Social media: Ένας κουλοχέρης ντοπαμίνης

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Καλωσορίσατε στο SciTales! Όχι αυτό, το καινούργιο SciTales! Είμαι ο παρουσιαστής σας, ονομάζομαι ***. Τι τον ιδιοκρατήσατε! Καλωσορίσατε λοιπόν στη νέα έκδοση του SciTales με τον Τάσο Νικολόπουλο. Τσιμπήστε κάτι, γιατί τα σφυνάκια επιστήμης είναι πια κρασοπότυρα επιστήμης. Όταν γίνουν με κροκανάτες θα σας συντοπίσουμε.

00:27 Υποσμιώσεις. Δεν υποστηρίζουμε την κατανάλωση αλκοολούχων σκευασμάτων, ειδικά από ηλικίες κάτω των 18 ετών. Το παρόν podcast αφορά την επιστήμη και όχι το αλκοόλ. Ο παρουσιαστής δεν είχε γραφεί μεθυσμένος, αν και αυτό θα εξηγούσε πολλά. Γεια σας και καλώς ήρθατε σε άλλον επεισόδιο SciTales. Σήμερα θα μιλήσουμε για κάτι που κάνουμε όλοι, σχεδόν μηχανικά, από τη στιγμή που θα ξυπνήσουμε μέχρι το δευτερόλεπτο πριν κλείσουμε τα μάτια μας.

00:51 Δηλαδή, να ασχολούμαστε με τα social media. Ίσως νομίζετε ότι είναι απλώς εφαρμογές στο κινητό μας. Όμως, σύμφωνα με έρευνα του 2018, το 88% των νέων από 18 έως 29 ετών και το 64% των ανθρώπων πάνω από 50 ετών είναι πλέον μόνιμοι κάτοικοι αυτού του ψηφιακού κόσμου. Επιπλέον, οι χρήστες παγκοσμίως υπολογίζεται ότι φτάνουν τα 4,89 δισεκατομμύρια, σημειώνοντας μια τεράστια αύξηση της τάξης του σχεδόν 80% μέσα στα τελευταία 5 χρόνια.

01:24 Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε κάτι σημαντικό. Η σημερινή γενιά εφήβων και νέων ενηλίκων είναι η πρώτη στην ιστορία που μεγαλώνει σε ένα κόσμο απόλυτα συνδεδεμένο με smartphones και μια αναπόφευκτη κουλτούρα συνεχούς κοινοποίησης. Είναι ουσιαστικά η πρώτη γενιά που βιώνει αυτό το πείραμα. Τι κάνει όμως αυτή η συνεχή σύνδεση στον εγκεφαλό μας?

01:42 Είναι απλώς μια μοφή διασκέδασης ή μήπως αναδιαμεωθώνουμε τη βιολογία μας, χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Ας ξεκινήσουμε από τα δύσκολα, την ευρωβιολογία. Όταν ανεβάζουμε μια φωτογραφία και έχονται τα πρώτα likes, ο εγκεφαλός μας κάνει ένα μικρό πάρτι. Σκεκριμένα, ενεργοποιείται η κοιλιακή καλυπτήρια περιοχή του εγκεφάλου, η οποία χαίρεται σαν μικρό παιδί.

02:04 Αυτή η περιοχή είναι το κέντρο ανταμοιβής μας. Κάθε like, αντίδραση, καρδούλα και σχόλιο προεδρευτεί μια δόση τοπαμίνης. Η τοπαμίνη είναι ένας χημικός αγγελιοφόρος που μεταφέρει μηνύματα μεταξύ των νευρώνων του εγκεφάλου, επηρεάζοντας τη συμπεριφορά, τη μάθηση και την ύμη. Σχετίζεται με το σύστημα ανταμοιβής, την ευχαρίστηση, το κίνητρο και τη συγκέντρωση Ερώτε χρειαζόμαστε σε φυσιολογικά επίπεδα Διότι οποιασδήποτε ενισορροπίες συνδέονται με παθήσεις όπως η νόσος του Πάρκινσον, η δέπη και η κατάθλιψη Ξέρετε όμως πού αλλού πυροδοτούνται δόσεις τοπαμίνης?

