Σήμερα θα μιλήσουμε για τη γυναικοκτονία

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 Ασχολούμαστε με κοινωνικά ζητήματα που επηρεάζουν τη ζωή μας, τις σχέσεις μας και τον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνουμε τα παιδιά μας. Παίρνουμε αφορμή από όσα συμβαίνουν γύρω μας και προσπαθούμε να τα κατανοήσουμε μέσα από την ψυχολογία, την έρευνα και την ανθρώπινη εμπειρία. Το σημερινό μας θέμα ξεκινά από μία φράση που σίγουρα θα έχετε ακούσει.

00:55 Για να τη σκοτώσει θα ήταν τρελός. Θέλω να σταθούμε λίγο σε αυτή τη βεβαιότητα. Πώς καταλήγουμε τόσο γρήγορα σε μια ψυχιατρική εξήγηση? Τι γνωρίζουμε για τον άνθρωπο που διέπραξε το έγκλημα και τι συμπεραίνουμε επειδή η πράξη του μας φαίνεται αδιανόητη? Το ερώτημα έχει σημασία γιατί η φρίκη που νιώθουμε μπροστά σε έναν φόνο δεν μπορεί να λειτουργήσει ως διάγνωση.

01:26 Για να καταλάβουμε τι συνέβη χρειάζεται να ξεχωρίσουμε την ψυχική κατάσταση του δράστη, την πράξη του και τις συνθήκες μέσα στις οποίες την τέλεσε. Αυτά τα τρία συνδέονται σε κάθε υπόθεση με διαφορετικό τρόπο. Ας ξεκινήσουμε λοιπόν από την ψυχική ασθένεια. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει την ψυχική διαταραχή ως κλινικά σημαντική διαταραχή στη σκέψη, στη ρύθμιση του συναισθήματος ή στη συμπεριφορά, η οποία συνδέεται συνήθως με σημαντική δυσφορία στις δυσκολίες σε βασικούς τομείς της ζωής.

02:08 Σκεφτείτε πόσο διαφορετικές καταστάσεις περιλαμβάνει αυτός ο όρος. Κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, διπολική διαταραχή, σχιζοφρένεια Κάθε μία έχει τα δικά της χαρακτηριστικά και χρειάζεται τη δική της αξιολόγηση και αντιμετώπιση Όταν χρησιμοποιούμε τη φράση ψυχικά ασθενής ως λέξη για τον επικίνδυνο άνθρωπο Διαγράφουμε όλες αυτές τις διαφορές Ακόμη και για τη σχιζοφρένεια που συχνά συνδέεται στη δημόσια συζήτηση με τη βία Το Αμερικανικό Εθνικό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας Διευκρινίζει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι που ζουν με τη διαταραχή αυτή δεν είναι βιαίοι Επισημαίνει επίσης ότι αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο να υποστούν βλάβη από άλλους Σε σύγκριση με ανθρώπους χωρίς τη συγκεκριμένη νόσο Η έρευνα βεβαίως εξετάζει και τη σχέση ορισμένων ψυχικών διαταραχών με αυξημένο κίνδυνο βία η συμπεριφοράς.

03:17 Μια μεγάλη ανασκόπηση για παράδειγμα δείχνει ότι η εικόνα διαφέρει ανάμεσα στις διαγνώσεις και επηρεάζεται σημαντικά από παράγοντες όπως το προηγούμενο ιστορικό εγκληματική συμπεριφοράς και η συνυπάρχουσα κατάχρηση ουσιών. Η μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων με ψυχικές διαταραχές όμως δεν διαπράττει βία εγκλήματα. Για την εκτίμηση του κινδύνου ενός συγκεκριμένου ανθρώπου χρειαζόμαστε πολύ περισσότερα στοιχεία από το όνομα μιας διάγνωσης.

