Καλλιτεχνικά Σκάνδαλα

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 και αλτέρες σκάνδαλα στην ιστορία της τέχνης. Υπάρχει μια παράξενη αντίφαση. Πολλά από τα έργα που σήμερα θεωρούνται αριστουργήματα κάποτε προκάλεσαν οργή, κλεβασμό ή ακόμη και δημόσια κατακραυγή. Έργα που σήμερα βλέπουμε σε μουσεία, προστατευμένα και σεβαστά, κάποτε θεωρήθηκαν ανήθικα, προσβλητικά ή ακόμα και επικίνδυνα.

00:56 Γι' αυτό γεννά ένα ενδιαφέρον ερώτημα. Μήπως η πρόκληση δεν είναι μία εξαίρεση στην ιστορία της τέχνης αλλά ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της. Μήπως η τέχνη πρέπει να σοκάρει, να ξαφνιάζει, να προκαλεί ενδιαφέρον και ζητήσεις, πάρ να βυθίζεται στην ανία των όσων ήδη ξέρουμε. Στο σημερινό επεισόδιο θα ταξιδέψουμε από το Παρίσι του 19ου αιώνα μέχρι τη σύγχρονη εποχή για να δούμε μερικά από τα μεγαλύτερα καλλιτεχνικά σκάνδαλα όλων των εποχών.

01:28 Αλλά ας ξεκινήσουμε από το πρωταρχικό ερώτημα Τι είναι ένα καλλιτεχνικό σκάνδαλο Ένα έργο γίνεται σκάνδαλο όταν παραβιάζει τους κανόνες μιας κοινωνίας Οι κανόνες αυτοί μπορεί να είναι ηθική, θρησκευτική, πολιτική ή αισθητική Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι οι κανόνες αλλάζουν Η ίδια η αισθητική ή η ηθική είναι όρη ευμετάβλητη Όροι εξ αρχής κατασκευασμένοι, οι οποίοι δεν υφίστανται σε ένα αντικειμενικό πλαίσιο, αλλά η κάθε κοινωνία, η κάθε εποχή και ο κάθε άνθρωπος ως μονάδα φτιάχνει και ορίζει την δική του αισθητική και την δική του ηθική.

02:13 Έτσι, ένα έργο που κάποτε θεωρήθηκε απαράδεκτο μπορεί αργότερα να θεωρηθεί αριστούργημα. Με άλλα λόγια, τα σκάνδελα της τέχνης μας αποκαλύπτουν λιγότερα για τα έργα και περισσότερα για τις κοινωνίες που τα αντιμετώπισαν. Ας ξεκινήσουμε από το Παρίσι του 19ου αιώνα και την διάσημη Ολυμπία του Εντουάρ Μανέ. Το 1865, ο Γάλλος ζωγράφος Εντουάρ Μανέ παρουσίασε σε έκθεση την περίφημη Ολυμπία.

02:48 Ένα έργο με μια γυναικεία μορφή ξαπλωμένη σε ένα κρεβάτι παραπέμποντας στο διάσημο αναγεννησιακό έργο Αφροδίτη του Ουρμπίνο του Βενετσιάνου ζωγράφου Ιτσιάνου. Σήμερα μοιάζει με ένα σχετικά ήρεμο έργο. Μια γυναίκα ξαπλωμένη σε κρεβάτι κοιτάζει τον θεατή. Όμως το κοινό της εποχής φωκαρίστηκε. Γιατί άραγε. Η γυμνή γυναίκα δεν παρουσιάζεται ως θεά, νύμφη ή μυθολογική μορφή όπως συνέβαινε συνήθως στην ακαδημαϊκή ζωγραφική.

03:25 Το γυμνό στην τέχνη, ειδικά το γυναικείο, έπρεπε να έχει ένα μυθολογικό πρόσχημα. Έπρεπε δηλαδή να υπάρχει μία αφήγηση, κυρίως ενταγμένη το αρχαιολυνικό ή ρωμαϊκό γείγνεσθε, ώστε κάπως να δικαιολογείται. Να βασίζεται δηλαδή στην ιστορία του παρά στη σύγχρονη ζωή, στη σύγχρονη πραγματικότητα. Η Ολυμπία όμως ήταν μια σημερινή γυναίκα της εποχής της.

03:53 Ιθανόν μια πόρνη αν σκεφτούμε ότι το όνομα Ολυμπία ήταν πάρα πολύ σύνηθες σε αυτόν τον κλάδο εργασιακό εκείνη την εποχή. Η γυναίκα λοιπόν αυτή είναι πραγματική. Το δλέμα της άμεσο. Δεν τρέπεται, δεν απολογείται. και οι τάρες των θεατής ανήσει προς ίσο. Οι επισκέπτες του σαλόν κατηγορούσαν τον Μανέ ότι προσέβαλε την δημόσια ηθική.

