Το κυνήγι των μαγισσών — Ποιος φοβάται τις γυναίκες;

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 για τις γυναίκες που οδηγήθηκαν σε δίκες και εκτελέσεις και για ένα ερώτημα που μας αφορά ακόμη. Γιατί ορισμένες κοινωνίες φοβήθηκαν τόσο πολύ τη γυναικεία δύναμη? Θα ξεκινήσω με ένα δίλημα. Φανταστείτε ένα χωριό της Ευρώπης των 17ου αιώνα. Ένα παιδί έχει πεθάνει. Οι σωδιές καταστράφηκαν και οι κάτοικοι αναζητούν εξηγήσεις.

00:57 Μία γυναίκα που ζει μόνη, αρνείται να παντρευτεί, δεν έχει παιδιά και καλλιεργητηγή της, κατηγορείται για μαγεία. Εσείς τη γνωρίζετε και δεν έχετε δει να βλάπτει ποτέ κανέναν. Αν την υπερασπιστείτε, μπορεί να στραφούν εναντίον σας. Αν σοπάσετε, ίσως καταδικαστεί. Τι θα επιλέγατε? Κρατήστε αυτό το δίλημα, θα επιστρέψουμε σε αυτό.

01:27 Ο φόβος της μαγείας είναι αρχαιότερος από τις ευρωπαϊκές πειρές. Στη Μεσοποταμία συναντάμε ήδη τελετουργίες προστασίας από βλαβερή μαγεία. Άλλες πρακτικές θεωρούνταν θεραπευτικές και άλλες επικίνδυνες. Και η μαγεία δεν είχε εξ αρχής αποκλειστικά γυναικείο πρόσωπο, θέλω να ξέρετε. Η ιστορία δεν έχει μία ημερομηνία όπου ξεκινήσαμε να φοβόμαστε τις μάγισσες.

01:59 Έχει πολλούς αιώνες κατά τους οποίους ο φόβος για το ανεξήγητο πήρε διαφορετικές πορφές. Στη δέκατη ραψοδία της Οδύσσιας, ο Οδυσσέας φτάνει στο νησί της Αιέας. Εκεί ζει η Κίρκη, κόρη του ήλιου, θεϊκή μορφή που γνωρίζει βότανα και φίλτρα. Οι σύντροφοι του Οδυσσέα την ακούν να τραγουδά και να υφαίνει. Τους προσκαλεί, τους προσφέρει φαγητό και ποτό με μαγικά βότανα και τους μεταμορφώνει σε χείρους. Το σώμα τους αλλάζει, ο νους τους παραμένει ανθρώπινος.

02:37 Σκεφτείτε τη σκηνή. Πολεμιστές που αντιμετώπισαν την Τροία βρίσκονται ανίσχυροι μπροστά σε μια γυναίκα. Η δύναμή της δεν αντιμετωπίζεται με τα συνηθισμένα όπλα. Ο Ερμής δίνει στον Οδυσσέα το μόλι, ένα προστατευτικό βότανο. Ο Οδυσσέας αντιστέκεται, τραβά το σπαθί του και ζητά όρκο ότι η Κίρκη δεν θα τον βλάψει. Εκείνη τελικά αποκαθιστά τους συντρόφους του, τους φιλοξενεί και τον συμβουλεύει για το ταξίδι στον κάτω κόσμο Η Κύρικη δεν είναι απλώς κακή ή καλή Είναι επικίνδυνη, είναι σοφή, είναι φιλόξενη, ανεξάρτητη Μπορούμε συμβολικά να διαβάσουμε τη μεταμόρφωση ως φόβο απώλειας ελέγχου Αυτή είναι η σύγχρονη βέβαια ερμηνεία και όχι η απόδειξη των προθέσεων του ομήρου Μας επιτρέπει όμως να ρωτήσουμε, να διαρωτηθούμε τι συμβαίνει όταν μια γυναίκα διαθέτει δύναμη που ένας άντρας δεν μπορεί να ελέγξει Υπάρχει από την άλλη και η Μίδια, γνωρίζει τα βότανα, βοηθά τον Ιάσο να εγκαταλείπει την πατρίδα της και στην τραγωδία του Ευρυπίδη σκοτώνει τα παιδιά της Η πράξη είναι αποτρόπεη. Το έργο αναδεικνύει συγχρόνως την προδοσία, την ταπείνωση και την καταστροφική εκδίκηση.