03:53 Ας έρθουμε τώρα στη λέξη δολοφόνος. Στην καθημερινή γλώσσα περιγράφει τον άνθρωπο που σκότωσε παράνομα και με πρόθεση έναν άλλον άνθρωπο. Μας πληροφορεί για μία πράξη. Δεν μας δίνει από μόνη της μία ολοκληρωμένη εικόνα της ψυχικής του κατάστασης. Η ύπαρξη ψυχικής διαταραχής και η ποινική ευθύνη είναι ζητήματα που εξετάζονται χωριστά.

04:20 Αυτό φαίνεται και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται ο καταλογισμός στο ελληνικό ποινικό δίκαιο. Η διάγνωση από μόνη της δεν αρκεί για να απαλλαγεί κάποιος από την ευθύνη της πράξης του. Εξετάζεται αν εξαιτίας της κατάστασής του κατά τον χρόνο του εγκλήματος μπορούσε να αντιληφθεί τον άδικο χαρακτήρα της πράξης ή να ενεργήσει σύμφωνα με αυτή την αντίληψη.

04:50 Πρόκειται για συγκεκριμένο ερώτημα που κρίνεται με βάση τα στοιχεία της υπόθεσης. Το «έπαιρνε φάρμακα ή είχε ψυχολογικά προβλήματα» δεν αποτελεί απάντηση σε αυτό. Η γυναικοκτονία προσθέτει ένα ακόμα στοιχείο στην κατανόηση του εγκλήματος. Στην έμφυλη διάστασή του, το Ευρωπαϊκό Ενστιτούτο για την Ισότητα Φύλων την περιγράφει ως τη θανάτωση γυναίκας ή κοριτσιού εξαιτίας του φύλου της.

05:23 Στις μορφές της περιλαμβάνονται δολοφονίες μέσα σε πλαίσιο συντροφικής βίας, μισογυνισμού και επιβολής κοινωνικών αντιλήψεων για τη συμπεριφορά που οφείλει να έχει μια γυναίκα Το φύλλο του θύματος επομένως δεν αρκεί από μόνο του για να εξηγήσει κάθε ανθρωποκτονία γυναίκας Χρειάζεται να εξετάσουμε τι ρόλο είχε στην πράξη Υπήρχε η αντίληψη ότι εκείνη όφιλε να υπακούει Ότι δεν δικαιούταν να επιλέξει άλλον σύντροφο Ότι ο άντρας μπορούσε να αποφασίζει για το σώμα της σχέσης και τη ζωή της Σε ένα τέτοιο πλαίσιο ο φόνος συνδέεται με την επιβολή εξουσίας πάνω στη γυναίκα Αυτή είναι η διάσταση που μας βοηθά να αναγνωρίσουμε τον όρο γυναικοκτονία Φανταστείτε μια γυναίκα που ετοιμάζεται να συναντήσει μια φίλη Πριν βγει σκέφτεται τι θα πει στον συντροφό της Πόση ώρα μπορεί να λείψει και τι εξήγηση θα δώσει αν δεν ακούσει το τηλέφωνο Στη διάρκεια της συνάντησης κοιτάζει συνέχεια την οθόνη της Η φίλη της τη ρωτά αν βιάζεται και εκείνη απαντά Δεν θέλω να έχουμε πάλι φασαρίες

06:45 Στην υποθετική αυτή σκηνή η γυναίκα έχει ήδη αρχίσει να οργανώνει τις κινήσεις της γύρω από τον φόβο της αντίδρασης του συντρόφου της. Εδώ χρειάζεται να αναγνωρίσουμε τον καταναγκαστικό έλεγχο, ένα επαναλαμβανόμενο σύνολο συμπεριφορών που περιορίζει την ελευθερία του άλλου. Η απομόνωση, ο οικονομικός περιορισμός, η επιτήρηση και ο εκφοβισμός μπορούν να συνεπάρχουν με την σωματική βία και να διατηρούν τον άνθρωπο εγκλωβισμένο στη σχέση.

