ΕΞΟΔΟΣ 1826 - Επεισόδιο 6: «Δυστυχώς μεσολάβησε το Μεσολόγγι»

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Είναι Απρίλιος του 1826. Έξω από το Μεσολόγγι έχει στηθεί σκλαβοπάζαρο. Μια γυναίκα αξίζει ως ο ενάλογο. Ένα όμορφο αγόρι το διπλάσιο. Είμαι η Κατερίνα Τζουμερκιώτη και αυτό είναι το έκτο επεισόδιο του podcast Έξοδος 1826. Μια σειρά ηχητικών ντοκιμαντέρ των φίλων της Λιμνοθάλασσας. για τα 200 χρόνια από την έξοδο του Μεσολογγίου.

00:39 Είναι οι πρώτες μέρες μετά την έξοδο. Οι τάφροι του Μεσολογγίου είναι γεμάτες πτώματα, στηβαγμένα το ένα πάνω στο άλλο. Δεν διακρίνεται φύλλο, πρόσωπο, ταυτότητα. Συνομιλώ με τον διδάκτορα ιστορίας Αντώνη Διακάκη. Τα περισσότερα σπίτια είχαν καταστραφεί. Βγαίνει κύλια η λασία βέβαια της πόλης. Τα πτώματα που ό,τι φαίνεται, πολλά πτώματα συγκεντρώθηκαν και κάηκαν για να αποφευθούν έτσι, για να αποχαθεί η διάδοση επιδημιών.

01:11 Ήταν μια περίπτωση μαζικής σφαγής και έξοδος, με πολλές χιλιάδες θύματα. Όπως και όλη η πολιορκία, πολλά θύματα και από τις δύο πλευρές. Η πόλη ίδια ήταν ένα σωρό σερυπείων. μετά από τόσους μήνες βομβαρδισμού και πολιοργίας ελάχιστα σπίτια είχαν μείνει όρθια. Ερήπια ήταν και οι οχυρώσεις. Δεν ήταν ένα μέρος στο οποίο μπορούσαν να κατοικήσει ένας πληθυσμός, να κατοικήσουν πολλοί άνθρωποι.

01:35 Ξέρουμε, πάλι φυσικά από ελληνικές κυρίως μαρτυρίες, ότι τοποθετήθηκε η Αλβανική Φρουρά. Το μέγεθος της Αλβανικής Φρουράς αυτής ήταν κάποιες εκατοντάδες, ίσως αρχικά 1500 ένοπλοι. ένοπλη. Αργότερα είπαμε ήρθαν και οι οικογένειές τους εκεί. Δεν επιτράπηκε η παρουσία, η μόνιμη εγκατάσταση Ελλήνων Χριστιανών στην πόλη του Μεσολογγίου. Δεν επιτράπηκε δηλαδή από τις Οθωμανικές Δυνάμεις, από τον Κιουταχή.

02:00 Φυσικά δεν έχουμε κάποια λεπτομερή εικόνα αλλά η εικόνα των ερηπίων που υπήρχε μετά την απελευθέρωσή της προφανώς θα υπήρχε και στο διάστημα της Οθωμανικής κατοχής. να αφηγηθεί την ιστορία της. Όμως μοιράστηκε την τύχη των άλλων και οι λαίμαργες φλόγες μας ανάγκασαν σύντομα να βγούμε έξω. Θεέ μου, αυτό που ακολούθησε ήταν πάρα πολύ σκληρό για τα μάτια μιας μάνας που ήταν εξασθενημένη από αρρώστια και κακοχίες.

03:03 Τα παιδιά μου κρέμονταν από τον πατέρα τους. Ζητούσαν την προστασία που δεν μπορούσε πια να τους δώσει. Μη περιμένοντας έλεος από χέρια βαμμένα στο αίμα των συμπατριωτών του Ο σύζυγός μου αμήνθηκε παλικαρίσια Δεν παραδόθηκε Μέχρι που τα σπαθιά των απίστων τον κατέκοψαν και τον ακροτηρίασαν τόσο φρικτά Που δεν μπορούσε πια να αντισταθεί Πολλοί σκοτώθηκαν Λίγοι γλίτωσαν Οι υπόλοιποι εχμαλωτίστηκαν Χιλιάδες άνθρωποι, γυναίκες, παιδιά ηλικιωμένοι, πέρασαν στα χέρια του εχθρού Η ιστορικός και ομότιμη καθηγήτρια του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Μαρία Ευθυμίου αναφέρεται στα όσα βίωσαν Σπαρακτικό, νομίζω το σπαρακτικότερο από όλα γιατί θα σας πω κάτι Αυτή η πλευρά των γυναικόπαιδων δεν έχει την παραμικρή από πουθενά ανάσα Σε πιάνανε, σε βάζανε πάνω σε πλοία και σε μετέφεραν στην Αιγύπτο ή στην Κωνσταντινούπολη όπου ήταν σκλαβοπάδορα και που λιώσουνε μέσα σε ένα μήνα ή για σπουλίδι Το ελληνικό κράτος για πάνω από 20 χρόνια ασχολούνταν με την προσπάθεια να εντοπίσει εχμαλώτους

04:29 οπουδήποτε ήταν αυτοί και να τους αγοράσει. Δεν ήταν μόνο από την Μεσολόγγη, ήταν και από τη Χίο και από τις Ψαράκια τα λοιπά γιατί και από εκεί είχαν συλληφθεί χιλιάδες. Ήρθαν Έλληνες του εξωτερικού που δίναν χρήματα ειδικά για αυτό το λόγο και εντοπίστηκαν κάποια άτομα, τα οποία είχαν πουληθεί στο μεταξύ. Αυτά είχαν συλληφθεί, είχαν πουληθεί σε σκλαβοπάζαρα, τα είχε αγοράσει ο ΑΛΠΑ, ο ΒΓΜΑ που μετά το πούλησε αλλού και που το πούλησε αλλού.

