σκέφτομαι την Κάρεν Χόρνι και την τόλμη της Να ανατρέψει μια καθιερωμένη ψυχαναλυτική οπτική Την κρίστευα και την προσπάθειά της να περιγράψει την περίπλοκη σχέση ανάμεσα στο μητρικό σώμα, στον αποχωρισμό και στη συγκρότηση του εαυτού Και σκέφτομαι πόσο βαθιά ανθρώπινη είναι η επιθυμία να έχουμε τον έλεγχο της αρχής μας Να γνωρίζουμε από που ερχόμαστε, να μπορούμε να εξηγήσουμε τη δημιουργία Να αποδώσουμε νόημα στην εξάρτηση, στη σεξουαλική διαφορά, στη ζωή και στο θάνατο Οι μύθοι γεννήθηκαν μέσα από αυτή την ανθρώπινη ανάγκη, μέσα του συναντάμε τις αγωνίες, τις συγκρούσεις και τις επιθυμίες πολιτισμών που προσπάθησαν να κατανοήσουν τον κόσμο.

20:09 Η ψυχανάλυση μας προσφέρει έναν τρόπο να εξετάσουμε τις ασυνείδητες διαστάσεις αυτών των αφηγήσεων. Η ιστορία μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τις κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώθηκαν. Και η φεμινιστική σκέψη μας βοηθά να αναγνωρίσουμε τις σχέσεις εξουσίας που επηρέασαν τη μεταδοσή τους. Και κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά βρίσκεται η ανθρώπινη εμπειρία της δημιουργίας.

20:38 Μια εμπειρία που περιλαμβάνει εξάρτηση, απώλεια, επιθυμία, σωματικότητα και τη βαθιά ανάγκη να αφήσουμε κάτι από τον εαυτό μας στον κόσμο. Η γυναίκα που γεννήθηκε από το σώμενο σάντρα μας οδηγεί τελικά σε ένα ευρύτερο ζήτημα. Ποιος αποκτά τη δύναμη να αφηγείται την ανθρώπινη καταγωγή, ποιος αναγνωρίζεται ως δημιουργός και τι συμβαίνει όταν οι άνθρωποι που υπήρξαν για αιώνες αντικείμενα αυτών των αφηγήσεων αρχίζουν να γράφουν οι ίδιοι την ιστορία τους.

21:14 Η Αφροδίτη εξακολουθεί να αναδύεται από τη θάλασσα. Μόνο που τώρα μπορούμε να κοιτάξουμε και όσα βρίσκονται κάτω από τον Αφρό. Αυτές ήταν οι ιστορίες από το σημερινό επεισόδιο του Podcast Αλήθειες. Είμαι η Σουζάννα Παπαφάγου, κλινική και αναπτυξιακή ψυχολόγος. Σας ευχαριστώ που ήσασταν μαζί μου και θα σας περιμένω την επόμενη εβδομάδα.

21:44 Ήταν ένα podcast της Athens Voice. Ακολουθήστε μας στο Spotify, στο Apple Podcasts, στο YouTube και στο AthensVoice.gr