02:38 Στον τζόγο και στα ναρκωτικά Οι επιστήμονες πλέον παρομοιάζουν τα social media με τους κουλοχέριδες στο καζίνο Δεν ξέρεις πότε θα έρθει η επόμενη νίκη ή καλύτερα το επόμενο ενδιαφέρον post και έτσι συνεχίζεις να τραβάς το μοχλό, δηλαδή να κάνεις scroll. Και προσέξτε, αυτό δεν είναι τυχαίο. Στη Silicon Valley, οι τεχνικοί και οι προγραμματιστές συνεργάζονται στενά με ψυχολόγους για να εκμεταλλευτούν ακριβώς αυτόν τον μηχανισμό.

03:03 Κάθε χρωματική παλέτα, ο σχεδιασμός των εικονιδίων, ακόμη και ο ήχος της ειδοποίησης έχουν σχεδιαστεί ή να χρηματοδοτήσουν την προσοχή μας. Γιατί όμως πως τάρουμε? Έχετε να ρωτηθεί ποτέ γιατί νιώθουμε την ανάγκη να μοιραστούμε τα ταξίδια μας, τα κατορθώματά μας ή γενικότερα στιγμές της ζωής μας? Αν δούμε την περίφημη πυραμίδα του Μάσλο θα καταλάβουμε πολλά.

03:23 Η πυραμίδα του Μάσλο είναι μια θεωρία στην ψυχολογία που ειραρχεί τις ανθρώπινες ανάγκες σε πέντε πίπεδα. από τις πιο βασικές όπως είναι η τροφή και η στέγαση μέχρι την κορυφή της αυτοπραγμάτωσης δείχνοντας ότι οι ανάγκες που βρίσκονται ψηλότερα απαιτούν την κάλυψη αυτών που βρίσκονται αμυλότερα. Επομένως, ανεβάζουμε περιεχόμενο για να καλύψουμε κάποιες ανάγκες.

03:45 Την ανάγκη μας να ανήκουμε κάπου. Την αυτοεκτήμησή μας. Ψάχνουμε την επιβεβαίωση μέσα από τα αγωγεντρικά πως. Αλλά και την αυτοπραγμάτωση. εργάζεται ο κέφαλός μας μια εικόνα σε σχέση με ένα κείμενο. Εξήντα χιλιάδες φορές πιο γρήγορα. Γι' αυτό το TikTok, το Instagram και τα YouTube Shorts είναι τόσο εθιστικά. Δεν χρειάζεται να σκεφτείς.

04:42 Η οπτική πληροφορία μπαίνει κατευθείαν στο σύστημα προκαλώντας άμεση συναισθηματική διέγερση. Παρακάπτει τη λογική μας σκέψη και χτυπάει κατευθείαν στο συνέστημα. Αυτό δημιουργεί όμως και άλλες παρενέργειες. Έχετε ακούσει για το Phantom Vibration Syndrome? Το σύνδρομο δηλαδή της φανταστικής δόνησης. Είμαι σίγουρος ότι σας έχει συμβεί.

05:01 Νιώθετε το κινητό σας να δονείτε στην τσέπη σας. Βάζετε το χέρι και δεν υπάρχει τίποτα. Δεν σας πήρε κανείς. Αυτό δεν είναι τρέλα, είναι σημάδι παρεγρήγωσης. Ο εγκέφαλός μας έχει εκπαιδευτεί τόσο πολύ να περιμένεται κοινωνική επιβράβευση, ένα μήνυμα ή ένα like του οτιδήποτε, που αρχίζει και έχει παρεσθήσεις. Ερμηνεύει μια μικρή σύσπαση του μυαλού στο πόδι μας ή την τριβή του μπατελονιού ως δόνηση κινητού.

05:24 Είναι ουσιαστικά μια μορφή tactile hallucination, μιας απτικής παρέσθησης. Και αυτό συνδέεται με την νομοφόβια, το φόβο δηλαδή να μείνουμε χωρίς κινητό. Για τον σύγχρονο άνθρωπο, το να μείνει από μπαταρία ή να ξεχάσει το κινητό σπίτι προκαλεί το ίδιο άγχος με το να βρεθεί γυμνό σε μια πλατεία. Νιώθουμε αποκομμένοι και ευάλωτοι.

