Social Media και Τέχνη

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 Τι συμβαίνει σήμερα, στη ψηφιακή εποχή και στον κόσμο των social media. Πώς παράγεται η τέχνη, με ποιον σκοπό και τελικά ποιον έχει αποδέκτη. Υπάρχει μια φράση του σύγχρονου νοτιοκορεάτη φιλοσόφου Byung-Chul Han που μοιάζει να περιγράφει απόλυτα την εποχή μας. Σήμερα δεν μας εκμεταλλεύονται οι άλλοι. Εκμεταλλευόμαστε οι ίδιοι τον εαυτό μας.

00:59 Ίσως πουθενά αυτό να μην φαίνεται πιο καθαρά υπό τα social media Βλέπουμε σε μια εποχή όπου τα πάντα μπορούν να γίνουν εικόνα το φαγητό, οι διακοπές το σώμα, σκέψεις οι σχέσεις, ακόμα και η θλίψη Η καθημερινότητα δεν βιώνεται απλώς καταγράφεται και πολύ συχνά μοιάζει να υπάρχει μόνο όταν ανεβαίνει online Τα πάντα πλέον είναι εικόνα Τα πάντα είναι εμπειρία. Και η εμπειρία υπάρχει μόνο εφόσον μετατρέπεται σε μία εικόνα η οποία θα έχει το κοινό της.

01:40 Ο Χάν ονομάζει αυτή τη συνθήκη κοινωνία της διαφάνειας. Μία κοινωνία όπου όλα πρέπει να είναι ορατά, άμεσα, προσβάσιμα και συνεχώς διαθέσιμα. Όμως η διαφάνεια για τον Χαν δεν είναι ελευθερία, είναι μια νέα μορφή πίεσης Γιατί όταν όλα πρέπει να φαίνονται τότε τίποτα δεν μπορεί να μείνει μυστικό, αργό ή ασαφές Και η τέχνη που ιστορικά ζούσε μέσα στην αμφισυμία, τη σιωπή, το μυστήριο αλλάζει ριζικά Ο Θαν πιστεύει ότι η σύγχρονη κοινωνία δεν λειτουργεί πια όπως η κοινωνία που περιέγραφε ο Γάλλος φιλόσοφος Μισελ Φουκώ.

02:28 Ο Φουκώ μιλούσε για μια κοινωνία πειθαρχίας. Φυλακές, σχολεία, τρατός, εργοστάσια. Έναν κόσμο όπου η εξουσία λειτουργούσε εξωτερικά. Κάποιος σε παρακολουθούσε. Κάποιος σου έλεγε τι να κάνεις. Είναι όπως το αστείο που έλεγε ο Γουντι Άλεν σε μια ταινία του Ότι νιώθω κάποιος ότι με παρακολουθεί Δυστυχώς είναι η κυβέρνηση Ο Χάν λέει ότι σήμερα αυτό έχει αλλάξει Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν αισθάνεται καταπιεσμένος Αντίθετα αισθάνεται ελεύθερος Μια ψευδέστηση όμως Μπορεί να δημιουργήσει τον εαυτό του να αυτοβελτιωθεί, να γίνει πιο παραγωγικός, πιο ελκυστικός, πιο πετυχημένος.

03:22 Όμως αυτή η φαινομενική ελευθερία μετατρέπεται σε μόνιμη εξάντληση. Γιατί τώρα δεν υπάρχει εξωτερικός αφέντης, ο αφέντης βρίσκεται μέσα μας και τα social media είναι ίσως ο ιδανικός χώρος αυτής της νέας κατάστασης. Το Instagram ή στο TikTok ο άνθρωπος δεν είναι απλός θεατής. Είναι ταυτόχρονα δημιουργός, καλλιτέχνης, μοντέλο, διαφημιστής, επιμελητής της εικόνας του και κοινό του εαυτού του.