05:01 Πού να τα βρεις αυτά, δεν ήταν και καταγεγραμμένα, έπρεπε να κάνεις ολόκληρη διαδικασία. Δεν έχουμε εικόνα με αριθμό πόσο ήταν πάνω κάτω οι εχμαλωτοί. Ήτανε ο χειριμάνης χιλιάδος. Ήτανε σύμπλομιστικό κομμάτι οι εχμαλωτοί. Σπαρακτικό, νομίζω το σπαρακτικότερο από όλα. Ο εντοπισμός των εχμαλώτων δεν ήταν πάντα εφικτός. Ο Αντώνης Γιακάκης μας εξηγεί το γιατί.

05:33 Υπάρχουν κάποιες μαρτυρίες, απλώς είναι δύσκολο να περιοριστεί κανείς, δηλαδή να βρει κανείς μαρτυρίες που να αφορούν συγκεκριμένα μεσολογγίτες, Μεσολογγίτες, γιατί στο Σκλαβοπάζαρο, να το πούμε έτσι, δεν γινόταν πάντα τέτοια διάκριση. Δηλαδή υπήρχαν άνθρωποι που πουλούνταν και αγοράζονταν και είχαν πιαστεί στην Πελοπόννησο, στο Μεσολόγγι, σε αυτές τις δύο περιοχές.

05:59 Υπάρχουν μαρτυρίες φιλελλήνων ή ανθρώπων που βρέθηκαν με κάποια άλλη ιδιότητα στο Αιγυπτιακό στρατόπεδο. Στη Μεθώνη κυρίως γίνονταν αυτές οι αγοραπολισίες και λένε για την παρουσία εκεί αεχμαλώτων που πιάστηκαν στο Μεσολόγγι, χωρίς να σημαίνει ότι είναι Μεσολόγγιτες, αναγκαστικά, και για Σουλιώτες επίσης, για Σουλιωτοπούλες και άλλους αμάχους.

06:22 Αλλά δεν σημαίνει ότι αυτή η όρη είναι ακριβής. Δηλαδή, μια κοπέλα που μπορούσε να πωλείται ως Σουλιώτισσα, δεν σημαίνει ότι ήταν Σουλιώτισσα. Δεν μπορούμε να βασιστούμε σε αυτές τις καταγραφές. Οπωσδήποτε όμως χιλιάδες άνθρωποι που εχμαρωτίστηκαν στο Μεσολόγγι πολίθηκαν σε σκλάβο πάζερ. Αυτά και μεταφέρθηκαν αργότερα, ξέρουμε που μεταφέρθηκαν, σε διάφορες Ουθωμανικές περιοχές, κυρίως στις περιοχές που αντιστοιχούσαν στην προέλευση εκείνων που πήραν την πόλη.

06:50 Δηλαδή ένας πολύ μεγάλος αριθμός μεταφέρθηκε, στην Αίγυπτο ή σε περιοχές που έλεγχαν οι Αιγύπτοι όπως η Πελοπόννησος ενώ ένας άλλος μεγάλος αριθμός μεταφέρθηκε σε αλβανικές περιοχές ή σε περιοχές που έλεγχαν αλβανοί οπλαρχηγοί στην Ήπειρο ας πούμε και βορειότερα. Λιγότεροι μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη ή στη Σμύρνη ή σε άλλες της Οθωμανικές περιοχές.

07:17 Υπάρχουν και εκείνοι που είχαν βρει καταφύγιο μέσα στα Επιτάνησα χωρίς να εχμαλωτήσουν. Λίγα χρόνια μετά την έξοδο, ο Ιταλός γιατρός του Αιγυπτιακού στρατού, Αλφόν Σονούτσο Μάουρο, γράφει για τα όσα έγιναν στο Μεσολόγγι. Το έργο του έχει λογοτεχνική μορφή. Όμως στις υποσημειώσεις καταγράφει πώς πραγματικά λειτουργούσαν τα σκλαβοπάζαρα.

07:46 Απόσπασμα από την υποσημείωση του Αλφόν Σονούτσο Μάουρο στο έργο του «Η Σκλάβα». Η αγορά των σκλάβων γινόταν στο στρατόπεδο του Ρουμελή Βαλεσή, μισό μήλη από το αραβικό στρατόπεδο. Εκεί το ανθρώπινο εμπόρευμα εξεταζόταν σχολαστικά σε όλα τα απόκρυφα μέρη του σώματος πριν καθοριστεί η τιμή του. Ο αγοραστής φρόντιζε να ψηλαφίσει το κομμάτι του, να του ανοίξει το στόμα για να εξετάσει την κατάσταση των δοντιών του.

