Οι συλλέκτες που διαμόρφωσαν την ιστορία της τέχνης

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 Στην ιστορία της τέχνης συνήθως μιλάμε για καλλιτέχνες, για τον Πικάσο, τον Βανκόγκ, τον Γόρχολ. Σπάνια όμως μιλάμε για εκείνους που αγόρασαν τα έργα τους, τα στήριξαν οικονομικά, τα πρόβαλαν και πολλές φορές τους βοήθησαν να γίνουν διάσημοι. Αν οι καλλιτέχνες δημιουργούν τη τέχνη, οι συλλέκτες συχνά δημιουργούν την ιστορία της τέχνης.

00:56 Το σημερινό επεισόδιο θα γνωρίσουμε μερικούς από τους πιο σημαντικούς ηλέκτες και πάτρωνες της ιστορίας και θα αναρτηθούμε ποιος τελικά αποφασίζει τι αξίζει να θυμόμαστε. Η ιστορία ξεκινά πολύ πριν από τα σύγχρονα μουσεία. Στην αναγέννηση, η οικογένεια των μεδίκων της Φλωρεντίας δεν ήταν απλώς πλούσιοι τραπεζίτες. Ήταν άνθρωποι που επένδυσαν τεράστια ποσά στην τέχνη.

01:30 Χωρίς αυτούς ίσως να μην γνωρίζαμε σήμερα τον Μικελάντζελο ή τον Λερνάουρ Νταβίντσι με τον ίδιο τρόπο. Οι Μέδικοι κατάλαβαν νωρίς κάτι πολύ σημαντικό. Η τέχνη είναι δύναμη, είναι εξουσία. Ένα έργο δεν ομορφαίνει απλώς έναν χώρο, δημιουργεί κύρος, πολιτική επιρροή και ιστεροφημία. Τα ίδια χρόνια της αναγέννησης, στη Γερμανία εμφανίζεται ίδιος ο πλουσιότερος άνθρωπος στα χρόνια της αναγέννησης παγκοσμίως.

02:09 Αυτός ήταν ο Ιάκοπ Φούγκερ. Ο Φούγκερ έζησε στη Γερμανία στα τέλη του 15ου και στις αρχές του 16ου αιώνα και θεωρείται από πολλούς ιστορικούς ο πλουσιότερος άνθρωπος της αναγέννησης και ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους που έζησε ποτέ. Με σημερινά χρήματα θα ήταν κάτι σαν τον Bill Gates. Η οικογένειά του έκτισε μια οικονομική αυτοκρατορία βασισμένη στο εμπόριο, τις τράπεζες και τα ορυχεία αργύρου και χαλκούς ολόκληρη την Ευρώπη.

02:43 Όμως ο Φούγκερ δεν επένδυε μόνο στο χρήμα, επένδυε και στην εικόνα. Χρηματοδότησε εκκλησίες, παρεκκλήσια και καλλιτεχνικά έργα, ενώ ανέθεσε πορτρέτα του σε σημαντικούς πληροτέχνες της εποχής όπως ο σπουδαίος Ιρμανός πληροτέχνης της αναγέννησης, Μάλμπλεχτ Δίραρ. Γνώριζε ότι η τέχνη μπορούσε να προσφέρει κάτι που το χρήμα από μόνο του δεν εξασφαλίζει.

03:10 Η στεροφημία Πέντε αιώνες αργότερα, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν τα οικονομικά του επιτεύγματα. Εξακολουθούν όμως να συναντούν το όνομά τους στα μουσεία, στην ιστορία της τέχνης και στα μνημεία που χρηματοδότησε. Η περίπτωση του Φούγκερ μας θυμίζει ότι από την αναγέννηση ακόμα, η σχέση ανάμεσα στον πλούτο και την τέχνη δεν ήταν απλώς οικονομική.