05:45 Προχωρώντας σε κάτι πιο τυπωσιακό θα δούμε πως μια μελέτη με MRI έδειξε ότι όταν ένας χρήστης νιώθει ψηφιακό αποκλεισμό για παράδειγμα αν δεν τους περιλάμβουν σε ένα group chat ή να τον αγνοήσουν στα social media ο εγκέφαλός του αντιδρά στις ίδιες περιοχές που επεξεργάζονται το συναισθηματικό και αισθητηριακό πόνο. Για τον εγκέφαλό μας, η απόρρεψη στο Instagram πονάει το ίδιο με την απόρρεψη στην πραγματική ζωή.

06:08 Αυτό εξηγεί γιατί οι έφηβοι, αλλά και πολλοί ενήλικες, υποφέρουν από το fear of missing out ή αλλιώς φόμο, δηλαδή τον φόβο ότι κάτι γίνεται εκεί έξω και εκείνοι δεν μπορούν να συμμετάσχουν. Για τον πρωτόγονο εγκέφαλό μας, ο οποίος δεν καταλαβαίνει τη διαφορά, πιστεύει πως η φυλή του τον έδιωξε και θα μείνει μόνος στην αγριαφύση, οπότε και θα πεθάνει.

06:30 Καθόλου δραματικό δηλαδή. Οι επιπτώσεις στη ψυχική υγεία είναι πλέον μετρήσιμες και σοβαρές. Η καθηγητή ψυχολογίας Jane Twins αναφέρει ότι οι βαργοί χρήστες, όσοι δηλαδή παίρνουν πάνω από πέντε ώρες την ημέρα στα social media, έχουν διπλάσεις πιθανότητες να εμφανίσουν κατάθλιψη. Επιπλέον, η κουλτούρα των σέλφις έχει δημιουργήσει μια αιμονή με την εξωτερική εμφάνιση και τις αντιληπτές μας ατέλειες.

06:53 Αυτό έχει συνδεθεί άμεσα με την αύξηση της σωματικής δυσμορφικής διαταραχής, όπου οι νέοι και ειδικά τα κορίτσια στην εφηβεία κυνηγούν απεγνωσμένα την επιβεβαίωση, λαμβάνοντας δεχνά το αντίθετο, ενώ αυξάνονται και τα περιστατικά cyberbullying. Πάμε τώρα σε κάτι λίγο πιο βαθύ. Πώς αλλάζει η συμπεριφορά μας όταν είμαστε online Υπάρχει ένας όρος στην ψυχολογία που λέγεται Online Disinhibition Effect ή διαδικτυακή άρση αναστολών Επειδή δεν βλέπουμε τον άλλον στα μάτια επειδή είμαστε πίσω από μια οθόνη αρκετές φορές και ανώνυμα κιόλας νιώθουμε μια παράξενη ελευθερία Αυτό έχει δύο όψεις Την καλή, την Benign Disinhibition όπου μπορείς να ανοιχτείς πιο εύκολα να μιλήσεις για τα προβλήματά σου και να βρεις υποστήριξη, αλλά και την κακή, την toxic, τη συγχυμπήσιον.

07:40 Το μίσος, τα γενή σχόλια και το τρόλινγκ. Ξαφνικά άνθρωποι που στην πραγματική ζωή είναι ευγενικοί, στο ίντερνετ μεταμορφώνονται. Ο εγκέφαλος μπαίνει σε μια κατάσταση που λέγεται dissociative imagination, σκεπτόμενοι πως είμαστε στο ψηφιακό κόσμο, δεν είναι αληθινοί άνθρωποι, άρα δεν πειράζει αν γίνει σκληρός. και υπάρχει φυσικά και η παγίδα της φούσκας.

08:00 Όταν μπαίνουμε σε online ομάδες έχουμε την τάση να μιμούμαστε τη συμπεριφορά της εκάστοτε ομάδας. Αυτό μας κάνει να νιώθουμε ασφαλείς αλλά ταυτόχρονα ανεβάζει μπροστά μας έναν ιδεολογικό τοίχο. Σταματάμε να σκεφτόμαστε ως άτομα και γινόμαστε καθρέφτες των αγχωρίθμων μας. Αλλά πέρα από την ψυχολογία μας υπάρχει κάτι άλλο που αλλάζει δραματικά.

08:19 Η σχέση μας με την αλήθεια και την επιστήμη. Έρευνα από το Πανεπιστήμιο της Γιούτα και το Pure Research Center δείχνει μια τεράστια στροφή. Οι νέοι διγκουγκλάρουν πλέον τα συμπτώματά τους, τα ψάχνουν στο TikTok. Το φαινόμενο I saw it on TikTok έχει αλλάξει τη δυναμική γιατρού ασθενή. Σκεκριμένα οι γιατροί αναφέρουν ότι εξοδεύουν πλέον το μισό χρόνο του ραντεβού για να διαψεύσουν μύθους που είδε ο ασθενής σε ένα βίντεο 15 δευτερολέπτων.