08:14 Αν τον ικανοποιούσε, το πλήρωνε και το οδηγούσαν μπροστά του Μια όμορφη γυναίκα πληρωνόταν ακριβά για να πουληθεί σε ακόμη υψηλότερη τιμή σε κάποιον μπέι Δεν ήταν σπάνιο να τη δει κανείς να πουλείται τέσσερις ή πέντε φορές μέσα στην ίδια ημέρα σε τέσσερις ή πέντε διαφορετικούς διεκδικητές Αφού ικανοποιούσαν τα καπρίτσια τους, τη μεταπολούσαν με κέρδος στους επόμενους που έφταναν Μια γυναίκα γενικά άξιζε όσο ένα άλογο Ένα όμορφο αγόρι το διπλάσιο ή το τριπλάσιο Οι γριές και οι ανάπηρες πουλούνταν σε εξευτελιστική τιμή Όταν δεν έβρισκαν αγοραστή, εκφυλισμένοι στρατιώτες έφταναν σε τέτοια βαρβαρότητα ώστε να τις σκοτώνουν για διασκέδαση Κάποιες από αυτές τις ιστορίες φτάνουν μέχρι σήμερα Η Μαρία Γιφτογιάννη, αντιπρόεδρος της Διεθνούς Αδελφότητας Απογόνων των Ελεύθερων Πολιορκημένων, αναφέρεται σε δύο από αυτές τις γυναίκες.

09:17 Η γρυσάνθη Βορύλα κατά την έξοδο κρατούσε στην αγκαλιά της το βρέφος της, το οποίο το είχε δεμένο με πανί πάνω της, μαζί με μια εικόνα της Παναγίας. Μάλιστα είχε βάλει στο στόμα του βρέφους ένα απνευμόνι από σκύλο για να μην κλάψει την ώρα της εξόδου και ακουστή Η ίδια εχμαλωτίστηκε και κατά τη διάρκεια της εχμαλωσίας της πέταξε το βρέφος της μαζί με την εικόνα για να μην πέσουν στα χέρια των εχθρών Το βρήκαν όπως λένε οι μαρτυρίες των συγγενών της άλλοι εξοδείτες και το παρέδωσαν στον πατέρα του.

10:03 Έπειτα από δύο χρόνια ο άντρας της κατέβαλε λύτρα και την απελευθέρωσε. Η Εκατερίνη Λοχαϊτοπούλα ήταν από ένα χωριό της Τριχωνίδας, της Πολάητα και μαζί με τη μητέρα της Λεϊμονιά είχαν κλειστεί στο Μεσολόγγι το 1825. Συμμετείχαν στην έξοδο, τραυματίστηκαν και ο Σουλεϊμάν έπιασε και τη μητέρα της και την ίδια, η αιχμάλωτης και τις δύο, όμως τις απελευθέρωσε.

10:40 Από τα τραύματα της δεν μπορούσε έπειτα να μιλήσει καλά η ίδια. Πάρα πολλές ιστορίες έμειναν άγνωστες Γνωρίζουμε όμως αυτή τη Σοφίας Μαζρό Η ιστορία της τυπώθηκε σε φυλάδιο Αντίτυπα κυκλοφόρησαν στο Λονδίνο, το Παρίσι, ακόμα και στην Αμερική Ρωτώ για αυτή τη γυναίκα τη Σπυριδούλα Δημητρίου Είναι ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια της έκθεσης «Μεσολόγγι 1826. Διακόσια χρόνια από την έξοδο» που φιλοξένησε για το επαιτειακό έτος το Μουσείο Μπενάκη.

11:29 Το κείμενο αυτό κυκλοφόρησε στις Ενωμένες Πολιτείες το 1828 και ο τίτος αρχίζει με τη φράση «Η τουρκική βαρβαρότητα». Στη συνέχεια, περιγράφει την εμπειρία της Σοφίας Μαζρό και των δύο θυγατέρων της το βράδυ της πτώσης στο Μησολογγείο στις 10 Απριλίου 1826 κατά την έξοδο του Μησολογγείου. Μας πληθωρεί ότι οι κόρες της Μαζρό εχμαλωτιθήκαν κατά την κατάληψη του φορείου της πόλης από τους Οθωμανούς, ενώ ο σύζυγος και ο πατέρας τους σκοτώθηκε μπροστά τους γεγονός που επωγγευματίζει την τραγικότητα των γεγονότων.

12:20 Η πληροφορία υπάρχει πάλι στη πρώτη σελίδα ότι το κείμενο είναι αυτοβιογραφικό αφηγημένο από την ίδια την κυρία Μαζρώ και μεταφρασμένο από έναν κύριο Κέλχ ο οποίος ήταν πράκτορας, μάλλον εμπορικός πράκτορας στο Λονδίνο. Με την εχμαλασσία της και με τις κόρες της έχασαν το σπίτι τους, έγιναν μάρτυρες στο χαμό του πατέρα τους.

