Χαμένα Έργα Τέχνης

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 την αναγνωρισιμότητά τους, την φήμη τους. Υπάρχει κάτι πιο συναρπαστικό από ένα αριστούργημα που δεν μπορούμε να δούμε. Συνήθως, όταν μιλάμε για την ιστορία της τέχνης, σκεφτόμαστε έργα τα οποία εκτίθενται σε μουσεία, σε γκαλερί, ποσοτευμένα πίσω από γυάλινες προθήκες. Όμως, η ιστορία της τέχνης είναι επίσης γεμάτη απόλυες.

00:58 Είναι και εσείς που κλάπηκαν, καταστράφηκαν, εξαφανίστηκαν σε πολέμους ή απλώς χάθηκαν χωρίς να γνωρίζει κανείς ακόμη και σήμερα τι απέγιναν. Ένα χαμένο έργο τέχνης έχει μια ιδιαίτερη δύναμη. Δεν μπορούμε να το δούμε, μπορούμε όμως να το φανταστούμε. Η φαντασία συμπληρώνει τα κενά. Οι περιγραφές γίνονται θήλοι και πολλές φορές το χαμένο έργο αποκτά σχεδόν μυθικές διαστάσεις.

01:31 Είναι σαν τα χαμένα βιβλία της αρχαιότητας ή τις ταινίες του πρώιμου κινηματογράφου που δεν σώθηκαν ποτέ. Η απουσία τους δημιουργεί μια επιθυμία που δεν μπορεί να ικανοποιηθεί. Ίσως γι' αυτό οι ιστορίες γύρω από χαμένα αριστουργήματα μας συγκινούν τόσο πολύ. Έχουν γραφτεί βιβλία, άρθρα, μελέτες γύρω από αυτά τα χαμένα έργα Από έργα τα οποία σώζονται πολλές φορές μόνο μέσα από διηγήσεις ή φωτογραφίες Αν μιλούμε για τα νεότερα χρόνια Ένα από τα πιο διάσημα φυσικά είναι η περίπτωση της Μόνα Λίζα της προσωπογραφίας της Λίζα Δελιοκόντο από τον Λενάρο Νταβίντσι στις αρχές του 16ου αιώνα, έργο το οποίο μέχρι τις μέρες μας φυλάστησε στο Μουσείο του Λούβρου το Παρίσι.

02:26 Το 1911 όμως η μόνα Λίζα κλάπηκε από το Λούβρο. Σήμερα μοιάζει αδιανόητο, παρότι βέβαια έχουμε και τις πρόσφατες κλοπές πάλι στο Λούβρο, κοσμημάτων ωστόσο, έχει πολλά χρόνια να συμβεί τέτοιου είδους κολοσιαία κλοπή από ένα τόσο μεγάλο μουσείο ενός τόσο σημαντικού εκθέματος. Ο πίνακας όμως τότε, αν θυμηθούμε εκείνα τα χρόνια, δεν ήταν το παγκόσμιο σύμβολο που σήμερα γνωρίζουμε.

02:55 Ήταν απλώς ένα σπουδαίο έργο ενός σπουδαίου καλλιτέχνητης τελικής αναγέννησης. Ο δράστης ήταν ένας Ιταλός εργάτης, ο Βιτσέντζο Περούτζια. ο οποίος είχε εργαστεί στο μουσείο. Έκρεψε τον πίνακα κάτω από τα ρούχα του και βγήκε ανενόχλητος. Για δύο χρόνια κανείς δεν ήξερε πού βρισκόταν. Οι εφημερίδες σε όλο τον κόσμο ασχολούνταν καθημερινά με την υπόθεση.

03:22 Τιλιάδες άνθρωποι επισκέπτονταν το Λούβρο μόνο και μόνο για να δουν το άδειο σημείο στον τείχο. Είναι μία από τις πιο παράδοξες στιγμές στην ιστορία της τέχνης. η απουσία του έργου προσέλκυε περισσότερο ενδιαφέρον από την παρουσία του. Όταν τελικά βρέθηκε, η Μόνα Λίζα είχε ήδη γίνει πλέον θρύλος. Για την ιστορία, στην αρχή κατηγορήθηκε για την κλοπή ο διάσημος Ισπανικής καταγωγής ζωγράφος Πάμπλο Πικάσο.

