ΕΞΟΔΟΣ 1826 – Επεισόδιο 5: Η Έξοδος από οθωμανικές πηγές

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:01 Απρίλιος 1826. Στο Μεσολόγγι οι πολιορκημένοι έχουν φάει τα πάντα. Μέχρι και τα ποντίκια. Καθημερινά πεθαίνουν δεκάδες άνθρωποι. Χιλιάδες περιμένουν βοήθεια, που ποτέ δεν έρχεται. Οι αρχηγοί της φρουράς συγκεντρώνονται στη Συμβούλιο. Η πόλη θα επιχειρήσει έξοδο. Πριν φύγουν αποφασίζουν να σκοτώσουν οι ίδιοι γυναίκες και παιδιά Ο ένας θα σφάξει την οικογένεια του άλλου Είμαι η Κατερίνα Τζουμερκιώτη Και αυτό είναι το πέμπτο επεισόδιο του podcast Έξοδος 1826 Μια σειρά των φίλων της Λιμνοθάλασσας Για τα 200 χρόνια από την έξοδο του Μεσολογγίου Φεβρουάριος 1826 Ο τελευταίος εφοδιασμός έχει φτάσει στο Μεσολόγγι πριν ένα μήνα Οι πολιορκημένοι έχουν αρχίσει να τρώνε σκύλους και γάτες Συνομιλώ με τον διδάκτορα ιστορίας Αντώνη Διακάκη Το φαινόμενο παίρνει μεγάλη έκταση μετά τον τελευταίο εφοδιασμό της πόλης μετά τον Ιανουάριο, δηλαδή από το Φεβρουάριο σύμφωνα με τις αναφορές των ακόμη μονευματογράφων όταν εξαντλούνται οι τελευταίες ποσότητες καλαμποκιού που είχαν έρθει από τα Επτάνησα

01:33 φτάνει ο λιμός σε ένα ακραίο σημείο, είναι πολύ γνωστά τα περιστατικά με την κατανάλωση των ζώων δηλαδή μέσα στην πόλη, ακόμα και μποτικών και ο λιμός εκεί δείχνει όλες του τις συνέπειες και σε επίπεδο πια ηθικών συμπεριφορών μπορούσαν να τρέφουν τορισμένοι και από τα πτώματα που έβρισκαν μέσα στην πόλη. Άμα είχε και μη φαίνεται ότι υπήρχε ένα τέτοιο φαινόμενο σε κάποιο σημείο.

02:05 Κάτι που συμβαίνει στους πολέμους και συμβαίνει στις πολιορκίες και σε αποκλεισμένες πόλεις. Είχε συμβεί και νωρίτερα και σε άλλες πολιορκίες οθωμανικών φρουρών. Φαίνεται από την αλληλογραφία της φρουράς και από την αλληλογραφία της τοπικής διοίκησης ότι κάποιοι άμαχοι, ακόμα και ένοπλοι, είχαν δοκιμάσει και είχαν καταφέρει να εγκαταλείψουν την πόλη μέχρι να γίνει ο κλειός ασφιχτικός, μέχρι το Φεβρουάριο δηλαδή, ήδη μέσα στο χειμώνα, κάποιοι φεύγουν.

02:32 Και αυτό που δυναμώνει την πόλη δεν είναι σαφής η έκταση του φαινομένου, αλλά πολλοί βρέθηκαν σε αυτή τη θέση. Να προσπαθούν δηλαδή να διασπάσουν τον κλειό και να καταφύγουν στα Επτάνησα, γιατί δεν μπορούσαν να ζήσουν όλο μέσα στην πόλη. Αυτό το έβλεπαν και οι αμυνόμενοι και έφτασαν στο σημείο αυτό δηλαδή να αποφασίσουν τελικά την τελική τους έξοδο βλέποντας ότι δεν υπήρχε πια τέτοια άλλη δυνατότητα παραμονής σε αυτήν.