12:53 Αυτό έγινε στη διάρκεια που προσπαθούσε ο ίδιος να προστατέψει την οικογένειά του. Εξάλλου υπάρχουν δηλαδή ιστορικές αναφορές ότι γινόταν αυτά τα πράγματα στο μεσολογική την εποχή και να μην είναι η πραγματικότητα και να μην υπάρχει μία Σοφία Μαζρό υπήρχαν άλλα άτομα που ζήσαν αυτή την εμπειρία Η συνέχεια της αφήγησης της Σοφίας Μαζρό Είχε φτάσει πια η στιγμή που η μοίρα είχε ορίσει να χωριστώ ίσως για πάντα από τα αγαπημένα μου παιδιά Μας δόθηκε μόνο μια στιγμή να αγκαλιαστούμε Μετά τα πήραν βία από κοντά μου οι ανέσθητοι άθλοι Και τα διέταξαν να επιβιβαστούν στο πλοίο που θα τα μετέφερε σε μια μακρινή χώρα Όπου θα παραδίδονταν στη σκλαβιά Πριν επιβιβαστούν τους επιτράπηκε να γονατίσουν και να φιλήσουν το χώμα της γενέτειράς τους Το τελευταίο χριστιανικό έδαφος που κατά πάσα πιθανότητα θα πατούσαν ποτέ ξανά Τα μάτια μου τα ακολουθούσαν μέχρι που ο αέρας και τα κύματα τα έκρυψαν από την όρασή μου Με όλη μου την καρδιά θα τα συνόδευα Θα μοιραζόμουν τα βασανά τους αλλά μου το αρνήθηκαν

14:15 Με άφησαν ελεύθερη να περιπλανιέμαι όπου ήθελα Χωρίς σπίτι, στερημένη από κάθε αγαπημένο μου πρόσωπο Σαν να μην έφταναν οι συμφορές μου ήμουν εκτεθειμένη στις προσβολές του εχθρού Σύντομα έφτασα στα πιο φρικτά όρια της εξαθλίωσης από πείνα και απόγνωση Η ανάμνηση εκείνων των μηνών συγκλονίζει ακόμα τη μνήμη μου Στο μεταξύ στην Επίδαυρο συνεδριάζει η Τρίτη Εθνοσυνέλευση Είναι μεγάλη Τετάρτη όταν φτάνει η είδηση από το Μεσολόγγι Η συνέλευση διακόπτει τις εργασίες της Ανάμεσα σε αυτούς που βρίσκονται εκεί είναι και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης Η Μαρία Ευθυμίω αναβιώνει τη στιγμή Αυτά τα δύο χρόνια που η Εθνοσυνέλευση κυλάει Ο Κολοκοτρώνης είναι σε αυτή την Εθνοσυνέλευση και σε όσα γίνονται Και αν διαβάσετε τα απομνημανιωματά του Λέει και ήμασταν και κάναμε αυτό και ήρθε από το Μεζολόγγι το μήνυμα αυτό Δηλαδή μιλάει ο Κολοκοτρώνης στα απομειονέματα του ως πολιτικός πλέον, πολιτικός στις έθνες της Εθνοσυνέλευσης, με τη γραμμή και στρατιωτική και πολιτική.

15:33 Αλλά σε μια βαθιά πολιτική διαδικασία που είναι η Εθνοσυνέλευση. Και όταν ήρθε, είναι συγκλονιστικό αυτό το τμήμα των απομειονευμάτων του, Όταν ήρθε στην Εθνοσυνέλευση το μήνυμα ότι έπεσε το Μεσολόγγι, γράφει αυτός ήταν και δωρικός, δεν έγραφε, είχε υπαγορεύσει τα απομνημονέματα του στον Τερτσέτη, τον δικαστή που τον αθώωσε, τον δίκητη.

16:07 και η διατύπωση είναι ήρθεν το μήνυμα ότι έπεσεν το Μεσολόγγι δεν έκρανε κανείς για ώρες δεν έκρανε δηλαδή όλοι έπεσε απόλυτη σιωπή γιατί χανόμεθα δηλαδή θέλω να πω η αίσθηση ήταν έπεσε το Μεσολόγγι χανόμαστε Απόσπασμα από τα απομνημονεύματα Θεόδωρου Κολοκοτρώνη Όπως τα υπαγόρευσε στον Γεώργιο Τερτσέτη Την ημέρα των Βαΐων έκαμαν γιουρούσεις στο Μισολόγγι οι ήρωες του Μισολονγιού Σε τόσες χιλιάδες ασκέρι, σε τόσα κανόνια, χαντάκια, καβαλαριά Εγκλήτωσαν δύο χιλιάδες και το γυναικόπαιδο έγινε θύμα Μας ήλθε είδησης μεγάλη τετράδι εις το δειλινό που είχε πάυσει η συνέλευσης και είμεθα εις κάτι ίσκιους Μας ήλθε είδησης ότι το Μεσολόγγι εχάθη Έτσι εβάλαμεν τα μαύρα όλοι Μισή ώρα εστάθη σιωπή που δεν έκρινε κανένας Αλλά εμέτραε καθένας με το νουν του τον αφανισμό μας Βλέποντας εγώ τη σιωπήν εσυκώθηκα εις το πόδι και τους ομίλησα λόγια για να εμψυχωθούν Τους είποτε το Μισολόγγιε χάθη εν δόξος και θα μείνει αιώνας αιώνων η Ανδρεία Εάν βάλουμε τα μαύρα και οκνεύσουμε θα πάρουμε το ανάθεμα και θα πάρουμε το αμάρτημα των αδυνάτων όλων

17:46 Με απεκρίθηκα Τι να κάνουμε τώρα κολοκοτρώνι Τι να κάνουμε τους λέγω Την αυγή να κάνουμε συνέλευση να αποφασίσουμε κυβέρνησην πέντε, έξι, οκτώ άτομα δια να μας κυβερνήσουν και να διαλέξουμε και άτομα να αποφασίσουν να ανταποκρίνονται με τα εξωτερικά και εμείς οι άλλοι να σκορπίσουμεν στις επαρχίες και να πιάσουμε γενικώς τα άρματα, ώστε πρώτο πιάσαμεν στην επανάσταση.