04:09 Υπάρχει από την άλλη και η εκάτη, συνδεδεμένη με τα σταυροδρόμια και ιδίωσε με τα γενέστερες παραδόσεις με τη νύχτα και τη μαγεία. Οι μορφές αυτές δεν είναι ίδιες ούτε συνιστούν μια ενιαία ιστορία φυσικά. Μας δείχνουν όμως πόσο σύνθετη υπήρξε η συμβολική σχέση της θηλυκότητας με τη γνώση, το μυστήριο και την εξουσία. Ο κατάλογος είναι μεγάλος.

04:37 Ας σταθούμε όμως σε μια αντίφαση που συχνά περνά απαρατήρητη. Ήταν και άντρες μάγοι. Στην αρχαιότητα συναντάμε άντρες μάντης. τελετουργούς και θεραπευτές, ενώ σε μεταγενέστερες αφηγήσεις ο Μέρλιν εμφανίζεται ως μάγος και σύμβουλος βασιλιάδων. Νεότερη λογοτεχνία, μορφές όπως ο Γκάνταλφ, συνδέουν τη μαγική δύναμη με τη γνώση, την καθοδήγηση και την προστασία.

05:07 Οι μορφές αυτές ανήκουν σε διαφορετικές εποχές και λογοτεχνικά είδη. Δεν αποτελούν ενιαία ιστορική παράδοση. Μας προσφέρουν όμως μία ενδιαφέρουσα πολιτισμική σύγκριση. Όταν φανταζόμαστε έναν μάγο, πόσο συχνά βλέπουμε έναν σοφό γέροντα με βιβλία, ραβδί και μαθητές. Και όταν φανταζόμαστε μία μάγισσα, πόσο εύκολα εμφανίζεται μία ηλικιωμένη, αποκρουστική γυναίκα με δηλητήρια, κατάρες και σκοτεινές προθέσεις.

05:38 Οι εικόνες αυτές δεν είναι καθολικές. Υπάρχουν κακοί μάγοι και ευεργετικές μάγισσες, ενώ στην πραγματική ιστορία άντρες διώχθηκαν επίσης για τη μαγεία. Μάλιστα σε ορισμένες περιοχές όπως στην Ισλανδία οι περισσότεροι κατηγορούμενοι ήταν άντρες. Ακριβώς γι' αυτό χρειάζεται να διαχωρίζουμε τα στερεότυπα της αφήγησης από την ιστορική πραγματικότητα.

06:06 Η διαφορά στην πολιτισμική απεικόνηση ωστόσο αξίζει να μας απασχολήσει. Όταν η γνώση ανήκει στον άντρα μπορεί να αναγνωρίζεται ως αυθεντία. Όταν αποδίδεται σε μια γυναίκα μπορεί να παρουσιάζεται ως αθέμητη επιρροή. Ο άντρας που προβλέπει το μέλλον μπορεί να γίνει σύμβουλος του βασιλιά. Η γυναίκα που θεωρείται ότι γνωρίζει το άγνωστο μπορεί να προκαλέσει φόβο.

06:38 Αυτή είναι μια επαναλαμβανόμενη δυνατότητα της έμφυλης αφήγησης. Όχι ένας απαράβατος κανόνας βέβαια. Και μας οδηγεί που αλλού στην πατριαρχία. Ποιος έχει το δικαίωμα να κατέχει γνώση και εξουσία και να γίνεται πιστευτός. Από ψυχοκοινωνική άποψη τα στερεότυπα δεν περιγράφουν απλώς τον κόσμο Επηρεάζουν και τον τρόπο με τον οποίο τον ερμηνεύουμε Η ίδια συμπεριφορά, το έχουμε πει και σε άλλα επεισόδια Μπορεί να θεωρηθεί αποφασιστικότητα όταν εκδηλώνεται από έναν άντρα Και απειλητική επιβολή όταν εκδηλώνεται από μια γυναίκα Και εδώ ο μύθος της μάγισσας συναντά το παρόν Η γυναική αδύναμη μπορεί να προκαλεί δυσπιστία όταν παραβιάζει τις προσδοκίες για υποχωρητικότητα και φροντίδα.

