Ποιος αποφασίζει τι είναι φυσιολογικό;

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 Θέλω να μιλήσουμε για μία λέξη που έχει επηρεάσει την επιστήμη, την οικογένεια και ολόκληρες ανθρώπινες ζωές. Αυτή η λέξη είναι η λέξη φυσιολογικό. Αναρωτιόμαστε αν είναι φυσιολογικό να αισθανόμαστε κάτι, να αγαπάμε έναν άνθρωπο, να μην θέλουμε παιδιά, να ζούμε διαφορετικά. Όμως το συνηθισμένο, το κοινωνικά αποδεκτό και το ψυχικά υγιές δεν είναι ταυτόσιμα Η ιστορία της ψυχιατρικής μας το έχει δείξει με τρόπο συχνά οδυνηρούς Ας ξεκινήσουμε για παράδειγμα από τις γυναίκες Η λέξη ιστερία προέρχεται από την αρχαία ελληνική ιστέρα, δηλαδή τη μήτρα Για αιώνες, σωματικά και ψυχικά συμπτώματα των γυναικών ερμηνεύονταν μέσα από θεωρίες για τη γυναική ανατομία.

01:30 Τον 19ο αιώνα, ο Σαρκό μελετούσε ασθενείς με παραλύσεις, κρίσεις και διαταραχές της αισθητικότητας. Ο Φρόιντ παρακολουθούσε τη δουλειά του. Αυτές οι μελέτες συνέβαλαν στην ιστορία της ψυχανάλυσης, αλλά οι τότε εξηγήσεις αντανακλούσαν και τις προκαταλήψεις της εποχής. Οι γυναίκες εκείνες υπέφεραν πραγματικά. Η ιστορική δυσκολία ήταν ότι η ερμηνεία του πόνου τους συχνά περνούσε μέσα από στερεότυπα για το φύλλο.

02:06 Σήμερα η ιστερία δεν είναι ενιαία σύγχρονη ψυχιατρική διάγνωση. Η λέξη όμως επιβιώνει. Πόσες φορές ακούμε μια γυναίκα να αποκαλείται ιστερική επειδή θύμωσε, διεκδίκησε ή διαφώνησε. Σκεφτείτε ένα κορίτσι που μεγαλώνει ακούγοντας ότι είναι υπερβολικά ευαίσθητο, απαιτητικό ή δύσκολο. Μαθαίνει να εξετάζει πρώτα πώς φαίνεται στους άλλους και μετά τι αισθάνεται το ίδιο.

02:34 Στην ψυχοθεραπεία συναντάμε ανθρώπους που δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τις ανάγκες τους επειδή έμαθαν ότι η αγάπη για παράδειγμα εξαρτάται από τη συμμόρφωση. Για πολλές γενιές η μητρότητα παρουσιαζόταν ως αυτονόητος προορισμός. Φυσιολογικός. Η γυναίκα που δεν ήθελε παιδιά αντιμετωπιζόταν σαν μη φυσιολογική, σαν να της έλειπε κάτι.

03:00 Εκείνη που διεκδικούσε επαγγελματική αυτονομία έπρεπε να αποδείξει ότι δεν παραμέλει τους άλλους Η γυναϊκή ασεξουαλικότητα κρινόταν συχνά με διαφορετικά μέτρα από την ανδρική Αυτά τα μηνύματα μεταδίδονται μέσα από σχέσεις, σιωπές και προσδοκίες Ακόμη και όταν οι γονείς συνειδητά επιθυμούν μια πιο ελεύθερη ζωή για τα παιδιά τους Η ιστορία της ομοφυλοφιλίας προσφέρει ένα ακόμα καθοριστικό παράδειγμα όλων όσων λέμε σε σχέση με το τι είναι φυσιολογικό ή το τι δεν είναι για την κοινωνία, τους ανθρώπους και μέσα στη ροή του χρόνου πως τέλος πάντων αντιλαμβανόμαστε τη λέξη φυσιολογικό Το 1973 η Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία αποφάσισε να αφαιρέσει την ομοφυλοφιλία ως ψυχική διαταραχή από τον DSM.

03:56 Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προχώρησε στην αντίστοιχη αποπαθολογικοποίηση το 1990. Οι άνθρωποι που αγαπούσαν άτομα του ίδιου φύλου υπήρχαν πάντοτε. Άλλαξε η επιστημονική κατανόηση και αμφισβητήθηκαν κοινωνικές προκαταλήψεις που είχαν αποκτήσει διαγνωστικό κύρος. Πόσοι άνθρωποι έζησαν πιστεύοντας ότι η επιθυμία τους ήταν ασθένεια.