18:18 Λίγες ημέρες αργότερα, η κυβέρνηση Κουντουριώτη παρετείται. Ήδη, οι πρώτοι επιζώντες φτάνουν στο Ναύπλιο. Η πόλη καλείται να βοηθήσει. Ο Αντώνης Γιακάκης μας διηγείται τι συνέβη. Ήταν ίδια η εμφάνιση τους τέτοια, δηλαδή η εξάντληση, τα κουρέλια που φορούσαν, το αποστεωμένο σώμα και πρόσωπο. Έριχναν το τι είχαν περάσει. Δεν είναι κάτι που συμβαίνει συχνά, σε αντίθεση από ό,τι φαίνεται και με άλλες περιστάσεις.

18:55 ήταν σαφές το ότι είχαν βγει από μια μεγάλη δοκιμασία. Οργανώθηκαν έρευνες στο Ναύπλιο τότε και η ίδια επιπτώση του Μεσολογγίου ακόμα είχε πολιτικές επιπτώσεις, αναβλήθηκαν όπως είναι γνωστό οι εργασίες της Εθνοσυνέλευσης για αργότερα. Λειτουργήσε δηλαδή σαν ένα σοκ για την ηγεσία των επαναστατών και για την επαναστατική κοινωνία και την ατμόσφαιρα που υπήρχε στις απελευθερωμένες περιοχές.

19:20 Διαφορετική ήταν η διαδρομή όσων επέζησαν Οι ένοπλοι που κατάφεραν να φύγουν από την πόλη ήταν μεν ζωντανοί αλλά όχι αλόβητοι Βγήκαν πεινασμένοι, οργισμένοι και με την αίσθηση ότι οι άλλοι Έλληνες τους είχαν εγκαταλείψει Η Μαρία Ευθυμίου μιλά για αυτή την οργή Από τους ενόπλους έχουμε άλλη ιστορία διότι όπως σας είπα οι ένοπλοι είχαν απώλειες αναλογικά ελάχιστες σε σχέση με τους και λογικό είναι γιατί ήταν άνθρωποι που ξανά πολεμούν και το παίζαν τη ζωή τους και προχώρησαν αυτοί είχαν δώσει ραντεβού σε διάφορα σημεία οι εξοβήτες όπως λέγονταν κάποια από αυτά τα ραντεβού της συμφωνίας συναντήσεις λειτουργήσαν άλλες όχι λογικό είναι γιατί και ο Θωμανίχας δεν ήτανε, έλεγχαν το πεδίο δεν είναι εδώ και απέραντο το πεδίο και οι ίδιοι ήταν χιλιάδες πολεμιστές οπότε δεν ήτανε και πάλι η ικανότητα ας πούμε πολέμου και γνώσης των βουνών αυτών των πολεμιστών βοήθησε να διαζωθούν μισέ μεγάλα από σωστά αυτοί εξελίχθηκαν σε κάτι πολύ βαρύ για την επανάσταση αυτοί οι άνθρωποι

20:43 τόσο τιμημένοι που όλος ο ελληνισμός τους τιμώσε, γιατί πήραν αυτή τη μεγάλη απόφαση. Αυτοί ήταν πολύ οργισμένοι, δήλωναν πολύ οργισμένοι με όλους τους υπόλοιπους Έλληνες, θεωρούσαν ότι δεν τους βοήθησαν όσο έπρεπε, όταν θα έπρεπε και τα λοιπά, ότι αδιαφόρησαν. Λογικό, οι άνθρωποι αυτοί ήταν μέσα στη δικό τους κακό και αισθανόταν ότι δεν έγιναν όσα θα έπρεπε.

21:17 Η άλλη πλευρά θεωρούσε ότι έκανα πολλά και ζούσαν πολλά και κάναμε όλοι όσοι μπορούσαν. Εν πάση περιπτώσει πάντως οι εξοδείπες είχαν ένα αίσθημα αδικίας. Αυτό το προέβαλαν και όχι μόνο αυτό αλλά μετακινήθηκαν στην Πελοπόννησο με στόχο να βρεθούν στο ναύπλιο που ακόμη λειτουργούσε η κυβέρνηση. Δεν ήξερες πόσο θα κρατηθεί το ναύπλαιο, αλλά ακόμη λειτουργούσε.

21:46 Και μετατράπηκαν στον τρόμο των κατοίκων του ναυπλίου και όλης της περιοχής διότι ορμούσαν στα σπίτια, λαϊλατούσαν, θεωρούσαν αυτονόητο ότι έχουν δικαίωμα να λαϊλατούν τους Έλληνες διότι δεν τους είχαν βοηθήσει. και απέκτησε αρνητική διάσταση η λέξη εξοδίτης για αρκετούς από αυτούς τους ενόπλους. Δεν είναι ότι όλοι το κάμανε αυτό, αλλά αρκετοί από αυτούς τους ενόπλους αυτό κάμανε.