03:03 Εδώ κάποιος θα σκεφτεί πως ένας άνθρωπος φτάνει σε τέτοιο σημείο. Ρωτώ την ψυχίατρο Ηλιάνα Φανίδη που μου εξηγεί πώς λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος όταν λιμοκτονεί. Όλες αυτές οι πρακτικές με το να τρώνε ακάθαρτα ζώα, ακόμα και ζώα συντροφιάς ή ακόμα και πιο ακραία πράγματα, όπως το να έχουμε βρώσει ανθρώπινη σάρκα, μπορεί εμάς σήμερα που ζούμε σε συνθήκες επάρκειας να μας φέρνει αποστροφή.

03:34 Ωστόσο δεν αποτελούν ένδειξη ψυχικής νόσου. Αντίθετα, μιλάμε για έναν μηχανισμό επιβίωσης, έναν μηχανισμό προσαρμογής σε συνθήκες ακραίας στέρησης. Ξέρουμε σήμερα, και υπάρχει εκτεταμένη βιβλιογραφία πια για αυτό, ότι ο λοιμός επιφέρει και βαθιές αλλαγές στον ανθρώπινο ψυχισμό. Είναι για τον οργανισμό μια κατάσταση στρες, είναι σαν να βρίσκεται σε μια φάση συναργερμού.

04:04 Ο εγκέφαλος δεν μπορεί να σκεφτεί τίποτα άλλο και να εστιάσει σε τίποτα άλλο πέρα από την αναζήτηση τροφής. Έχουμε όμως και αλλαγές στον τρόπο που σκεφτόμαστε και σε άλλα πράγματα. Δυσκολευόμαστε να συγκεντρωθούμε, δεν μπορούμε να πάρουμε αποφάσεις, δεν μπορούμε να πάρουμε πρωτοβουλίες, να σκεφτούμε καθαρά. Και στο άλλο άκρο έχουμε την συναισθηματική απάθεια, το συναισθηματικό μουδιασμά.

04:28 Μιλάμε απλώς για θλίψη, μιλάμε για έλλειψη συναισθήματος που μας εξηγεί άλλες συμπεριφορές που μπορεί να έχουμε μεγάλη αδιαφορία και έλλειψη ενσυναίσθησης απέναντι σε ηλικιωμένους ή σε βαριά αρρώστους ακόμα και μέσα στις ίδιες τις οικογένειες. Σίγουρα μας προκαλεί εντύπωση πως τελικά οι άνθρωποι αυτοί εξαντλημένοι από την πείνα δεν παραδίδονται, ούτε κρατούν αισθάση παθητική, αλλά επιλέγουν και μάλιστα σχεδιάζουν την ηρωική πράξη της εξόδου.

05:04 Σίγουρα δεν μπορούμε να ξέρουμε και είναι πάντοτε και λίγο επικίνδυνο να προσπαθήσεις να εξηγήσεις ψυχολογικά την ιστορία, οπότε μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε. Σε καταστάσεις έτσι απελπισίας το ίδιο ένστικτο επιβίωσης που οδηγεί και στις ακραίες διατροφικές επιλογές είναι το ίδιο ένστικτο που καθοδηγεί την επιθυμία μας για ελευθερία και τελικά μας οδηγεί σε πιο ρηψοκίνδυνη δράση από τις άλλες συνθήκες.

05:31 Η εξήγηση είναι ότι κάτω από έτσι ακραίες συνθήκες πολέμου οι άνθρωποι τείνουν να ταυτίζουν το προσωπικό τους εγώ πλήρως με την κοινότητα. Και την κοινότητα την ενδιαφέρει να διαφυλάξει και την ιστορική της μνήμη και την αξιοπρέπειά της. Επομένως οι άνθρωποι γίνονται πολύ πιο έτοιμοι, να το πω έτσι, για πράξεις μεγάλης αυτοθυσίας.