07:32 Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν φοβόμαστε την ίδια τη δύναμη ή το πρόσωπο που τη διαθέτει. Ας περάσουμε στην ψυχανάλυση. Ο άνθρωπος γεννιέται εξαρτημένος από τη φροντίδα ενός άλλου. Στις περισσότερες παραδοσιακές κοινωνίες η πρώτη αυτή φροντίδα συνδεόταν κυρίως με τη μητέρα ή με μια άλλη γυναίκα πολύ κοντινή σε εκείνη που γέννησε το παιδί.

08:04 Η Μέλανη Κλάιν περιέγραψε την αμφιθυμία της πρώιμης σχέσης. Το πρόσωπο που μας ανακουφίζει είναι και εκείνο που μπορεί να μας ματαιώσει. Η οριμότητα απαιτεί να αντέξουμε ότι ο άλλος δεν είναι παντοδύναμος και έχει ξεχωριστή ύπαρξη. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αυτή τη σκέψη συμβολικά. Η γυναίκα εξιδανικεύεται ως μητέρα, αλλά όταν διεκδικεί δική της επιθυμία ή αρνείται να συμμορφωθεί, μπορεί να προκαλεί δυσφορία.

08:39 Δεν πρόκειται για μια ιστορική εξήγηση βέβαια των διωγμών των γυναικών ως μάγισσες, αλλά είναι ένα εργαλείο για να σκεφτούμε τη δυσκολία μας να αναγνωρίσουμε την αυτονομία του άλλου. Θέλω να πω, σε πολλές κοινωνίες η πατρότητα, η κληρονομιά και η οικογενειακή τιμή συνδέθηκαν με τον έλεγχο της γυναικείας σεξουαλικότητας.

09:03 Η παρθενία, ο γάμος, η μητρότητα και η συζυγική πίστη αποτέλεσαν αντικείμενα επιτήρησης. Οι έμφυλες ιεραρχίες δεν εξηγούν κάθε ιστορικό γεγονός, επηρέασαν όμως βαθιά το ποια συμπεριφορά θεωρούνταν επιτρεπτή για μια γυναίκα. Σε αρτησία της μπορούσε να αμφισβητεί μια καθιερωμένη τάξη. Η μεγάλη ευρωπαϊκή διωγμή για μαγεία κορυφώθηκαν περίπου μεταξύ του 1580 και 1630.

09:35 Οι ιστορικοί εκτιμούν ότι εκτελέστηκαν συνολικά περίπου 40.000 έως 60.000 άνθρωποι. Η πλειονότητα ήταν γυναίκες. Αν και σε ορισμένες περιοχές διώχθηκαν πολλοί άντρες βέβαια. Οι γορούμενες δεν ήταν όλες μέες οι θεραπεύτριες, όπως λέει μια διαδεδομένη αλλά υπεραπλουστευτική αφήγηση. Πολλές ήταν συνηθισμένες γυναίκες που βρέθηκαν στο επίκεντρο τοπικών συγκρούσεων, φημών και συμφορών ή συμφορών.

10:11 Οι Μάλεους Μαλεφικάρουμ, το σφυρί των μαγισσών, που πρωτοεκδόθηκε το 1486 ή 1487, δεν είμαστε πολύ κάπου ανάμεσα εκεί, και συνδέεται με τον Κράμερ, Χένριχ Κράμερ, διέδωσε έντονα μισογυνικές αντιλήψεις για τη μαγεία. Οι διωγμοί τροφοδοτήθηκαν από θρησκευτικές συγκρούσεις, δικαστικές πρακτικές, βασανιστήρια, οικονομική ανασφάλεια και φόβο του υπερφυσικού.

10:52 Όταν η προκατάληψη αντικαθιστά την απόδειξη, η κατηγορία μπορεί να γίνει καταδίκη. Εδώ συναντάμε τον μηχανισμό του αποδιοπομπαίου τράγου, κάποια επεισόδια πριν μάλιστα τον έχουμε αναλύσει αρκετά. Μία κοινότητα φοβάται την αρρώστια, το θάνατο, το τυχαίο. Αντί να αντέξει την αβεβαιότητα, αναζητά έναν ένοχο. Η γυναίκα που ζημώνει, που διαφέρει, που έχει ήδη συγκρουστεί με τους γείτονες, μπορεί να γίνει το πρόσωπο πάνω στο οποίο συγκεντρώνεται το συλλογικό άγχος.