04:20 Σήμερα το έργο θεωρείται σημείο καμπής στην γέννηση της μοντέρνας τέχνης. Την επόμενη δεκαετία, το 1874, θα εμφανιστεί μια νέα ομάδα η οποία έχει συγγενικά στοιχεία με την τέχνη του Μανέ και είναι η ομάδα των Ιμπρεσιονιστών. Το 1874, μία ομάδα νεαρών καλλιτεχνών αποφάσισε να εκθέσει τα έργα της έξω από το επίσημο σαλόν, τις επίσημες δηλαδή εκθέσεις της Ακαδημίας Καλλιτεχνών της Ιταλίας.

04:54 Ανάμεσά τους, ο Μονέ, ο Ρενουάρ, ο Πιζαρό. Οι κριτικοί ήταν αμήλικτοι. Κλέβαζαν τα έργα ως πρόχειρα ατελή παιδικά. Ένας δημοσιογράφος, ο Λουιλερουά, χρησιμοποίησε ειρωνικά τον τίτλο σπινάκα του Μονέ, του Impression sur le Levant, την τύπωση Ανατολή Ηλίου, για να αποκαλέσει την ομάδα οι υπηρεσιονιστές και το έργο οι Μιτελές που μια ξεθοριασμένη ταπετσαρία μοιάζει πιο ολοκληρωμένη από αυτό Η λέξη ήταν προσβολή Σήμερα είναι ένας από τους πιο αγαπημένους όρους στην ιστορία της τέχνης Το σκάνδαλο είχε μετατραπεί σε θρίαμβο.

05:43 Και για να έρθουμε στον 20ο αιώνα, όταν ο Πάμπλο Πικάσο ολοκλήρωσε το 1907 τις δεσποινίδες της Αβινιών, ακόμα και οι φίλοι του σοκαρίστηκαν. Μία σειρά γυναικών σε έναν οικοανοχής στην οδό Αβινιών της Βαρκελόνης, οι οποίες και εκείνες κοιτάζουν πολλές από αυτές κατά αμάτων θεατή, προκαλώντας και προσκαλώντας τους ως πελάτες.

06:10 Οι παραμορφωμένες μορφές έμοιαζαν σχεδόν βίαιες, ένα από τα πρώτα έργα του λεγόμενου κηβισμού, γεωμετρικές φιγούρες οι οποίες δεν μιμούνται την πραγματικότητα, αλλά κατασκευάζουν μία δική τους νέα πραγματικότητα. Οι αναλογίες είχαν καταρρεύσει. Η παραδοσιακή προοπτική είχε εξαφανιστεί. Κάποιοι πίστεψαν ότι ο Πικάσο είχε χάσει το μυαλό του.

06:40 Σήμερα το έργο θεωρείται η απαρχή του κυβισμού και ένα από τα σημαντικότερα έργα του 20ου αιώνα. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1917, ο Μαρσέλ Δισσάμ υπέβαλε σε έκθεση ζωγραφικής ένα απλό ουρητήριο Το έργο ονομαζόταν Fountain, κρίνι Ένα αναποδογυρισμένο ουρητήριο το οποίο θα μπορούσε κανείς να το δει σαν μια κρίνι Δεν το είχε κατασκευάσει ο ίδιος, είναι από τα λεγόμενα readymade έτοιμο αντικείμενα του εμπορίου, βιομηχανικά.

07:20 Και πάνω είχε βάλει την υπογραφή Marmat, ούτε κάνει δηλαδή το δικό του όνομα. Το είχε αγοράσει έτοιμο από κατάστημα υδραυλικών και το μόνο που έκανε ήταν να το υπογράψει με ένα ψεύτικο όνομα. Η αντίδραση ήταν εκρηκτική. Πολλοί υποστηρίξαν ότι αυτό δεν ήταν τέχνη, ότι δεν έχει καμία αισθητική αξία. Αλλά αυτή είναι και η ιδέα του Τσίσαν, ότι η τέχνη δεν χρειάζεται να έχει αισθητική.

07:50 Πίστευε σε μια τέχνη αντί αισθητική, υπό την άποψη ότι μπορεί να αρνείται μικροκλήρου την έννοια της αισθητικής της ομορφιάς. Ο Τεσάν έφεσε ένα ερώτημα που συνεχίζει να μας απασχολεί μέχρι σήμερα. Ποιος αποφασίζει τι είναι τέχνη. Ο καλλιτέχνης, το μουσείο, το κοινό ή η κοινωνία. Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό.