05:54 Η εξάντληση των πολιορκημένων ήταν ορατή στην άλλη πλευρά του τείχους. Ο καθηγητής Οθωμανικής Ιστορίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστημίο Αθηνών Σουκρού Ηλιτζάκ μας περιγράφει τι έβλεπαν τα Οθωμανικά στρατεύματα. Ο Ρεσίτ Πασάς γράφησε μια αναφορά του εντός της Αγιορκών επειδή ο ίστατος σκοπός των πολιορκημένων ήταν να θυσιάζουν τη ζωή και το κεφάλι τους για μια πέτρα του Μεσολογίου, δεν λογαριαζάν το θάνατό τους.

06:33 Και ο Καπουδάπα σας σημειώνει ότι προς το τέλος οι πολιορκημένοι πάλι εντός εισαγωγικών κατεπιέστηκαν σε τέτοιο βαθμό που τρώγοντας από την πείνα τους κρέας σκύλου και ακάθαρτα χόρτα που φύτρωναν στους σκουπιδότοπους δεν τους απέμεινε πλέον καθόλου στενός και αντοχή. Όλα τα στηρίγματα της πόλης έχουν πέσει. Στα τέλη Φεβρουαρίου οι πολιορκητές καταλαμβάνουν το βασιλάδι.

07:16 Ακολουθεί ο ντολμάς. Το ιτολικό συνθηκολογεί. Στις 25 Μαρτίου στην Κλίσοβα, μια φρουρά 131 ενόπλων νίκησε χιλιάδες τουρκοαιγυπτίους. Θα είναι η τελευταία επιτυχία των πολιορκημένων. και συγχρόνως μεγαπλήθος άλλων βαρβάρων όρμησαν κατά της νήσου Κλίσοβας. Οι γενναίοι όμως, υπερασπιστέ της νήσου, απέκρουσαν αυτούς, από τους οποίους πολλά ολίγιες σώθησαν.

08:31 Εις δυνάμωσιν τούτων, δύο λαγαιώνες τακτικών Αράβων εμβάντασαν στην θάλασσα, όρμησαν πάρα αυτά αλλά και αυτοί έλαβαν την ιδία τύχη των συντρόφων των. Αναρρύθμητοι είναι οι φωνευτέντες, βάρβαρος και απερίγραπτος η ανθίσταση των υπερασπιστών της θέσεως, επικεφαλής των οποίων ήταν ο γενναιότατος και αρίζηλος στρατηγός Κίτζος Τζαβέλας.

09:02 Εκτός του λαμπρού θριάμβου οι ημέτεροι εκηρύευσαν περί τα δώδεκα λαντζόνια και πάμπολα πλούσια λάφυρα Οι δε μάχοι εκράτησαν από το πρωί έως το βράδυ Παρά την νίκη ο ανεφοδιασμός παραμένει αδύνατος Η φρουρά ετοιμάζεται πλέον για την έξοδο Όμως μέσα στην πόλη υπάρχουν χιλιάδες άμαχοι Γυναίκες, παιδιά, τραυματίες, ηλικιωμένοι Οι ένοπλοι αποφασίζουν να τους σκοτώσουν Για την απόφαση μας μιλά ο Αντώνης Διακάκης Είχαν πάρει πραγματικά την απόφαση αυτή Ήδη βέβαια είχε τοποθετεί φρουρά που εμπόδιζε αμάχους που πολίτες που δοκίμασαν να διαφύγουν.

10:03 Αυτό δείχνει έτσι λίγο και την κυριαρχία των ενόπλων των στρατιωτικών μέσα στην πόλη σε βάρος του υπόλοιπου πληθυσμού. Όπως ήταν αναμενόμενο θα συνέγανε σε πολεμικές συνθήκες. Αποφάσισαν λοιπόν τη σφαγή των αμάχων. Εκεί φαίνεται ότι υπήρξε σημαντικός ο ρόλος της θρησκευτικής επιταγής, ο ρόλος του Επισκόπου Ιωσήφ, ο οποίος σύμφωνα με την σχετική αφήγηση παρενέβηκε, τους έκανε να συνειδητοποιήσουν την ανηθικότητα και το πόσο πάνθρωπο ήταν το να εκτελέσουν ένα τέτοιο σχέδιο.