07:21 Για να κατανοήσουμε αυτή τη δυναμική εξετάζουμε τι συμβαίνει σταθερά στην καθημερινότητα και ποιος αναγκάζεται να προσαρμόζει τη ζωή του για να αποφύγει τις συνέπειες της συμπεριφοράς του άλλου. Το ερώτημα που θα έθετα σε μια τέτοια σχέση είναι απλό Τι συμβαίνει όταν ο ένας διαφωνεί Μπορεί να πει δεν θέλω Να κρατήσει προσωπικό χώρο Να συναντήσει τους ανθρώπους του Μπορεί Ή η διαφωνία εξακολουθεί Να ακολουθείται από απειλές, ταπείνωση και φόβο Η απάντηση εδώ Μας βοηθά να δούμε τι σημαίνει στην πράξη Το είμαστε μαζί Αυτό αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα όταν μια γυναίκα αποφασίζει να χωρίσει Η αποχώρηση από μια κακοποιητική σχέση μπορεί να είναι περίοδος αυξημένου κινδύνου Οι εξειδικευμένες υπηρεσίες αντιμετώπισης της ενδοοικογενειακής βίας τονίζουν την ανάγκη εξατομικευμένου σχεδίου ασφάλειας τόσο κατά την προετοιμασία της αποχώρησης όσο και μετά τον χωρισμό Γι' αυτό όταν ακούμε φοβάμαι να φύγω, χρειάζεται να πάρουμε τον φόβο στα σοβαρά.

08:41 Να ρωτήσουμε τι την απειλεί και ποια βοήθεια χρειάζεται. Το σχέδιο προστασίας αφορά τη δική της πραγματικότητα, τα παιδιά της, τη στέγη, την πρόσβαση σε χρήματα, τους ανθρώπους που εμπιστεύεται, τον ασφαλή τρόπο επικοινωνίας με τις αρμόδιες υπηρεσίες. Η πίεση να πάρει αμέσως μία απόφαση χωρίς να εξεταστούν οι συνθήκες μπορεί να την αφήσει ακόμα πιο μόνη.

09:09 Η ευθύνη για τη βία παραμένει στον άνθρωπο που την ασκεί. Η συζήτηση για την ασφάλεια δεν φορτώνει στη γυναίκα την υποχρέωση να προβλέψει το έγκλημα ούτε μας δίνει το δικαίωμα να κρίνουμε εκ των υστέρων τις κινήσεις της. Μας καλεί να αναρωτηθούμε τι προστασία μπορούσε να βρει όταν τη χρειαζόταν. Σε αυτό το σημείο θέλω να σταθούμε και στη βία που ασκούν οι γυναίκες βέβαια Η συζήτηση για τη γυναικοκτονία χωρά την αναγνώριση ότι μια γυναίκα μπορεί επίσης να κακοποιήσει ή να σκουτώσει Η ανθρώπινη ζωή έχει την ίδια αξία ανεξάρτητα από το φύλλο του θύματος Χρειάζεται σε κάθε περίπτωση όμως να εξετάζουμε την πράξη, το ιστορικό και τα κίνητρα με την ίδια προσοχή Υπάρχει για παράδειγμα εδώ μια ιστορική υπόθεση που αξίζει να γνωρίζουμε Στη Ρώμη του 1659 ερευνήθηκε ένα δίκτυο γυναικών που συνδέονταν με δηλητηριάση συζύγων Ο ερευνητής Κρέγ Μόνσον μελέτησε το ανακριτικό αρχείο Έκτασης περίπου 1450 σελίδων μαζί με άλλα τεκμήρια της εποχής Βρισκόμαστε στο 1659 έτσι

10:25 Λοιπόν η σημασία αυτής της μελέτης αυτής της έρευνας Βρίσκεται και στο ότι ξεχωρίζει όσα προκύπτουν από τα αρχεία Από τις εντυπωσιακές αφηγήσεις που συσσωρεύτηκαν γύρω από την υπόθεση επί αιώνες Στην παρουσίαση της έρευνας συναντάμε γυναίκες που υφίσταντο ξυλοδαρμούς γυναίκες που φοβούνταν ότι ο σύζυγός τους θα τη σκότωνε και μία γυναίκα εγκλωβισμένη σε ένα δεύτερο εξαναγκαστικό γάμο.