04:29 Πόσοι έκρυψαν σχέσεις, φοβήθηκαν την οικογένειά τους ή υποβλήθηκαν σε επιβλαβείς πρακτικές που υπόσχονται να αλλάξουν τον προσανατολισμό τους. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η ομοφυλοφιλία και η αμφιφυλοφιλία δεν αποτελούν ψυχικές διαταραχές, ούτε μια διαφορετική ταυτότητα φύλου είναι από μόνη της ψυχική ασθένεια. Η θεωρία του minority stress, του μειωνοτικού στρες, περιγράφει την πρόσθετη επιβάρυνση που μπορεί να βιώνει ένας άνθρωπος όταν ανήκει σε στιγματισμένη ομάδα.

05:08 Ένας έφηβος που ερωτεύεται ένα γόρι μπορεί να έχει ακούσει ήδη τα σχόλια της παρέας, τα άσθεια του σχολείου και τις απόψεις των γονιών του. Πριν μιλήσει, έχει αρχίσει να υπολογίζει τις συνέπειες. Η αναμονή της απόρριψης μπορεί να επιβαρύνει τον ψυχισμό, ακόμη και χωρίς να έχει προηγηθεί μία άμεση απόρριψη. Συζητάμε σήμερα και για το queer, ένα ευρύ όρο που χρησιμοποιούν πολλοί άνθρωποι για σεξουαλικούς προσανατολισμούς ή ταυτότητες φύλου, πέρα από παραδοσιακές κατηγορίες.

05:44 Χρειάζεται να ξεχωρίζουμε τον σεξουαλικό προσανατολισμό από την ταυτότητα και την έκφραση φύλου Δεν χρειάζεται όμως να έχουμε βιώσει μια εμπειρία για να αναγνωρίσουμε την αξιοπρέπεια εκείνου που τη ζει Κοιτάξουμε και την ιστορία των φυλετικών μειονοτήτων Τον 19ο αιώνα ο Αμερικανός γιατρός Σάμνιουελ Κάρτραιτ επινόησε την δραπετωμανία Παρουσιάζοντας την επιθυμία των υποδουλωμένων μαύρων ανθρώπων να δραπετεύσουν ως διαταραχή Ήταν ρατσιστική ψευδοεπιστήμη Η διεκδίκηση της ελευθερίας βαφτίστηκε ασθένεια επειδή αμφισβητούσε την εξουσία Σήμερα η φτώχεια, ο ρατσισμός, η εμφυλή βία, ο ξεριζωμός και οι διακρίσεις εξακολουθούν να επιδρούν στην ψυχική υγεία Μια γυναίκα που ζει με κακοποίηση μπορεί να εμφανίζει αϊπνία και υπεραγρύπνηση Ένα παιδί που υφίσταται εκφοβισμό μπορεί να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί Ένας πρόσφυγας μπορεί να κουβαλά απώλειες, αβεβαιότητα και φόβο Δεν κατανοούμε παρκώς τα συμπτώματα αν αγνοούμε τις συνθήκες της ζωής.

07:12 Άρα, πού μιλάμε για φυσιολογικό και πού για μη φυσιολογικό. Εδώ χρειάζεται να διακρίνουμε την ισότητα από την ουσιαστική ισοτιμία. Ίσα δικαιώματα δεν σημαίνουν πάντοτε ίσες πραγματικές δυνατότητες. Δύο παιδιά έχουν δικαίωμα στην εκπαίδευση, αλλά το ένα ζει σε ασφάλεια και το άλλο σε συνθήκες βίας. Η πρόσβαση στη φροντίδα ψυχικής υγείας επηρεάζεται επίσης από το κόστος, τη γλώσσα, τη γεωγραφία και το στίχμα.

07:47 Μιλάμε πολύ για αυτοφροντίδα και ανθεκτικότητα στις μέρες μας. Είναι σημαντικές έννοιες, αρκεί να μην τις χρησιμοποιούμε για να μεταφέρουμε όλη την ευθύνη στον άνθρωπο που υποφέρει. Μια μητέρα που έχει αναλάβει μόνη της σχεδόν όλη τη φροντίδα, χρειάζεται υποστήριξη και δίκαιη κατανομή ευθυνών, όχι μόνο τεχνικές χαλάρωσεις.

08:11 Ένα παιδί που εκφοβίζεται, χρειάζεται προστασία στο σχολείο. Η ανθεκτικότητα δεν είναι υποχρέωση να αντέχουμε απεριόριστα όσα μας τραυματίζουν. Ας μην παρεξηγήσουμε όμως αυτή τη συζήτηση. Οι ψυχικές διαταραχές είναι πραγματικές. Η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές, οι ψυχώσεις και άλλες κλινικές καταστάσεις μπορεί να προκαλέσουν σημαντική οδύνη και δυσλειτουργία.