10:44 Δείχνει πάντως αυτή η αρχική απόφαση στο σημείο της ηθικής κατάπτωσης της προσωπικότητας μέσα σε αυτές τις συνθήκες εγκλεισμού, μέσα στις συνθήκες του καθημερινού βιώματος του θανάτου το οποίο αντιμετώπιζαν. Για αυτούς ήταν μια θυσία το να προφασίσουν να σκοτώσουν τους αμάγκους. Μια θυσία ή υπέρτατη ίσως θυσία αλλά και κάτι απάνθρωπο βέβαια.

11:11 Αυτό συνειδητοποίησαν την τελευταία έρθου στιγμή και προσπάθησαν όσο ήταν δυνατό να σώσουν με το σχέδιο αυτό της εξώ και τους αμάγκους. Κάτι που δεν έγινε δυνατό. Απόσπασμα από τα ενθυμήματα στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833 του Νικόλα Κασομούλη. Η καρδία μας εσκληρύνθη τότες τόσον, ώστε δεν εξέβραμε τι έκαμναμε.

11:45 Αποφάσισαν όλοι να φωνεύσουμε όλες τις γυναίκες ανεξαιρέτως και τα μικρά παιδιά επιλόγω να μην προδοθούμε και δεν μείνει κανένας μας και να μην μείνουν εχμάλωτοι στους εχθρούς. Δια να αποφύγουμε δε την φιλόστοργον συμπάθειαν των πατέρων και αδελφών αποφασίστη να σφάξει ο ένας του αλλουνού την οικογένεια. Μιατι αυτή η στρατιωτική απόφασης, αν και γενναία πλην σκληρά και απάνθρωπος επαρακίνησε τον αρχιερέα Ρωμόν Ιωσήφ να σηκωθεί επάνω λέγων Εν ονόματι της Αγίας Τριάδας είμαι αρχιερεύς Αν τολμήσετε να πράξετε τούτο πρώτον θυσιάσετε εμένα και σας αφήνω την κατάρα του Θεού και της Παναγίας και όλων των Αγίων και το αίμα των Αθώων να πέσει στα κεφάλια σας Εκφώνησε τούτο, εκάθισε και άρχισε να κλαίγει Εμείναμεν έως μισή ώρα σιωπώντες Ο ένας είπε Καθένας να υποσχεθεί δια τους εδικούς του τόσον υπάρικοι καθώς και οι κάτοικοι Μισολογγιού και όποιος έχει την τύχη να γλιτώσει καλός Όποιος πεθάνει ασπάγει εις το καλόν Κανένα βάρος εις κανέναν δεν μένει Εξεδόθη η απόφασης και η είδησης διαδόθης όλας τα στάξεις

13:16 Με την μεγαλύτερα χαράν και ευχαρίστηση άρχισαν οι γυναίκες να σημαζώνουν τα πράγματά των τα ελαφρότερα να τα δένουν, να καλούν τους στρατιώτας να αλλάξουν τα λερωμένα ρούχα των Εύλεπες έναν αγώνα προετοιμασίας με τόση αταραξία, με τόση ευχαρίστηση και γέλια ώστε κανένας ούτε ο έσχατος άνθρωπος εσυλογίζεται όπως έμελε να σωθεί.

13:44 Οι Οθωμανοί συνεχίζουν τις προτάσεις παράδοσης. Μας μιλάει αυτό η ιστορικός και ομότιμη καθηγήτρια του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Μαρία Ευθυμίου. Οι Οθωμανοί τους ζήτησαν, τους κάλεσαν να παραδοθούν δύο και τρεις φορές. να παραδώσουν την πόλη και να περάσουν ασφαλής και να πάνε προς την Πελοπόννησο, ας πούμε, στο Ναύπιο.