11:28 Ο Wilfred Bion περιέγραψε πως ομάδες υπό έντονη πίεση μπορούν να εγκαταλείπουν την σύνθετη σκέψη και να οργανώνονται γύρω από απλοϊκές παραδοχές. Η θεωρία του δεν εξηγεί κυριολεκτικά κάθε ιστορική δίκη, αλλά φωτίζει τη δυναμική του φόβου μέσα στην ομάδα. Και υπάρχει κάτι ακόμη. Οι γυναίκες κατηγορούσαν άλλες γυναίκες. Η εξουσία αναπαράγεται και μέσα από τους ανθρώπους που ζουν υπό τους κανόνες της.

12:10 Από παιδιά μαθαίνουμε τι θεωρείται αξιοπρεπές, τι επιτρέπεται να επιθυμούμε και τι πρέπει να κρύβουμε. Μία γυναίκα που έμαθε ότι η αξία της εξαρτάται από την υπακοή. μπορεί να καταδικάσει μία άλλη που ζει διαφορετικά. Εγώ δεν είμαι σαν κι εκείνη, λέει, ελπίζοντας να προστατευτεί. Έτσι όμως συντηρεί έναν κανόνα που περιορίζει και την ίδια.

12:39 Ας έρθουμε στο σήμερα. Χωρίς να εξισώσουμε την ιστορική φρίκη των εκτελέσεων με τις σύγχρονες κοινωνικές συγκρούσεις, αν και θα μπορούσαμε να το σκεφτούμε κάπως έτσι, μπορούμε να αναγνωρίσουμε συγγενείς μηχανισμούς. Τη δημόσια διαπόμπευση, την καχυποψία απέναντι στη διαφορετικότητα, την ανάγκη να συμμορφωθεί μια γυναίκα με αντιφατικές προσδοκίες.

13:04 Μια γυναίκα που θυμώνει, για παράδειγμα, χαρακτηρίζεται ιστερική. Εκείνη που διεκδικεί, αυταρχική. Εκείνη που δεν θέλει παιδιά, εγωίστρια. Μια εργαζόμενη μητέρα κατηγορείται ότι απουσιάζει, ενώ μια γυναίκα που αφοσιώνεται στην οικογένεια αντιμετωπίζεται σαν να μην έχει άλλη ταυτότητα. Γιατί λοιπόν φοβόμαστε τις γυναίκες.

13:27 Έχει μια απάντηση, ούτε όλοι οι άνθρωποι φυσικά φοβούνται τις γυναίκες. Μπορεί να φοβόμαστε την απώλεια προνομίων, τη ματέωση, την αυτονομία του άλλου. Μπορεί να έχουμε μάθει να αντιλαμβανόμαστε την ισότητα ως απώλεια εξουσίας. Μπορεί η ελευθερία μιας γυναίκας να μας θυμίζει τις απαγορεύσεις που έχουμε επιβάλλει στον εαυτό μας.

13:50 Θέλω να σταθούμε όμως σε μία λέξη. Όχι. Το όχι ενός ανθρώπου μπορεί να βιωθεί ως προσβολή από εκείνον που θεωρεί την υπακοή δεδομένη. Η ψυχική οριμότητα, είπαμε, απαιτεί να επιθυμούμε χωρίς να απαιτούμε κατοχή. Να συνδεόμαστε, να δεχόμαστε την απόρριψη χωρίς να τιμωρούμε και να αναγνωρίζουμε ότι ο άλλος έχει δικά του όρια.

14:16 Η συνένεση και η αυτονομία δεν είναι διακοσμητικές έννοιες. Είναι προϋποθέσεις μιας σχέσης ανάμεσα σε δύο υποκείμενα. Όταν μια γυναίκα μιλά για βία μπορεί να ακούσει «Γιατί δεν έφυγες», «Γιατί δεν μίλησες νωρίτερα» Όταν μιλάει για βία εννοώ ότι έχουν παραβιάσει το σώμα της ψυχικά, με λέξεις, όχι μόνο με σωματική βία. Αυτές οι ερωτήσεις μπορεί να αγνοούν το φόβο, την εξάρτηση, την τροπή και τις επιδράσεις του τραύματος.