03:59 Κάθε στιγμή μπορεί να μετατραπεί σε περιεχόμενο. Δεν φωτογραφίζουμε μόνο ένα τοπίο. Φωτογραφίζουμε τον εαυτό μας μέσα στο τοπίο. Το ίδιο ισχύει και για τον κόσμο της τέχνης. Δεν πηγαίνουμε απλώς σε ένα μουσείο. Παράγουμε εικόνες της παρουσίας μας μέσα σε αυτό. Πλέον οι επισκέπτες του μουσείου δεν θα βγάλουν φωτογραφία απλώς την Μονα Λίζα μέσα στην έφτια του Λούδου Θα βγάλουν μια σέλφι των εαυτότους μπροστά από τη Μονα Λίζα του Νταβίντσι Ως μια ιστοποίηση ότι όχι απλώς είδα τη Μονα Λίζα Αυτό το σπουδαίο επιβλητικό έργο των αρχών του 16ου αιώνα της Ταλικής Αναγέννησης αλλά ιστοποιώ την παρουσία μου εκεί.

04:55 Η εμπειρία αρχίζει να λειτουργεί σαν πρώτη ύλη για εικόνες. Και εδώ υπάρχει κάτι πολύ σημαντικό. Η εικόνα δεν έρχεται μετά την εμπειρία. Πολύ συχνά προηγείται. Ο άνθρωπος αρχίζει να σκέφτεται μία στιγμή με βάση το πώς θα φανεί, όχι μόνο πώς θα βιωθεί. Η εμπειρία στα μουσεία έχει αλλάξει. Πλέον οι επισκέπτες των μουσείων ζητούν να βιώσουν μία εμπειρία, όχι απλώς να παρατηρήσουν τα έργα τέχνης.

05:30 Και αυτή η εμπειρία φυσικά να μπορεί να καταγραφεί, να μπορεί να γίνει υλικό, να γίνει περιεχόμενο. Αν πειτάξει κανείς την αισθητική του social media θα δει ότι βασίζεται σε συγκεκριμένες αρχές καθαρότητα, φωτεινότητα, άμεση αναγνωσιμότητα, γρήγορη κατανάλωση Η εικόνα πρέπει να διαβάζεται αμέσως να μην είναι αμφίσιμη, να μην κρύβει υπόρριτους συμβολισμούς να πρέπει να είναι αμέσως αναγνωρίσιμη από όλους Δεν υπάρχει χρόνος για αργή παρατήρηση ή αμφιβολία.

06:16 Ο χρήστης κάνει σκρολ μέσα σε δευτερόλεπτα. Και αυτό αλλάζει όχι μόνο την καθημερινότητα, αλλά και την ίδια την τέχνη. Πολλά έργα τέχνης θέλουν παρατήρηση. Θέλουν αργή ενασχόληση με αυτό το οποίο αποτυπώνουν πάνω σε ένα καμβά ή σε οποιοδήποτε λεκό έχει επιλέξει ο ή καλλιτέχνης. Δεν μπορείς να πας να δεις ένα έργο του ρόθκο και να περιμένεις απλώς να σταθείς για 5 δευτερόλεπτα να πάρεις μια γρήγορη αποτύπωση του ματιού σου της εικόνας και απλώς μετά να φύγεις, να αποχωρήσεις.

06:56 Πολλά μουσεία σήμερα σχεδιάζουν εκθέσεις γνωρίζοντας ό,τι θα φωτογραφηθούν. Δημιουργούνται ημέρες υπεκαταστάσεις, δωμάτια εμπειρίας, περιβάλλοντα φωτός και καθρεφτών. Το έργο τέχνης δεν είναι πια μόνο αντικείμενο θέασης, είναι σκηνικό εικόνων. Καλλιτέχνες όπως ο σύγχρονος οικαστικός Όλα Φουρελίασον δημιουργούν έργα που βασίζονται στην εμπειρία του θεατή.

07:35 ως ομίχλη αντανάκλαση περιβάλλων. Όμως ένα μεγάλο μέρος της ζωής αυτών των έργων συμβαίνει πλέον online. Οι άνθρωποι φωτογραφίζουν τον εαυτό τους μέσα στο έργο. Το έργο γίνεται φόντο. Πλέον σε σύγχρονη τέχνη τακμάζει η λογική μιας εγκατάστασης στην οποία ο θεατής και η θεάτρια έχει τη δυνατότητα να μπει μέσα στο έργο να τα χρησιμοποιήσει ως σκηνικό και πλέον οι θεατές να γίνουν τμήμα του έργου, τμήμα της εμπειρίας.