03:54 Τα χρόνια εκείνο ο Πικάσο πούσε πλέον μόνιμα στη Γαλλία και θεωρήθηκε ως πιθανός υπέτειος για την κλοπή. Ξετάστηκε από την αστυνομία Ώσοσο δεν βρέθηκε κάποια ικανοποιητική κατηγορία εις βάρος του Τελικά Ο ένοχος ήταν ο Περούτζια Ένας Ιταλός εθνικιστής Ο οποίος ήθελε να επιστρέψει Ένα έργο Ιταλού καλλιτέχνη Του Νταβίντσι Πίσω στην χώρα του Για να παραμείνουμε σε έναν Ιταλό καλλιτέχνη Αυτή τη φορά Του επόμενου αιώνα Του Μπαρόκ από τα τέλη του 16ου αιώνα έως τις αρχές του 17ου, θα έρθουμε στην περίπτωση του Καραβάντζου.

04:39 Από όλους τους χαμένους πίνακες, ένας από τους πιο μυστηριώδεις είναι η γέννηση με τον Άγιο Φραγκίσκο και τον Άγιο Λαυρέντιο του Καραβάντζου. Το έργο βρισκόταν σε εκκλησία στο Παλέρμο της Ικελίας. Το 1969 λάπηκε. Κανείς δεν το βρήκε ποτέ. Με τα χρόνια δημιουργήθηκαν δεκάδες θεωρίες Κάποιοι ισχυρίστηκαν ότι βρισκόταν στρατιά για της μαφίας Η επικρατούσα άποψη είναι ότι το είχε ο περιβόητος νονός της εικηλικής μαφίας Μάλιστα σύμφωνα με αυτές τις μαρτυρίες Ο ίδιος είχε κόψει ένα μέρος του έργου Για να δείξει στην καθολική εκκλησία τι ήταν ικανός να κάνει και το ότι η επιτροφή του πίνακα δεν θα μπορούσε να γίνει χωρίς ανταλλάγματα.

05:29 Άλλοι θεωρούσαν ότι καταστράφηκε κατά λάθος. Υπήρξαν ακόμη και μαρτυρίες ότι τα ποντίκια έφαγαν μέρος του καμβά ενώ φυλασσόταν σε κάποιον αχυρώνα. Το έργο παραμένει ένα από τα πλέον καταζητούμενα αριστουργήματα στον κόσμο. Ταυτοχρόνως βέβαια με αυτές τις κλοπές υπάρχει και η άλλη περίπτωση μιας ευρύτερης λαιλασίας εργοτέχνης όπως την περίπτωση του Τρίτου Ράιχ στα τέλετρια δεκαετία του 30 αρχές δεκαετία 40 Κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο πραγματοποιήθηκε λοιπόν η μεγαλύτερη οργανωμένη κλοπή εργοτέχνης στην ιστορία Οι Ναζί λαιλάτισαν μουσεία, ιδιωτικές συλλογές και σπίτια κυρίως εβραϊκών οικογενειών σε όλη την Ευρώπη.

06:23 Εκατοντάδες χιλιάδες έργα άλλαξαν χέρια. Μετά τον πόλεμο πολλά επέστρεψαν στους νόμιμους ιδιοκτήτες τους. Άλλα όμως εξακολουθούν να αγνοούνται. Πάθε τόσο, ανακαλύπτεται κάποιο έργο σε αποθήκες, υπόγεια ή ιδιωτικές συλλογές και αρχίζει μια πολύπλοκη δικαιαστική διαμάχη για την προέλευσή του Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αναζήτηση ενός πίνακα δεν είναι μόνο ζήτημα τέχνης είναι ζήτημα ιστορικής δικαιοσύνης και μνήμης Δεν χάνονται όλα τα έργα όμως από κλοπές ή πολέμους Πολλές φορές οι ίδιοι καλλιτέχνες καταστρέφουν τη δουλειά τους Ο Κλοντ Μονέ κατέστρεφε συχνά πίνακες που δεν τον ικανοποιούσαν Όπως επίσης ο έκανε ο Φράσις Μπέικον Ο οποίος έσκηζε και πετούσε έργα του ενώ και η Καμήλ Κλοντέλ, η διάσημη γλύπτρια μαθήτρια και ερωμένη του Ροντέν, είχε καταστρέψει αρκετά γλυπτά της.

07:33 Ορισμένοι ιστορικοί τέχνες πιστεύουν ότι σπουδαία αριστοργήματα χάθηκαν με αυτόν τον τρόπο πριν κάνει τα δίτω κοινό. Αυτό μας θυμίζει ότι οι ιστορίες της τέχνης δεν είναι μόνο όσα σώθηκαν, αλλά και όσα εξαφανίστηκαν. Για να επιστρέψουμε στην εποχή του Δευτέρω Παγκοσμίου Πολέμου, στο τέλος του, το 1945, η Δρέσδη βομβαρδίστηκε σφοδρά.