22:21 Όσοι πολέμησαν στο Μεσολόγγι συνέχισαν να μάχονται και μετά την έξοδο. Όμως η ενότητα που είχαν βιώσει μέσα στην πολιορκία φαίνεται ότι είχε χαθεί. Ο Αντώνης Γιακάκης μας λέει τα προβλήματα που αντιμετώπισαν. δηλαδή μέσα στο Μεσολόγγι, όταν έλειψε η πίεση από τον εχθρό, ξεπήρισαν πάλι διαφορές ανάμεσα σε Ρουμελιώτες, σε Σουλιώτες, στον ένα απ' τον αρχηγό και στον άλλο, πολιτικές διαφορές, κομματικές ταυτίσεις έγιναν ισχυρές, προσωπικές φιλοδοξίες πάλι αναδύθηκαν.

23:18 Η μεγάλη νίκη της Αράχοβας, σε πάση περιπτώσει, ήταν για τους επιζώντες Μεσολόγγιδες ενόπλους, και να είδω σε εκδίκησες για αυτό που είχε συμβεί στο Μεσολόγγι. Για τους άλλους ήταν ένας μακρύς αγώνες επιβίωσης, για τους αμάχους ιδίως της πόλης. Οι γυναίκες και ορφανά έπρεπε να αγωνιστούν για να επιβιώσουν στο ναύπλιο, ακόμα και ζητιανεύοντας ή ζητώντας από την κυβέρνηση όποια ήταν αυτή, όποιες δυνατότητες είχε για να τους περιθάλψει.

23:46 Συνέχεια της αφήγησης της κυρίας Σοφίας Μαζρό Εκεί που δεν το περίμενα, η βοήθεια ήρθε Ένας ξένος εμφανίστηκε ανάμεσά μας Αν και δεν ήταν Έλληνας, μας διαβεβαίωσε ότι λατρεύαμε τον ίδιο σωτήρα Ήρθε, όπως είπε, για να απαλύνει τα βάσανά μας Μας είχε φέρει τρόφιμα και ρούχα σταλμένα γενναιόδωρα από φίλους μιας πολύ μακρινής χώρας, της Αμερικής Τους οποίους δεν είχαμε δει ποτέ στη ζωή μας και πιθανότατα δεν θα βλέπαμε ποτέ Αυτή η βοήθεια στάθηκε αφορμή να σωθούν οι ζωές πολλών φτωχών γυναικών και παιδιών Εύχομαι να μην ξεχάσω ποτέ να θυμάμαι αυτούς τους ανθρώπους Ο ευεργέτης μας συνοδευόταν από έναν άλλον άνδρα Όπως έμαθα αργότερα ήταν ο κυβερνήτης ενός αγγλικού πολεμικού πλοίου Σε αυτόν εξιστόρισα με τη βοήθεια διερμηνέα την ιστορία μου Συγκινήθηκε τόσο που δάκρυα έτρεξαν από τα μάτια του Κυρία μου, είπε, έχετε ήδη υποφέρει πάρα πολύ Αν δεχτείτε να ταξιδέψετε μαζί μου στην Αγγλία σας υπόσχομαι ότι θα μεταφερθείτε με ασφάλεια «Εκεί θα γίνετε δεκτοί με θέρμη και θα βρείτε φίλους που θα συνεισφέρουν στην ανακούφισή σας».

25:13 Και πρέπει να πω, απονέμοντας δικαιοσύνη σε αυτόν τον καλό άνθρωπο, ότι δεν με εξαπάτησε. Την ίδια ώρα, σε όλη την Ευρώπη, ο τύπος είχε ήδη στραμμένα τα μάτια του στο μεσολόγγι. Ο καθηγητής φιλοσοφίας δικαίου και θεωρίας θεσμών στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστημίο Αθηνών Αριστίδης Χατζής εξηγεί τις αντιδράσεις. όταν μαθαίνουνε στη Εθνοσυνέλευση που έχει ξεκινήσει η τρίτη για το Μεσολόγγι, για λίγη ώρα δεν μιλάει κανείς, καταλαβαίνουν όλο το μέγεθος της καταστροφής, το περιμένουν βέβαια, αλλά δεν χάνουν την αισιοδοξία τους, για έναν ρεαλιστικό λόγο, όχι γιατί είναι θεροβάμονες, γιατί γνωρίζουν ότι οι ευρωπαϊκές δυνάμεις έχουν αρχίσει, έχουν αποφασίσει μάλλον να αντιμετωπίσουν με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο το ελληνικό ζήτημα.

26:34 Μπορεί να μην είναι ένας τρόπος ιδανικός για τους Έλληνες. Αρχίζουν πια να αμφισβητούν για το αν θα κατορθώσουν να πετύχουν την ανεξαρτησία. Αρχίζουν και συζητάνε την αυτονομία ως μια ρεαλιστική λύση. Αλλά είναι απολύτως βέβαιοι ότι δεν θα καταρρεύσει η επανάσταση εξαιτίας του Μεσολογγίου. έτσι το βλέπουν και οι ξένοι δηλαδή αντιλαμβάνονται ότι οι Έλληνες βρίσκονται σε πολύ δύσκολη θέση ότι τα πράγματα δεν πάνε καλά για την Ελλάδα αυτό φαίνεται από τις αγορές πέφτει η αξία του ελληνικού ομολόγου αλλά είναι ανομενόμενο μετά από μια τέτοια ήττα και γρήγορα ο ευρωπαϊκός τύπος αρχίζει να ασχολείται με όχι την ίδια ένταση αλλά με αρκετό ενδιαφέρον για το τι θα γίνει τώρα.