08:26 Εβδομήντα χρόνια αργότερα, το 1987, ο Αμερικανός καλλιτέχνης φωτογράφος Άντρες Εράνο παρουσίασε το έργο «East Christ». Η φωτογραφία απεικόνιζε έναν σταυρό βυθισμένο σε υγρό που περιείχε τα ούρα του καλλιτέχνη. Οι αντιδράσεις ήταν τεράστιες. Θρησκευτικές οργανώσεις διαμαρτυρήθηκαν έντονα. Πολιτικοί απέτυξαν να διακοπεί η κρατική χρηματοδότηση της τέχνης.

08:57 Το έργο δέχθηκε ακόμη και βανδαλισμούς. Για κάποιους ήταν βλασφημία. Για άλλους, μία κριτική στην εμπορευματοποίηση των φρισκευτικών συμβόλων. Το ερώτημα πάντως παρέμενε το ίδιο. Ένα από τα πιο παράξενα σκάνδαλα των τελευταίων δεκαετιών συνέβη το 2018. 18. Έργο του Μπάνξι, ενός ανθρώπου που ακόμα και σήμερα αγνοούμε την πραγματική του ταυτότητα, δημοπρατήθηκε για πάνω από ένα εκατομμύριο λίρες.

09:41 Μόλις ολοκληρώθηκε η πώληση, ένας κρυμμένος μηχανισμός μέσα στην κορνίζα άρχισε να καταστρέφει το έργο μπροστά στα μάτια των σοκαρισμένων παρεμπισκομένων. Το κοινό έμεινε άφωνο. Ήταν καταστροφή ή μήπως ήταν το πραγματικό έργο τέχνης. Η αξία του έργου όχι μόνο δεν μειώθηκε αλλά αυξήθηκε θεαματικά. Ο Μπάνξι είχε μετατρέψει την αγορά τέχνης σε μέρος της performance του.

10:16 Γιατί όμως προκαλούν τόση ένταση αυτά τα έργα. Επειδή η τέχνη δεν είναι ποτέ απλώς διακόσμηση ή τουλάχιστον δεν θα έπρεπε να είναι Η τέχνη μιλά για το σώμα, την θρησκεία, την πολιτική, την εξουσία, τη σεξουαλικότητα και την ταυτότητα Με άλλα λόγια αγγίζει όσα θεωρούμε σημαντικά Και όταν αμφισβητεί αυτές τις βεβαιότητες είναι το σκάνδαλο όταν πηγαίνει κόντρα στην ηθική ή στην αισθητική που ορίζει μια κοινωνία.

10:50 Μια κοινωνία του βαροφάνειας. Αν θυμηθούμε και τα λόγια του Όσκαρ Βάιλτ, το φάντασμα του Κάντριβιλ, ότι απεχθάνομαι την εύκολη σοβαρότητα μιας αφηρημένης ηθικής. Υπάρχει όμως κάτι ειρωνικό στην ιστορία της τέχνης. Τα έργα που πλάποτε προκαλούσαν οργή σήμερα βρίσκονται στα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου Οι επισκέπτες τα φωτογραφίζουν, τα αγοράζουν σε κάτι προς τ' άλλο, τα διδάσκονται στα πανεπιστήμια Αυτό μας θυμίζει ότι η έννοια του σκανδάλου είναι ιστορική Κάθε εποχή δηλαδή θέτει τα δικά της όρια Και κάθε νέα γενιά καλλιτεχνών προσπαθεί να τα δοκιμάσει Ίσως τελικά το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό των καλλιτεχνικών σκανδάλων να είναι ότι σπάνια αφορούν μόνο την τέχνη.

11:50 Αφορούν τους φόβους μίας κοινωνίας. Τι θεωρούμε αποδεκτό. Τι θεωρούμε επικίνδυνο. Τι θεωρούμε ιερό. Και γι' αυτό κάθε φορά που ένα έργο προκαλεί, διελά αντιδράσουν ίσως αξίζει να αναρωτηθούμε Είναι πράγματι το έργο το πρόβλημα ή μήπως μας ενοχλεί επειδή μας αναγκάζει να δούμε τον κόσμο διαφορετικά γιατί όπως δείχνει η ιστορία πολλές φορές τα μεγαλύτερα σκάνδαλα της τέχνης γίνονται αργότερα τα μεγαλύτερα αριστουργήματά της Μόλις παρακολουθήσατε ένα ακόμα επεισόδιο Ευχαριστούμε πολύ.