08:42 Και εδώ είναι το επικίνδυνο. Οι αλγόριθμοι δεν είναι σχεδιασμένοι για να προωθούν την αλήθεια. Είναι σχεδιασμένοι για να προωθούν το engagement. Σύμφωνα με μελέτες που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Science, η ψευδή σύνδυση εξεπλούνεται έξι φορές πιο γρήγορα από την αληθινή. Γιατί? Γιατί το ψέμα είναι συχνά πιο αργαλιστικό, πιο συναισθηματικό, προκαλεί φόβο ή οργή.

09:05 Ο αλγόριθμός βλέπει ότι το βίντεο έχει σχόλια και το προωθεί, αδιαφορώντας αν περιέχει επιστημονικές συνακρίβειες. Επιπλέον το Πανεπιστήμιο της Βοστόνης τονίζει τον κίνδυνο των echo chambers, δηλαδή των δωμάτιων αντίχησης. Οι αλγόριθμοι μας δίνουν συνεχώς πράγματα που συμφωνούν με τις ήδη πάχουσες απόψεις μας. Αν πιστεύεις σε μια θεωρία συνομωσίας, τα social media θα σαταήσουν με περισσότερο υλικό από την επιβεβαιώνη, απομονώνοντάς σε από την επιστημονική πραγματικότητα Το Pure Research Center διεπίστωσε επίσης ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ψάχνουν ενεργά για επιστημονικές ειδήσεις, τις βλέπουν τυχαία ανάμεσα σε φωτογραφίες, διακοπών και memes Αυτό σημαίνει ότι καταναλώνουμε επιστήμη χωρίς κριτική σκέψη ως μέρος της διασκέδασής μας και συχνά δυνατούμε να ξεχωρίσουμε την αξιόπιστη πηγή από τον influencer Είναι λοιπόν τα social media ο κακός της ιστορίας?

09:53 Όχι απαραίτητα διότι τα social media προσφέρουν και αρκετά ωφέλη όπως σύνδεση με ανθρώπους που έχουν τα ίδια ενδιαφέροντα υποστήριξη σε δύσκολες στιγμές ακόμα και πρόθεση μιας επιχείρησης και φυσικά πρόσβαση σε εκπαιδευτικό περιεχόμενο. Το κλειδί είναι η συνειδητότητα και η κριτική σκέψη. Αν καταλάβουμε ότι η ψηφιακή μας ταυτότητα είναι ένα εργαλείο και όχι η προέκταση του χεριού μας ούτε φυσικά λόγου κλειδί υπάρξει η μας μπορούμε να πάρουμε τον έλεγχο πίσω.

10:16 Και πάτε να μην ξεχνάμε ότι όλα αυτά που βλέπουμε και ακούμε στα social media δεν σημαίνει αυτόματα ότι είναι και αλήθεια. Δεν είναι κακό να αφήσουμε αυτό που βλέπουμε και να προσπαθούμε να το διασταυρώσουμε και από άλλες πηγές. Την επόμενη φορά λοιπόν που θα πιάσετε το κινητό, να ρωτηθείτε, το ελέγχω εγώ ή με ελέγχει αυτό.

10:34 Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για άλλη μια φορά που μου αφήσατε να σας κάνω παρέα στον κόσμο των επιστημών. Μπορείτε να με ακολουθήσετε στο Instagram για νέα του podcast και όχι μόνο και φυσικά τα λέμε στο επόμενο επεισόδιο SciTales. Καλά ε, πολύ ενδιαφέροντά σου. Ευχαριστούμε πολύ που μείνατε ως το τέλος. Ακολουθήστε το Sightales στο Instagram, στείλτε μηνύματα αγάπης και αφήστε μια θετική αξιολόγηση στην πλατφόρμα που ακούτε.

11:02 Ναι, ακόμη κι αν δεν σας άρεσε. Μεταξύ μας τώρα δεν είναι το πρώτο ψέμα που θα πείτε. Και τώρα που το podcast μου δίνει επιτέλους βήμα, ακολουθήστε και μένα, με λένε χαίρο.