14:51 Κάθε καταγγελία χρειάζεται δίκαιη διερεύνηση, αλλά κάθε άνθρωπος που αποκαλύπτει βία δικαιούται να αντιμετωπίζεται με αξιοπρέπεια. Η ευθύνη της βίας ανήκει σε εκείνον που την ασκεί. Το λέμε και το ξαναλέμε σε κάθε επεισόδιο. Επιστρέφουμε στο χωριό του 17ου αιώνα τώρα. Η γυναίκα βρίσκεται μπροστά σε εκείνους που την κατηγορούν.

15:16 Όλοι της λένε ότι είναι ένοχη. Εσείς, είπαμε, δεν έχετε αποδείξεις. Άραγε, θα μπορούσατε να πείτε δεν γνωρίζω. Θα υπερασπιζόσασταν το δικαίωμά της σε δίκαιη κρίση. Θα αντέχατε να διαφωνήσετε με την ομάδα. Και σήμερα, όταν κάποιος εξευτελίζεται επειδή αρνήθηκε μία σχέση, εξέφρασε μία άποψη ή διεκδίκησε ένα δικαίωμα, τι κάνουμε, συμμετέχουμε, σωπαίνουμε ή υπερασπιζόμαστε την αξιοπρέπεια ακόμα και όταν διαφωνούμε.

15:50 Η Κίρκη μπορούσε, στον μύθο, να μεταμορφώνει ανθρώπους. Οι κοινωνίες όμως που κυνήγησαν μάγισσες έκαναν κάτι άλλο. Σας πληροφορώ πως ήταν και εκείνες αυτές οι κοινωνίες μάγισσες. Με ποια έννοια. Μεταμόρφωσαν ανθρώπους εταίρατα μέσα στη συλλογική τους φαντασία. Για πάρτε λίγο χρόνο να το σκεφτείτε. Και όταν ένας άνθρωπος πάψει να αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος, η βία εναντίον του γίνεται ευκολότερη.

16:22 Οι γυναίκες που κατηγορήθηκαν για μαγεία είχαν ονόματα, σχέσεις, φόβους και επιθυμίες. Δεν χρειάζεται να τις εξετανικεύουμε ως παντοδύναμες ηρωίδες για να αναγνωρίσουμε την αδικία. Ούτε χρειάζεται οι γυναίκες σήμερα να αποδείξουν ότι είναι εξαιρετικές για να δικαιούνται ελευθερία. Δικαιούνται να είναι άνθρωποι, να επιθυμούν, να αρνούνται, να δημιουργούν, να κάνουν λάθη, να αλλάζουν γνώμη και να ορίζουν τη ζωή τους Ήθελα σε αυτό το σημείο, ολοκληρώνοντας τη σκέψη μου και αφήνοντας χώρο σε εσάς να συνεχίσετε τη δική σας Θα ήθελα να σκεφτούμε πόσο εύκολα συνεχίζουμε να κατασκευάζουμε έναν επικίνδυνο άλλον όταν δυσκολευόμαστε να αντέξουμε την ελευθερία του Και πόσο πρόθυμοι είμαστε να τον υπερασπιστούμε όταν η ομάδα απαιτεί τη σιωπή μας Δεν είναι το θέμα αν δεν πιστεύουμε ακόμα στις μάγισσες ή αν πιστεύουμε αλλά η προθυμία μας να κάνουμε χώρο και να δούμε τον άλλον και να αντέξουμε το ότι είναι διαφορετικός ή να αντέξουμε ότι προσπαθεί να βγει στην επιφάνεια

17:39 ότι διεκδικεί την ελευθερία του που του είχε στερηθεί Σας ευχαριστώ που ήσασταν μαζί μου σε ένα ακόμα επεισόδιο του podcast Αλήθειες Είμαι η Σουζάννα Παπαφάγου Και μέχρι την επόμενη φορά ας αναρωτηθούμε όχι μόνο ποιες γυναίκες ονομάσαμε μάγισσες αλλά και ποιος ωφελήθηκε κάθε φορά από τον φόβο μας απέναντί τους.