14:13 Η Πελοπόννησο αυτή τη στιγμή λέτε, ελορτήσατε πριν, η Πελοπόννησο, η περισσότερη Πελοπόννησο, λέγεται από τον Ιμπραήμ. Η κυβέρνηση η ίδια, δηλαδή, τι λέει στην Πελοπόννησο, δυο-τρία σημεία. την Αργολίδα δηλαδή η Κόρινθος έχει κατακτηθεί όλη η δυτική στερεά οι Τρίκολες είναι κάτω από τον Ιμπραήμ και όλη η δυτική στερεά είναι από τον έλεγχο των Οθωμανών στην πραγματικότητα εκτός από τα υψηλά ορεινά με τον Μεχμέτα Αλίνα μπορεί να κάνει τις κινήσεις που θέλει να κάνει και έρχεται αυτός δυο-τρεις φορές και σου λέει και ο Ιμπραήμ παραδοθείτε και εκεί είναι το καταπληκτικό η ενόπλη αυτή το έχουν πάρει πάνω τους ρε παιδί μου, όχι, δεν θα παραδοθούμε ας πούμε το έχουμε παίξει τόσο γερά μέχρι τώρα και είναι μια δενάξιο πρέπει ας πούμε, είναι κάτι πολύ δυνατό αυτό που πήραν την απόφαση Για τους Οθωμανούς όσα συνέβαιναν στο Μεσολόγγι ήταν παράδοξα Οι πολιορκημένοι ήταν για αυτούς ολουμεροί, στράτιωτες αυτοκτονίας Ο Σουκρούιλ Τζάκ μας εξηγεί.

15:54 έρθει σε κάποια υπαρχία, η πύλη έστιανε δυνάμεις, την κατέστρελε, στη συνέχεια παροχωρούσε αμνηστία, αντικαθιστούσε την τοπική ηγεσία με άλλη φατριά και η υπόθεση έκλεινε αργά ή γρήγορα. Στο Μεσολόγιο όμως οι αναφορές μιλούν για κάτι άλλο. Οι επαναστάτες χαρακτηρίζονται ως «Ουλουμ ειδή», δηλαδή στρατιώτες αυτοκτονίας. αποφασισμένοι να ρισκάρουν το θάνατο.

16:27 Πώς τους λένανε? Ολούμενοι. Ολούμενοι θάνατος. Εάν φαντάρος ας πούμε, στρατιώτης. 5 Απριλίου 1826 Ο πλήαρχος Γεώργιος Ανδρούτσος βρίσκεται έξω από τη Λιμνοθάλασσα. Γράφει στους προκρίτους των Σπετσών. Το Μεσολόγγι είναι πέντε μέρες άσιτο. Δεν μπορεί να μπει ούτε μονόξυλο. Οι πολιορκημένοι ετοιμάζονται να εξέλθουν ορμόντες με την σπάθη αναχύρας και όσοι αποθάνουν να αποθάνουν εν δόξος.

17:13 Πέντε ημέρες αργότερα, στις 10 Απριλίου 1826, το σχέδιο μπαίνει σε εφαρμογή. Την ίδια νύχτα, έξω από τα τείχη, οι Οθωμανοί περιμένουν και γράφουν τη δική τους μαρτυρία για την έξοδο Επιστολή του εκπροσώπου του Αιγύπτιου κυβερνήτη Νετζίπε Φέντι στις 19 Απριλίου 1826 Μετάφραση Σουκρού Ιλιτζάκ Οι άπιστοι είχαν οχυρώσει τόσο καλά το Μεσολόγγι ώστε ήταν αδύνατο να κατακτηθεί με επίθεση Τα νησιά Βασιλάδη και Ανατολικό είχαν καταληφθεί και ο αποκλεισμός από ξηρά και θάλασσα ήταν ολοκληρωτικός Όταν διαπιστώθηκε ότι οι ληστές ήταν εξαντλημένοι από την πείνα, τους προσφέρθηκε αρκετές φορές αμνηστία Αλλά όταν τους παραδόθηκε το έγγραφο με τους όρους του Ιμπραήμ και του Ρεσίτ Πασά, στο οποίο τους ανακοίνωναν το έλεος και τη χάρη του Σουλτάνου οι ληστές εξέφρασαν την περιφρόνηση και την εχθρότητά τους λέγοντας «Δεν μπορούμε να παραδώσουμε τα 7.000 αιματοβαμμένα όπλα μας με τα ίδια μας τα χέρια»