03:37 Ήταν ένας τρόπος να γράψει κανείς το όνομά του στην ιστορία Για να έρθουμε όμως στον 20ο αιώνα και πιο πολύ στην σημερινή εποχή Στο Παρίσι μια Αμερικανίδα συγγραφέας και συλλέκτρια η Γερτρούδη Στάιν άρχισε να αγοράζει έργα τεχνών που σχεδόν κανείς δεν εκτιμούσε Στο σπίτι της κρέμονταν έργα του Πικάσο, του Ματής και άλλων πρωτομπόρων δημιουργών, τους οποίους εκείνη κατάφερε να κάνει μεγάλα ονόματα Το σαλόνι της μετατράπηκε σε τόπο συνάντησης καλλιτεχνών, συγγραφέων και διανοουμένων Στάιν δεν ήταν απλώς αγοραστής έργων, ήταν ένας άνθρωπος που πίστεψε στην πρωτοπορία πριν γίνει μόδα Και πολλές φορές αυτό είναι το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό ενός μεγάλου συλλέκτη Να βλέπει αξία εκεί που οι άλλοι βλέπουν μόνο ρίσκο Η Γερτρούδη Στάιν άλλωστε συνήθισε να λέει Ότι ο καλλιτέχνης δεν είναι αυτός ο οποίος προηγείται της εποχής του Αλλά εκείνος που αντιλαμβάνεται πρώτος τη δική του εποχή και εκείνη κατάφερε πρώτη να καταλάβει την αξία πουδέων ονόματων που σήμερα de facto θεωρούμε ως μεγάλα ονόματα στην ιστορία της τέχνης.

05:14 Μία ακόμη σπουδαία συλλέκτρια ήταν η επέγγυ Γκουγκενχάιμ των γνωστών μουσείων διεθνώς. Λίγοι άνθρωποι επηρέασαν τη σύγχρονη τέχνη όσο η Γκουγκενχάιμ. Η ίδια αγόραζε έργα με απίστευτη τόλμη Υποστήριξε καλλιτέχνες πριν γίνουν διάσημοι Και βοήθησε στη μεταφορά του κέντρου της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας Από την Ευρώπη, στα τέλη του Δευτέρωτου Παγκοσμίου Πολέμου Ρημαγμένη κιόλας, τις Ηνωμένες Πολιτείες Στη συλλογή της βρίσκονταν έργα του Πικάσο, του Μαγκρίτ, του Μιρό και πολλών άλλων Ενάμεσα στους άλλους είναι φυσικά και ο σύζυγός της Μαξ Έρνστ Το μουσείο της στη Βενετία παραμένει μέχρι σήμερα ένας από τους σημαντικότερους χώρους σύγχρονης τέχνης στον κόσμο Η περίπτωση της Κούγκιανχάιν δείχνει ότι ένας συλλέκτης μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο την καριέρα ενός καλλιτέχνη αλλά και την πορεία ολόκληρης της τέχνης Και ας έρθουμε σε μια ελληνική περίπτωση και μάλιστα μία από τις πιο ενδιαφέρουσες και πιο συναρπαστικές προσωπικότητες της ελληνικής ιστορίας της τέχνης

06:31 Ο Ιώλας γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια και ξεκίνησε την καριέρα του ως χορευτής Στη συνέχεια στράφηκε στον κόσμο των καλερί και της συλλογής έργων τέχνης Δεν άργησε να εξελιχθεί σε μία από τις σημαντικότερες μορφές της διεθνούς αγοράς τέχνης Διέφθηκε καλερί σε πόλεις όπως η Νέα Υόρκη, το Παρίσι, η Γενέβη και η Μαυρίτη Ήταν από τους ανθρώπους που στρίξαν αποφασιστικά τον Άντι Γόρχολ Όταν ακόμη δεν είχε αποκτήτησει τη μυθική του φήμη Ήστεψε επίσης σε καλλιτέχνες όπως ο Μαξ Έρστ, ο Ρενέ Μαγκρίτ και πολλοί ακόμη Ο Ιόλας δεν λειτουργούσε απλώς ως έμπορος έργων τέχνης Λειτουργούσε ως μεσολαβητής ανάμεσα στους καλλιτέχνες και την κοινωνία Είχε το ένστικτο να αναγνωρίζει ποιοι θημιουργοί θα διαμόρφωναν το μέλλον Παράλληλα, συγκέντρωσε μία εντυπωσιακή παιστατική συλλογή αρχαιοτήτων, πεισαντινών αντικειμένων και μοντέρνας και σύγχρονες τέχνες.