27:30 Στο πεδίο η μάχη είχε χαθεί. Όμως οι αντιδράσεις μετέτρεψαν την έξοδο σε διπλωματική νίκη των επαναστατημένων Ελλήνων. Η Χριστίνα Κουλούρη, καθηγήτρια ιστορίας και πρίτανες του Πανδύου Πανεπιστημίου, μας εξηγεί γιατί. Δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστούμε ότι η έξοδος του Μεσολογγίου έσωσε την ελληνική επανάσταση. Αυτό λοιπόν το τραγικό γεγονός που αναβυσβήτητα ήταν μια ήττα μετουσιώθηκε σε νίκη και είναι από αυτές τις ήττες που γίνονται νίκες, δηλαδή είναι η νίκη των ηττημένων όπως θα λέγαμε.

28:08 Πώς έγινε αντιληπτή η έξοδος. Καταρχάς ήταν ο αγώνας του χριστιανισμού εναντίον του Ισλάμ. Αυτό είναι πάρα πολύ έντονο σε πολλές αποδόσεις του γεγονότος. Δηλαδή ήταν οι χριστιανοί που υποφέρουν κάτω από τον ζυγό των μουσουλμάνων. Άρα υπάρχει και ένα θρησκευτικό στοιχείο σε αυτή την έξοδο. Δηλαδή είναι η σκηνή του μαρτυρίου.

28:34 Το δεύτερο στοιχείο είναι οι μάρτυρες. Αυτοί όλοι οι οποίοι έκαναν την έξοδο στην πραγματικότητα αναπαραστάθηκαν και από τον γραπτό λόγο και από την ζωγραφική ως μάρτυρες που θυσιάστηκαν. Άρα εδώ υπάρχει και το στοιχείο της θυσίας. Έχουμε λοιπόν μια σειρά από σύμβολα που έρχονται στο προσκήνιο και που δημιουργούν πολύ μεγάλη συμπάθεια στους φιλέλληνες.

29:04 και αυτό σημαίνει ότι η κοινή γνώμη της Ευρώπης πια πιέζει τις κυβερνήσεις. Δηλαδή νιώθουν οι κυβερνήσεις που μέχρι τότε μπορεί να δίσταζαν στο να πάρουν θέση απέναντι στον αγώνα των Ελλήνων, νιώθουν την πίεση πια από την κοινή γνώμη. Η πίεση εντάθηκε ακόμη περισσότερο. Στους ευρωπαϊκούς κύκλους, μας λέει ο Αριστίδης Χατζής, κυκλοφόρησε μια θεωρία.

29:32 Σιγά σιγά αρχίζει να κυκλοφορεί στην Ευρώπη μία μάλλον θεωρία συνομωσίας, φιλελληνική θεωρία συνομωσίας η οποία οξύνει ακόμα περισσότερα τα πνεύματα. Αυτή η θεωρία λέει ότι ο Ιμπραήμ έχει αποφασίσει να εξοντώσει όλους τους Έλληνες ή να τους μεταφέρει ως σκλάβους στην Αίγυπτο και να απικίσει την Πελοπόννησο με μαμελούκους.

29:55 Αυτή η θεωρία ακούγεται τόσο πολύ ώστε τη συζητούν ακόμα και στα ευρωπαϊκά υπουργικά συμβούλια. Δεν πρέπει να επιτρέψουμε να γίνει αυτό που σχεδιάζει ο Εμπραήμ. Και δημιουργεί ένα ακόμα πιο θετικό κλίμα για τους Έλληνες. Και ακόμα μεγαλύτερη πίεση ειδικά στις δύο δημοκρατικές δυνάμεις, σχετικά δημοκρατικές, τη Γαλλία και τη Μεγάλη Βρετανία.

30:19 εκεί που η πίεση της κοινής γνώμης είναι πολύ ισχυρή και ειδικά η πίεση των ελίτ. Ελίτ οικονομικές, πολιτικές και πνευματικές που πιέζουν πολύ την ελληνική κυβέρνηση και την γαλλική να κάνουν κάτι για το ελληνικό ζήτημα. Δεν γίνεται να μην κάνουν. Στην Κωνσταντινούπολη η Βρετανική πρέσβεια παρακολουθεί τα γεγονότα από κοντά.

30:42 Ο Αριστιδης Χατζής λέει. Εκείνη την εποχή είναι πρέσβης του Ινωμένου Βασιλείου της Αγγλίας στην Κωνσταντινούπολη ο Στράθορτ Κάνινγκ, ο εξάδελφος του Τζορτς Κάνινγκ Έχει αλλάξει η πολιτική των Άγγλων εξαιτίας του Κάνινγκ Οι Άγγλοι βλέπουν την ελληνική περίπτωση ως μια ευκαιρία και θεωρούν ότι θα είναι ενάντια στα συμφέροντά τους η κατάρρευση της ελληνικής επανάστασης Οπότε ο Στράθουρ Κάνινγκ στέλνει στον ξάδερφό του ένα ενημερωτικό σημείωμα όταν μαθαίνει τα νέα για το Μεσολόγγι και λέει το εξής ο Στράθουρ Κάνινγκ.