18:27 Ένας μουσουλμάνος εχμάλωτος που δραπέτευσε από το Μεσολόγγι μετέφερε την πληροφορία ότι το ηλιοβασίλεμα του Σαββάτου θα έφταναν ενισχύσεις για τους πολιορκημένους και τότε θα δεινόταν το σύνθημα και οι άπιστοι θα έπαιρναν τις γυναίκες και τα παιδιά τους και θα εξορμούσαν όλοι μαζί από την πόλη. Αμέσως ελήφθησαν όλα τα απαραίτητα μέτρα.

18:57 Μέσα στην πόλη, οι πολιορκημένοι ετοιμάζονται να βγουν. Χωρίς να γνωρίζουν όμως ότι το σχέδιο έχει προδοθεί. Η Μαρία Ευθυμίου ζωντανεύει αυτές τις στιγμές. που είναι, τέλος πάντων, θεωρώντας ότι θα είναι ασφαλέστερες ή κάπως έτσι. Πολλά από τα πτώματα των γυναικών ήταν αντρίκια αντί εμένα. Αλλά εκείνη την ώρα έκανες και το σταυρό σου, έτσι, όλοι οι άνθρωποι τότε ήταν πολύ θρησκευόμενοι.

19:54 Εγώ λέω ότι θα ακουγόταν σε περίπου δέκα γλώσσες. Βόηθα Παναγιά μου, βόηθα Χριστέ μου, βόηθα Θεέ μου. Γιατί δεν ήταν μόνο τα ελληνικά ήταν οι Έλληνες Αλλά ήταν και βλάχοι Έλληνες που εκείνη την ώρα θα τα λέγανε στα βλάχικα Γιατί εκείνη την ώρα πας λίγο στη μητρική σου γλώσσα Ήταν και αρβανίτες Έλληνες που εκείνη την ώρα θα τα λέγανε Ήτανε Γερμανοί φιλέλληνες ήτανε Ιταλοί ήτανε Γάλλοι φιλέλληνες Όλοι αυτοί θα το ζούσαν αυτό το πράγμα Δεν θα το λέγανε στη γλώσσα τους βουή θα θέλουν Γιατί η τελευταία σου ελπίδα ήταν κάνουν μια τρέλα ποιος ο Βίθολ πια Ο Νετζίπε Φέντις περιγράφει τη νύχτα από την άλλη πλευρά και χρησιμοποιεί την ίδια λέξη έξοδος Επιστολή του εκπροσώπου του Αιγύπτιου κυβερνήτη Νετζίπε Φέντις στις 19 Απριλίου 1826 Μετάφραση Σουκρού Ηλιτζάκ Το ηλιοβασίλωμα του Σαββάτου παρατηρήθηκε κίνηση στις κορυφές των βουνών και λίγο αργότερα οι ληστές μαζί με τις γυναίκες και τα παιδιά τους βγήκαν από την ανατολική ακτή του Μεσολογγίου.