08:16 Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τη σύγχρονη φωτογραφία. Ο Βόλφ Καφτήλμανς χρησιμοποιεί μια αισθητή καθημερινότητας, τυχαίας στιγμής σχεδόν αντιθεαματική. Όμως αυτή η αισθητή ταιριάζει απόλυτα στη λογική της ψηφιακής εικόνας. Η σύγχρονη τέχνη να αρχίζει να κινείται μέσα στο ίδιο οπτικό περιβάλλον με τα social media. Και έτσι προκρίνεται ένα παράδοξο.

08:45 Η τέχνη που κάποτε αντιστεκόταν στη μαζική εικόνα, σήμερα συχνά επιβιώνει μέσα από αυτήν. Ο νοτιοκορεάτης φιλόσοφος που από το 1980 ζει στη Γερμανία μόνιμα αρχικά ως φοιτητής σε πανεπιστήμια της Γερμανίας και από το 2000 πλέον ως καθηγητής φιλοσοφίας Ο Χαν λοιπόν πιστεύει ότι η υπερβολική ορατότητα καταστρέφει κάτι πολύ σημαντικό, το μυστήριο Για να υπάρξει πραγματική εμπειρία χρειάζεται απόσταση.

09:22 Χρειάζεται κάτι να μην γίνεται αμέσως κατανοητό. Η τέχνη ιστορικά λειτουργούσε συχνά έτσι. Άφηνε κενά, δημιουργούσε αμφισσημεία, απαιτούσε χρόνο. Όμως, η ψηφιακή κουλτούρα της σήμερινής εποχής ζητά ακριβώς το αντίθετο. Όλα πρέπει να είναι άμεσα, σε κάθαρα, γρήγορα, διαρκώς διαθέσιμα. Αλλά όταν όλα αποκαλύπτονται αμέσως, τίποτα δεν αποκτά βάθος Ίσως αυτή να είναι η πιο σημαντική αλλαγή Ο άνθρωπος πάβει να είναι θεατής και γίνεται χρήστης, όπως στα social media Ο θεατής σταματούσε μπροστά σε ένα έργο Ο χρήστης κινείται συνεχώς όπως το χέρι του στο κινητό του επίπεδη και ασταμάτητη.

10:46 Γι' αυτή η συνεχής ροή οδηγεί τελικά όχι σε μεγαλύτερη ένταση αλλά σε κόπωση. Το βιβλίο του The Burnout Society η κοινωνία της κόπωσης ο Χαν περιγράφει μια κοινωνία όπου η υπερβολική θετικότητα οδηγεί στην εξάντληση. Δεν μας λένε όχι μας λένε συνεχώς μπορείς. μπορείς να γίνεις καλύτερος μπορείς να είσαι δημιουργικός μπορείς να είσαι συνεχώς παρόν μπορείς να παράγεις περιεχόμενο δίχως τέλος αλλά αυτή η συνεχής απέτηση παραγωγής εικόνας και παρουσίας εξαντλεί το υποκείμενο Ίσως γι' αυτό σήμερα βλέπουμε παντού αισθητικές κόπωσεις ήσυχες εικόνες, αργούς ρυθμούς, νοσταλγία low-fi αισθητική επιστροφή στον αλλογικό, σαν μια ανάγκη διαφυγής από την υπερβολική ορατότητα και από την κόπωση που αυτή προκάλεσε.

11:54 Ίσως τελικά το βασικό ερώτημα που θέτει ο Μπιούμ Σουλχάν δεν είναι αν τα social media είναι καλά ή κακά. Το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο. Μπορούμε ακόμη να έχουμε εμπειρίες που δεν μετατρέπονται αμέσως σε εικόνα. Μπορούμε να κοιτάξουμε κάτι χωρίς να το καταγράψουμε και χωρίς να θεωρήσουμε ότι οτιδήποτε δημιουργούμε είναι μορφή τέχνης, είναι καλλιτεχνικό προϊόν.

12:23 Μπορούμε να αφήσουμε χώρο για σιωπή, αμφισσημία και μυστήριο μέσα σε έναν κόσμο που απαιτεί διαρκώς ορατότητα. γιατί ίσως εκεί μέσα σε αυτό το κενό να επιβιώνει ακόμη η πραγματική εμπειρία της τέχνης Ακούσατε ένα ακόμα επεισόδιο από τη σειρά podcast Ιστορίες της τέχνης Αν θέλετε να ακούσετε και τα επόμενα επεισόδια μείνετε συντονισμένοι στο Spotify και στα Apple Podcast Ευχαριστούμε