08:02 Μία από τις μεγαλύτερες πολιτιστικές τραγωδίες του πολέμου ήταν η απώλεια ανεκτήμητων έργων τέχνης. Παρότι πολλά είχαν μεταφερθεί σε ασφαλείς τοποθεσίες, αρκετά καταστράφηκαν ή χάθηκαν μέσα στο χάος των τελευταίων μηνών του πολέμου. Ένα από αυτά είναι και το διάσημο έργο του Γάλλου ρεαλιστή ζωγράφου Γουσταύ Κουρμπέ, The Stonebreakers.

08:29 Όταν μιλάμε για την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς, συχνά σκεφτόμαστε κτίρια. Όμως μαζί με αυτά φάνονται και εικόνες. μνήμες και ολόκληρα κομμάτια της ανθρώπινης δημιουργίας. Στην Ελλάδα, μία από τις πιο γνωστές υποθέσεις κλοπής έργων τέχνης είναι εκείνη της Εθνικής Πινακοθήκης. Τα ξημερώματα της 9ης Ιανουαρίου 2012, ένας διαρρήκτης μπήκε στο μουσείο και κατάφερε να αφαιρέσει τρία έργα τέχνης.

09:05 Ανάμεσά τους το περίφημο γυναικείο κεφάλι του Παύλο Πικάσο και ένας πίνακας του Πίτ Μοντριάν Η κλοπή χαρακτηρίστηκε τότε ως η κλοπή του αιώνα για τα ελληνικά δεδομένα Το πιο συγκινητικό στοιχείο της ιστορίας αφορά τον ίδιο τον πίνακα του Πικάσο Το έργο δεν ήταν ένα συνθισμένο έργο της συλλογής Ο Πικάσο το είχε δωρήσει στην Ελλάδα μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ως φοροτινής στην ελληνική αντίσταση κατά της ναζιστικής κατοχής.

09:44 Πάνω στον πίνακα μάλιστα υπήρχε ιδιόχειρη αφιέρωση του καλλιτέχνη προς τον ελληνικό λαό. Για σχεδόν εννέα χρόνια τα ίχνη του είχαν χαθεί. Το 2021 η ελληνική αστυνομία ανακοίνωσε ότι εντόπισε τόσο τον Πικάσο όσο και τον Μοντριάν, κλείνοντας μία από τις πιο παράξενες υποθέσεις στην ιστορία της ελληνικής τέχνης. Η περίπτωση αυτή μας θυμίζει ότι ορισμένα έργα δεν έχουν μόνο καλλιτεχνική αξία, που βαλούν και ιστορική μνήμη.

10:21 Όταν χάνεται ένας τέτοιος πίνακας δεν χάνεται μόνο μία εικόνα, Χάνεται προσωρινά και ένα κομμάτι της συλλογικής ιστορίας. Μπορεί ένα χαμένο έργο να είναι πιο σημαντικό από ένα σωζόμενο? Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον φιλοσοφικό ερώτημα σχετικά με το ζήτημα. Τι συμβαίνει όταν ένα έργο δεν υπάρχει πια? Η αξία του εξαφανίζεται ή αυξάνεται?

10:56 Ο Γάλλος φιλόσοφος Ζακτεριντά έγραψε συχνά για την έννοια της απουσίας. Κάποιες φορές αυτό που λείπει γίνεται πιο ισχυρό από αυτό που βρίσκεται μπροστά μας. Οι χαμένοι πίνακες λειτουργούν ακριβώς έτσι. Γίνονται φαντάσματα της ιστορίας της τέχνης. Δεν μπορούμε να τους δούμε, αλλά εξοκολουθούν να επηρεάζουν το τρόπο που κεφτόμαστε την τέχνη.

11:26 Η ιστορία της τέχνης είναι γεμάτη αριστουργήματα που εκτίθενται στα μεγάλα μουσεία του κόσμου. Όμως είναι επίσης γεμάτη σκιές. Είναι και σπουκλάπηκαν, κάηκαν, καταστράφηκαν ή εξαφανίστηκαν χωρίς ίχνος. Ίσως γι' αυτό μας γοητεύουν τόσο πολύ. επειδή μας θυμίζουν ότι ακόμη και τα σπουδαιότερα δημιουργήματα του ανθρώπου είναι ευάλωτα στον χρόνο, στον πόλεμο και στη λύθη.

11:59 Και ίσως κάπου σε μια σοφίτα, σε μια αποθήκη ή σε ένα ξεχασμένο υπόγειο να περιμένει ακόμη ένα χαμένο αριστούργημα να ξαναβρεθεί και να ξαναγράψει την ιστορία της τέχνης. Παρακολουθήσατε ένα ακόμα επεισόδιο από τη σειρά podcast Ιστορίες Ιστέχνες. Εάν θέλετε να ακούσετε και τα επόμενα επεισόδια μείνετε συντονισμένοι στο Spotify και στα Apple Podcast.

12:27 Ευχαριστούμε!