21:14 Όταν επιχείρησαν οι Έλληνες να περάσουν οι στρατιώτες μας αναμετρήθηκαν χτυπώντας τους με το πυροβολικό και τα τουφέκια. Κάποιοι από τους απίστους δεν μπόρεσαν να προχωρήσουν και γύρισαν πίσω στο Μεσολόγγι ενώ άλλοι, αδιαφορώντας για τις απώλειές τους, έτρεξαν προς τα βουνά αλλά οι στρατιώτες μας τους ακολούθησαν και τους έσφαζαν σε όλη τη διαδρομή.

21:40 Κατά τη διάρκεια της εξόδου των απίστων, ο ουρανός ήταν συνεφιασμένος. Ωστόσο, μετά την εξοδό τους με τη χάρη του Θεού, τα σύννεφα διαλύθηκαν και η λάμψη του φεγγαριού ήταν τόσο έντονη όπως το φως της μέρας. Οι ληστές είχαν τοποθετήσει μπαρούτι στους λάκκους που είχαν σκάψει μέσα στην πόλη και είχαν τοποθετήσει μπαρούτι και εκεί όπου είχαν εγκλωβιστεί περίπου 300 άπιστοι.

22:07 Τα ξημερώματα της Κυριακής, καθώς άναβαν την πυρίτιδα, ο ήχος των εκπυρσοκροτήσεων ήταν ασταμάτητος. Οι περισσότεροι από τους ληστές ανατινάχτηκαν. Στους στρατιώτες μας επιτράπηκε να λαιλατίσουν παιδιά, γυναίκες και περιουσίες. Δόξα τω Θεώ, επιτεύχθηκε μεγάλη νίκη. 1734 ζευγάρια αυτιών που πάρθηκαν από το στρατό του Ιμπραήμ Πασά και 1015 που πάρθηκαν από το στρατό του Ρεσίτ Πασά, συνολικά 2749 ζευγάρια αυτιών στάλθηκαν στην Κωνσταντινούπολη για να εκτεθούν και να παραδειγματίσουν.

22:48 Δεν είναι ο μόνος από τα εχθρικά στρατεύματα που εξιστορεί τι συνέβη εκείνη τη νύχτα Την ώρα που η πόλη καίγεται, ένας άλλος στρατιωτικός των Οθωμανών περιγράφει τα όσα βλέπει Ο καθηγητής φιλοσοφίας δικαίου και θεωρίας θεσμών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Αριστίδης Χατζής, μας μιλά για αυτήν την επιστολή Ένας Οθωμανός αξιωματικός μπαίνει στο Μεσολόγγι την ώρα που ακόμα το Μεσολόγγι καίγεται, ακόμα γίνονται μάχες μέσα στο Μεσολόγγι, δηλαδή δεν έχει πέσει η πόλη εντελώς στα χέρια είναι ο Καψάλις, τα γνωστά και καθώς η μάχη μένεται αυτός κάθεται και γράφει μια επιστολή σε έναν Βρετανό αξιωματικό στα Ιόνια, ο οποίος θέλει να μαθαίνει τα νέα άμεσα, τώρα θέλει να μαθαίνει γιατί ενδιαφέρει το ίδιος, θέλει να τα μαθαίνει γιατί τα μεταφέρει μετά στη διοίκηση των Ιωνίων, δεν ξέρω.