07:51 Ωστόσο, η ζωή του δεν είχε ευτυχισμένο τέλος. Τη δεκαετία του 1980 βρέθηκε στο στόχαστρο σκανδάλων, φημών και δημοσιευμάτων. Μετά το θάνατό του το 1987 η περίφημη βίλα του στην Αγία Παρασκευή ληλατίθηκε και μεγάλο μέρος συλλογής του διασκορπίστηκε Σήμερα πολλοί θεωρούν τον Ιώλα μία από τις πιο παρεξηγημένες προσωπικότητες της νεότερης ελληνικής πολιτιστικής ιστορίας και αναρωτιούνται τι θα είχε συμβεί αν το ελληνικό κράτος είχε αξιοποιήσει διαφορετικά την κληρονομιά του.

08:33 Το πιο ενδιαφέρον όμως σημείο σε όλη αυτή τη συζήτηση είναι τελικά αν οι συλλέκτες είναι εκείνοι που διαμορφώνουν το γούστο, την αισθητική και τα κριτήρια για ό,τι θεωρούμε καλή ή όχι τέχνη Οι συλλέκτες δεν αγοράζουν απλώς έργα διαμορφώνουν γούστα όταν ένας σημαντικός συλλέκτης επενδύει σε έναν καλλιτέχνη οι κριτικοί αρχίζουν να τον προσέχουν την καλερή τον εκθέτουν τα μουσεία ενδιαφέρονται οι τιμές ανεβαίνουν με ένα λόγια η αξία ενός έργου δεν εξαρτάται μόνο από την ποιότητά του εξαρτάται και από τα δίκτυα ανθρώπων που το υποστηρίζουν Αυτό όμως δημιουργεί και ένα ερώτημα Εάν οι συλλέκτες έχουν τόσο μεγάλη επιρροή πόσο αντικειμενική είναι η ιστορία της τέχνης Πόσες σπουδαίες καλλιτέχνες ξεχάστηκαν επειδή δεν βρέθηκε κάποιος να τους στηρίξει Πόσες καριέρες ογειώθηκαν επειδή βρέθηκαν στο σωστό σαλόνι ή στη σωστή συλλογή Η ιστορία της τέχνης δεν είναι μόνο ιστορία ταλέντου. Είναι επίσης ιστορία εξουσίας, χρημάτων, σχέσεων και ευκαιριών.

10:13 Ο παράδοξο είναι ότι πολλές από τις μεγαλύτερες δημόσιες συλλογές του κόσμου ξεκίνησαν ως ιδιωτικά πάθη. Οι συλλέκτες συγκέντρωσαν έργα για προσωπικούς λόγους Από αγάπη για την τέχνη, από φιλοδοξία, από κοινωνικό κύρος ή από πνευματική περιέργεια Όταν όμως οι συλλογές τους δορίζονται σε μουσεία Γίνονται μέρος της συλλογικής μνήμης και της πολιτιστικής φιλονομιάς Έτσι η προσωπική επιλογή ενός ανθρώπου μπορεί να επηρεάσει εκατομμύρια επισκέπτες για πολλές γενναίες Όταν επισκεπτόμαστε ένα μουσείο συνήθως κοιτάζουμε την υπογραφή του καλλιτέχνη Σπάνια αναρωτιόμαστε ποιος αγόρασε το έργο, ποιος το διέσωσε Ποιος πια απίστεψε σε αυτό όταν κανείς άλλος δεν το έκανε Κι όμως, χωρίς αυτούς τους ανθρώπους πολλά αριστουργήματα ίσως να μην είχαν φτάσει ποτέ μέχρι εμάς Ίσως λοιπόν οι ιστορίες της τέχνης να μην γράφεται μόνο από τους κλητέχνες Ίσως να γράφεται και από εκείνους που αναγνώρισαν την αξία τους πριν από όλους τους άλλους Τους συλλέκτες Τους ανθρώπους που δεν δημιούργησαν τα έργα

11:47 αλλά βοήθησαν να διαμορφωθεί ο κόσμος μέσα στον οποίο αυτά τα έργα να παίξαν τη θέση τους στην ιστορία Μόλις παρακολουθήσατε ένα ακόμα επεισόδιο της σειράς podcast Ιστορίες Ιστέχνες Εάν θέλετε να ακούσετε και τα επόμενα θα τα βρείτε στο Spotify και στα Apple Podcast Ευχαριστούμε