31:21 Χθες ήρθαν τα νέα ότι έπεσε το Μεσολόγγι και αυτό είναι πολύ σημαντικό για τον Σουλτάνο. Ο Σουλτάνος το θεωρεί πολύ... έχει και αυτός μια αιμονή με το Μεσολόγγι, θέλει να πέσει οπωσδήποτε, πέφτει και λέει ο στρατφουρκάνι πήγανε οι πρέσβεις από άλλα κράτη να συγχαρούν τον Ρεΐ Σεφέντη, δηλαδή τον Υπουργό Εξωτερικών των Τούρκων, αυτό είναι το αξίωμα λεγόταν Ρεΐ Σεφέντη, να τον συγχαρούν για την πτώση του Μεσολογγίου.

31:50 εγώ προφανώς του λέει του ξαδέλφου του δεν πήγα γιατί το θεωρώ απαράδεκτο άπρεπο να πάω να συγχαρώ για κάτι τέτοιο είναι φανερό από τον τρόπο που γράφει ο Στράθρο Κάνινγκ ότι ο Στράθρο Κάνινγκ το έχει εκλάβει ως ένα πολύ αρνητικό γεγονός όχι μόνο γιατί δεν συμφέρει την Βρετανική πολιτική αλλά γιατί και οι δύο ειδικά ο Στράθρο Κάνινγκ έχουν αρχίσει να αντιμετωπίζουν ο Στράθρο Κάνινγκ από πολύ νωρίτερα την ελληνική επανάσταση με έναν τρόπο ο οποίος διαφέρει πάρα πολύ από τον τρόπο που τον αντιμετωπίζουν οι διπλωμάτες των άλλων ευρωπαϊκών ισχυρών κρατών.

32:32 Βρετανία και Γαλλία στηρίζουν πλέον το ελληνικό ζήτημα. Όμως στη Βιέννη η αντίδραση είναι διαφορετική. Είναι χαρακτηριστικό ότι τις μέρες εκείνες που πέφτει το Μεσολόγγι οι τρεις δυνάμεις θα βρίσκουν. Οι δύο τουλάχιστον. Η Βρετανία και η... Αυστρία πώς μπαίνει. Το Μεσολόγγι άλλαξε την αυστριακή στάση. Όχι δεν την αλλάζει την αυστριακή στάση αλλά ο Μέτερνιχ ο οποίος κάπου λέει ο Μέτερνιχ καλά πήγαιναν τα πράγματα με τον Ιβραήμ αλλά μεσολάβησε το Μεσολόγγι.

33:08 Παρά τις μεμονωμένες αντιδράσεις και τους δισταγμούς Το Μεσολόγγι γίνεται καταλήτης εξελίξεων για την επαναστατημένη Ελλάδα. Είναι και εργαλείο, γιατί γεωγραφικά προσφέρεται ως εργαλείο, αλλά είναι ο καταλήτης γιατί μετά την έξοδο, όχι γιατί συγκινήθηκαν τώρα οι μεγάλες δυνάμεις κτλ, όχι, αλλά γιατί είναι πια η κατάσταση έχει εξελιχθεί με τέτοιο τρόπο που οι Βρετανοί κυρίως και οι Ρώσοι αλλά και οι Γάλλοι μετά αντιλαμβάνονται ότι δεν γίνεται να μην αντιδράσουμε κάποιο τρόπο.

33:47 Δεν γίνεται να μην δοθεί λύση σε αυτό το ζήτημα. Επαναλαμβάνω, γιατί οι Βρετανοί και οι Γάλλοι αισθάνονται και την πίεση της κοινής γνώμης και των ελίτ που υποστηρίζουν τους Έλληνες. Αυτό δημιουργεί εντυπώσεις, δημιουργεί κάποιες σκεκτημένες ταχύτητες σε πολλούς. ξεκινάνε δηλαδή να αντιδρούν και από εκεί πέρα δεν μπορούν να σταματήσουν έχει αρχίσει ήδη και η συνεννόηση την οποία την κάνει αργά αλλά σταθερά ο Τζοτς κάνει με τους δικούς του όρους οπότε το Μεσολόγγι είναι οπωσδήποτε γι' αυτό δηλαδή είναι απολύτως βέβαιο ότι είναι ο καταλήτης για τις θετικές διπλωματικές εξελίξεις που θα ακολουθήσουν.

34:32 Μια σειρά ηχητικών ντοκιμαντέρ για τα 200 χρόνια από την έξοδο του Μεσολογγίου. Αν θέλετε να ακούσετε τη συνέχεια της σειράς, μπορείτε να ακολουθήσετε τους λογαριασμούς των φίλων της Λιμοθάλασσας σε Spotify, Apple Podcasts και YouTube. Δημοσιογραφική έρευνα, αφήγηση Κατέρυνα Τζουμερκιώτη. Ηχητική επεξεργασία, μοντάζ Κωνσταντίνος Χριστογιάννης.

35:01 Αποσπάσματα διάβασε Κατερίνα Στρατηγάκη