23:47 Φανταστείτε λοιπόν αυτός ο Οθωμανός αξιωματικός να γράφει αυτά τα πράγματα την ώρα εκείνη που καίγεται το Μεσολόγγι, πάνω δηλαδή στην ένταση και όλα στις μάχες και να δίνει πληροφορίες. Μόλις τώρα μπήκαμε, κάναμε αυτό, είδαμε εκείνο, τα σπίτια αυτά είναι έτσι, τόσους πιάσαμε, τόσες γυναίκες, τόσους άντρες. Είναι συγκλονιστικό να το διαβάζεις αυτό Μέσα στο Μεσολόγγι οι δρόμοι είναι γεμάτοι πτώματα Ο Ιταλός γιατρός του Αιγυπτιακού στρατού Αλφόν Σονούτσο Μάουρο βλέπει ένα νεκρό ζευγάρι πιασμένο χέρι-χέρι Μια μάνα που ξεψυχά σφίγγει με το παγωμένο της μπράτσο το βρέφος της που τη βυζένει στο στήθος Στην έξοδο δεν μετέχουν μόνο ένοπλοι Η πρίτανης του Παντιού Πανεπιστημίου Χριστίνα Κολούρη εξηγεί ότι όσα συνέβησαν εκείνο το βράδυ είναι υπόθεση όλες τις πόλεις Η έξοδος του Μεσολογγίου δεν ήταν πολεμικό γεγονός αλλά λαϊκό γεγονός διότι μετήχαν μεν και αυτοί που πολέμησαν και στην πραγματικότητα όλοι πολεμούσαν αλλά ήταν πάρα πολύ άμαχοι Ήταν τα γυναικόπαιδα. Επομένως ήταν σαν ολόκληρη η πόλη εκείνη τη στιγμή σε μια κίνηση απελπισίας έκανε την έξοδο.

25:14 Υπήρχαν βεβαίως οι ομάδες και αυτοί που ήταν επικεφαλείς και είχαν βεβαίως την πολεμική εμπειρία, αλλά δεν υπήρχε ένας ηγέτης ο οποίος να ξεχωρίζει και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι πράγματι μέσα σε όλο αυτό το διάστημα δημιουργήθηκαν δεσμοί πολύ ισχυροί ανάμεσα στους κατοίκους και ο καθένας είχε και ένα διαφορετικό ρόλο και ήταν τόσο μεγάλη η πείνα που πέρασαν, η εξαθλίωση, οι συνθήκες ήταν τόσο τραγικές που αυτό δεν θα πρέπει να το δει κανείς, δηλαδή το γεγονός της εξόδου ως μια οργανωμένη επιχείρηση στρατιωτική που έχει τον επικεφαλής, τον αρχηγό της, ήταν κάτι που έγινε από όλους ταυτόχρονα.

26:11 Επομένως, υπό αυτή την έννοια, ο ήρωας της εξόδου του Μεσολογγίου δεν είναι ένας Είναι ένας συλλογικός ήρωας, που είναι όλα τα πρόσωπα μαζί, είναι όλη η πόλη Οι Οθωμανοί πανηγυρίζουν για την άλωση του Μεσολογγίου Όμως, ένας αξιωματικός μένει σκεπτικός στην άκρη Η Μαρία Ευθυμίου μας λέει Το βράδυ που γινόταν η μεγάλη παλιγυρισμή από τους Οθωμανούς, τους νικηφόρους να πούμε, τους νικητές της πτώσης της πόλεως, ένας στρατηγός Οθωμανός δεν συμμετείχε σε αυτή την ιστορία.

27:00 και δες τη χαρά δηλαδή, ήταν εκεί στην άκρη πολύ σκεπτικός και τον ρωτήσανε εσύ γιατί δεν χαίρεσαι και είπε διότι τώρα δεν θα πολεμάμε με τους Έλληνες θα πολεμάμε με όλη την Ευρώπη Ακούσατε το πέμπτο επεισόδιο του ηχητικού ντοκιμαντέρ Έξοδος 1826 Μία σειρά για τα 200 χρόνια από την έξοδο του Μεσολογγίου Αν θέλετε να ακούσετε τη συνέχεια της σειράς, μπορείτε να ακολουθήσετε τους λογαριασμούς των φίλων της Λιμνοθάλασσας σε Spotify, Apple Podcasts και YouTube.

27:41 Δημοσιογραφική έρευνα, αφήγηση, Κατερίνα Τσουμαριώτη. Ηχητική επεξεργασία, μοντάζ, Κωνσταντίνος Χριστογιάννης. Αποσπάσματα διάβασαν. Κατερίνα Στρατηγάκη. Μαρία Νικολοπούλου