11:00 Συναντάμε επίσης μέσα σε αυτό το βιβλίο διαφορετικές ιστορίες, οικονομικές συγκρούσεις, επιθυμία για άλλον σύντροφο, δυσαρέσκεια μέσα στο γάμο. Ο Μόνσον περιγράφει περιπτώσεις στις οποίες η δολοφονία χρησιμοποιήθηκε ως τρόπος διαφυγής από αφόρητες συζυγικές συνθήκες. Τα κίνητρα όμως δεν ήταν ίδια για όλες. Μπορούμε λοιπόν να μιλήσουμε τεκμηριωμένα για γυναίκες που στράφηκαν στη δηλητηρίαση μέσα σε συνθήκες κακοποίησης και εγκλωβισμού.

11:36 Η φράση «δεν μπορούσαν να χωρίσουν» χρειάζεται να εξετάζεται μέσα στη συγκεκριμένη εποχή, στο συγκεκριμένο γάμο και στις πραγματικές δυνατότητες κάθε γυναίκας. Δεν δικαιούμαστε να τη χρησιμοποιούμε φυσικά ως ενιαία εξήγηση για όλες τις υποθέσεις. Η ίδια ιστορική έρευνα αναδεικνύει πόσο διαφορετικές ήταν αυτές οι ζωές. Αυτό που κρατώ από αυτές τις ιστορίες είναι η ανάγκη να καταλαβαίνουμε τι σημαίνει εγκλωβισμός Να εξετάζουμε ποιος φοβόταν ποιον, τι είχε προηγηθεί και ποιες δυνατότητες προστασίας υπήρχαν Η αναγνώριση αυτών των συνθηκών μας βοηθά να κατανοήσουμε την πράξη Η κρίση για την ευθύνη απαιτεί να εξεταστεί ολόκληρη η υπόθεση Επιστρέφοντας στο σήμερα, με απασχολεί πόσο γρήγορα αναζητούμε μια λέξη που θα κλείσει τη συζήτηση Τρελός, τέρας, αρρωστημένος έρωτας Αναρωτιέμαι πόσο μας καθυσυχάζει η σκέψη ότι ο άνθρωπος που διέπραξε το έγκλημα βρίσκεται έξω από τον κόσμο που γνωρίζουμε Αν τον τοποθετήσουμε αρκετά μακριά Αποφεύγουμε να αναρωτηθούμε για συμπεριφορές που μπορούμε να συναντήσουμε πολύ κοντά μας

12:56 Θα προτιμούσα να μείνουμε λίγο περισσότερο στις συγκεκριμένες πράξεις βέβαια Στην απειλή που ακούσαμε και ίσως προσπεράσαμε Στον φίλο που περιγράφει πως παρακολουθεί την πρώην σύντροφό του και δεν κάναμε κάτι Στη γυναίκα που ζητά να μην μάθει εκείνος ότι μας μίλησε Το ζητούμενο είναι να αποκτήσουμε την προσοχή που χρειάζεται για να πάρουμε στα σοβαρά μια επικίνδυνη κατάσταση και να αναζητήσουμε κατάλληλη βοήθεια Και ως αναπτυξιακή ψυχολόγος θεωρώ ότι αυτή η συζήτηση πρέπει να φτάνει και στον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνουμε τα παιδιά μας Χρειάζεται να τους δίνουμε χώρο να εκφράζουν τη ζήλια, τον θυμό και την απογοήτευσή τους Διατηρώντας σταθερά το όριο απέναντι στη βία Ένα παιδί μπορεί να στεναχωρηθεί επειδή ένας φίλος του δεν θέλει να παίξει μαζί του Μπορούμε να του βοηθήσουμε να αντέξει αυτή τη στεναχώρια και να σεβαστεί την επιλογή του φίλου του.