08:40 Η διάγνωση είναι πολύτιμο εργαλείο όταν χρησιμοποιείται με επιστημονική ακρίβεια. Δεν περιγράφει όμως ολόκληρο τον άνθρωπο, ούτε η απλή απόκληση από τον μέσο όρο τεκμηριώνει μια διαταραχή. Ακόμη και η καθημερινή μας γλώσσα χρειάζεται προσοχή. Λέμε κάποιον διπολικό επειδή άλλαξε διάθεση, ψυχαναγκαστικό επειδή αγαπά την τάξη ή ναρκισιστή επειδή μας πλήγωσε.

09:12 Έτσι μετατρέπουμε τις διαγνώσεις σε προσβολές και ενισχύουμε το στίγμα που υποτίθεται ότι θέλουμε να περιορίσουμε. Η γλώσσα έχει ιδιαίτερη σημασία επίσης για τα παιδιά. Ένα παιδί που ακούει συνεχώς ότι είναι δύσκολο μπορεί να αρχίσει να πιστεύει ότι αυτή είναι ολόκληρη ταυτότητά του. Ένα γόρι που ακούει ότι δεν πρέπει να κλαίει μπορεί να δυσκολευτεί αργότερα να μιλήσει για τη θλίψη του.

09:38 Ένα κορίτσι που μαθαίνει να είναι πάντα ευγενικό μπορεί να αισθάνεται ενοχή όταν χρειάζεται να πει όχι. Κάποτε οι εξωτερικές απαγορεύσεις γίνονται εσωτερικές φωνές. Στη ψυχοθεραπεία προσπαθούμε να αναγνωρίσουμε ποιες από αυτές εκφράζουν πραγματικά τον άνθρωπο και ποιες εγκαταστάθηκαν μέσα του από τις σχέσεις και τις κοινωνικές προσδοκίες.

10:06 Η θεραπευτική σχέση είναι ένας χώρος όπου η επιστημονική γνώση συναντά την βιωμένη εμπειρία. Αυτή την παγκόσμια ημέρα ψυχικής υγείας αξίζει να μιλήσουμε για την πρόληψη, την πρόσβαση στη θεραπεία και την καταπολέμηση του στίγματος Αξίζει όμως να αναρωτηθούμε και ποιους ανθρώπους δυσκολευόμαστε ακόμη να ακούσουμε Ποιες εμπειρίες απορρίπτουμε επειδή δεν μας είναι οικίες Πόσες φορές χρησιμοποιούμε τη λέξη φυσιολογικό όταν εννοούμε απλώς αυτό που έχω μάθει να αποδέχομαι Κάποτε μία γυναίκα χαρακτηριζόταν ιστερική, ένας ομοφυλόφιλος άνθρωπος ψυχικά ασθενής, ένας υποδουλωμένος άνθρωπος άρρωστος επειδή ήθελε την ελευθερία του.

10:55 Η ιστορία μας διδάσκει πόσο αναγκαίο είναι να εξετάζουμε κριτικά τις βεβαιότητές μας. Η επιστήμη προχωρά όταν μπορεί να αναγνωρίζει και να διορθώνει τα σφάλματά της. Κανείς δεν γνωρίζει μια ζωή καλύτερα από εκείνον που τη ζει Ακόμη και όταν χρειάζεται βοήθεια για να κατανοήσει όσα συμβαίνουν μέσα του Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν εξαρτάται από το αν η εμπειρία κάπου μοιάζει με τη δική μας Γι' αυτό θέλω να σας αφήσω με μια σκέψη Το γεγονός ότι κάτι θεωρείται φυσιολογικό από μια κοινωνία Δεν το καθιστά αυτομάτως υγείας Και το γεγονός ότι ένας άνθρωπος διαφέρει από την πλειοψηφία δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να αλλάξει.

11:44 Η ιστορία της ψυχικής υγείας είναι και η ιστορία ανθρώπων που διεκδίκησαν το δικαίωμα να ακουστούν. Και αυτό είναι το θέμα της φετινής καμπάνιας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την ψυχική υγεία. Η πρόοδος βρίσκεται στις επιστημονικές ανακαλύψεις αλλά και στην ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε πότε οι αντιλήψεις μας περιορίζουν τον άνθρωπο απέναντί μας.

12:14 Αυτό ήταν ένα ακόμα επεισόδιο του Podcast Αλήθειες. Είμαι η Σουζάννα Παπαφάγου και σας ευχαριστώ που ήσασταν μαζί μου. Θα τα πούμε στο επόμενο επεισόδιο. Μέχρι τότε προσπαθήστε να ακούγεστε και να ακούτε.