13:59 Αργότερα στην εφηβεία η ίδια συζήτηση αποκτά άλλες μορφές. Το ότι δύο άνθρωποι έχουν σχέση δεν σημαίνει ότι ο ένας δικαιούται τους κωδικούς του κινητού του άλλου. Η άρνηση μιας ερωτικής επαφής χρειάζεται να γίνεται σεβαστή χωρίς διαπραγμάτευση και πίεση. Η επιθυμία για χωρισμό δεν προϋποθέτει τη συνένεση εκείνου που θέλει να συνεχιστεί η σχέση.

14:26 Αυτές είναι αρχές που οφείλουμε να διδάσκουμε σε αγόρια και κορίτσια μέσα από τις συζητήσεις μας και μέσα από τη δική μας συμπεριφορά. Χρειάζεται επίσης να θυμόμαστε ότι ένας άνθρωπος που υποφέρει μπορεί να ζητήσει βοήθεια χωρίς να αναθέτει στον σύντροφό του την υποχρέωση να τον κρατήσει όρθιο με οποιοδήποτε τίμημα Ο πόνος ενός χωρισμού αξίζει φροντίδα, η ελευθερία του άλλου παραμένει δική του Πριν κλείσουμε θέλω να αφήσω κάτι πρακτικό για όποια γυναίκα ακούει και αναγνωρίζει στοιχεία της ζωής της σε αυτή τη συζήτηση Δεν χρειάζεται να βρείτε πρώτα τη διάγνωση του ανθρώπου που σας φοβίζει για να ζητήσετε προστασία Στην Ελλάδα η γραμμή SOS 15900 λειτουργεί όλο το 24ωρο για γυναίκες που υφίστανται βία Καθώς και για τρίτα πρόσωπα που ζητούν καθοδήγηση Σε άμεσο κίνδυνο καλέστε το 112 μόλις μπορείτε να το κάνετε με ασφάλεια.

15:33 Και αν ανησυχείτε για μια φίλη, μια συγγενή ή μια συνάδελφο, μπορείτε να ξεκινήσετε χωρίς ανάκριση και χωρίς τελεσίγραφο. Σε ακούω και παίρνω στο σοβαρά αυτό που μου λες. Ας δούμε πώς μπορείς να έχεις βοήθεια. Η σταθερή παρουσία και η σύνδεση με εξειδικευμένες υπηρεσίες μπορούν να γίνουν μέρος ενός σχεδίου προστασίας που σέβεται τις ανάγκες και τις αποφάσεις της.

16:00 Αυτό θέλω να μείνει εδώ από το σημερινό επεισόδιο μέσα σας. Να χρησιμοποιούμε τις λέξεις με ακρίβεια και να ακούμε τους ανθρώπους πριν η ιστορία τους γίνει είδηση. Ένας άνθρωπος με ψυχική διαταραχή δικαιούται αξιοπρεπή φροντίδα χωρίς να κουβαλά την υποψία της βίας εξαιτίας της διάγνωσής του. Και ένας άνθρωπος που απειλείται δικαιούται προστασία χωρίς να χρειάζεται να αποδείξει πρώτα πόσο πολύ φοβάται.

16:29 Είμαι η Σουζάννα Παπαφάγου και ακούσατε το podcast Αλήθειες. Θέλω να θυμάστε Το ότι κάποιος μας αγάπησε, μας παντρεύτηκε Ή κάποτε μας υποσχέθηκε για πάντα Δεν μας δίνει εξουσία πάνω στη ζωή του Διατηρεί το δικαίωμα να αλλάξει Να επιλέξει διαφορετικά και να φύγει Και το ίδιο και εμείς Το τέλος μιας σχέσης πρέπει να αφήνει Και τους δύο ανθρώπους ζωντανούς Ακολουθήστε μας στο Spotify, στο Apple Podcast, στο YouTube και στο Athens Voice.gr