Στωικισμός - Σοφία ή συναισθηματική ψυχρότητα?

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 Στο σημερινό επεισόδιο θα μιλήσω για κάποιες από τις πρακτικές των στοϊκών που φαίνονται λίγο δυσνόητες στο σημερινό άνθρωπο ή γενικά για κάποιον που έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με τον στοϊκισμό και θα προσπαθήσω να απαντήσω σε διάφορα ερωτήματα που μου έχετε κάνει κατά καιρούς και όλα αυτά πάνω στα πλαίσια μιας γενικής κουβέντας και παραθέτοντας και τις δικές μου απόψεις και τις εμπειρίες πάνω στο θέμα.

00:57 Θα ξεκινήσω λοιπόν με το πρώτο θέμα ερώτημα του επεισοδίου. Είναι εφικτό να είναι κάποιος πραγματικά στοϊκός. Όταν πρώτη φορά ανακάλυψα τον στοϊκισμό και μελέτησα παραπάνω τη φιλοσοφία του στοϊκισμού, μπορώ να πω ότι με συνεπήρε και μου έδωσε πολλές απαντήσεις σε ερωτήματα αλλά και σε πράγματα που χρειαζόμουν ένα τρόπο σκέψη για να τα αντιμετωπίσω και γενικά για να καταφέρω να πεμπλακώ από μια ατέλειωτη λούπα και έναν ατέλειωτο κύκλο και προβληματικών συμπεριφορών.

01:30 Στην ουσία, οι σκέψεις προβληματικές είχαν ως αποτέλεσμα προβληματικές συμπεριφορές, οι οποίες με βασάνιζαν. Ένα μεγάλο μέρος λοιπόν του στοϊκισμού βρήκε πρόσφορο έδαφος στη ψυχή μου και στο μυαλό μου. Βέβαια, δεν μπορούσα να αποδεχτώ όλες τις πρακτικές των στοϊκών. Κάποια πράγματα δεν μπορούσα να τα καταλάβω και μου φαινόντουσαν ακραία ή αρνητικά.

01:53 ακόμα και τώρα κάποια πράγματα αδυνατόν να τα ενσωματώσω στον τρόπο σκέψης μου και βέβαια θα μιλήσω και γι' αυτά πολλές φορές έχω αναρωτηθεί αν είμαι ας πούμε αυθεντικός στοικός ας πούμε ή απλά ένας επιφανειακός άνθρωπος που του αρέσουν κάποιες ιδέες στοικής φιλοσοφίας άλλοτε κιόλας έχω νιώσει και αυτό το imposter syndrome αλλιώς το σύνδρομο του απαταιώνα νομίζω με τα φράζα της τα ελληνικά Αρκετές φορές άνθρωποι που είναι μαζί μου και γνωρίζουν για το podcast Πολλοί με φωνάζουν στο εικό, κάποιοι όμως που έρχονται πιο κοντά στην καθημερινότητά μου Βλέπουν τα ψεγάδια μου να το πω Υπήρξαν περιπτώσεις ας πούμε που έχω νευριάσει στα μάξη Μάλλον με κάποιον συνέλληνα οδηγό Και η συνοδηγός μου μου λέει χαριτολογώντας Ωραίος στο εικός είσαι Τέτοιες στιγμές είναι που με κάνουν και αναρωτιέμαι Κατά πόσο τελικά ακολουθώ το στοικό μονοπάτι Απλά κοροϊδεύω τον εαυτό μου Η αλήθεια όμως είναι πιο περίπλοκη Ο στοικισμός είναι ένα εργαλείο Είναι ένα σύνολο ιδεών και πρακτικών

03:07 Που μπορεί να μας βοηθήσει να φτάσουμε σε μια κατάσταση Που για τους στοικούς ήταν μάλλον ο στόχος της ίδιας φιλοσοφίας τους Και αυτή είναι η ευδαιμονία και η εσωτερική αταραξία Μέσω των αρετών Κάποτε είχα διαβάσει ότι ο φιλόσοφος είναι αυτός που μια ζωή προσπαθεί να κάνει τη φιλοσοφία του πράξη Έτσι πιστεύω και για το στοικισμό Όλοι εμείς προσπαθούμε να κάνουμε πράξη αυτό το εργαλείο που λέγεται στοική φιλοσοφία Όλοι μας προσπαθούμε να φτάσουμε το στοικό ιδεώδες Για να απαντήσω και στην ερώτηση τελικά Αν κάποιος μπορεί να είναι στοικός Μπορώ να πω ότι ναι μπορεί να είναι κάποιος στοικός Δύσκολο αλλά εφικτό Δυστυχώς οι στοικοί έθεσαν πολύ ψηλά το πύχι για όλους μας Ακόμα και οι ίδιοι οι στοικοί Μερικές φορές δεν κατάφεραν να ακολουθήσουν πιστά το στοικό μονοπάτι Κάποιοι μάλιστα πίστευαν ότι δεν υπάρχει άνθρωπος που να είναι πραγματικά στοικός Ο επίκτητος μας γράφει στις διατριβές Δείξτε μου λοιπόν αν μπορείτε έναν στοικό Δείξτε μου κάποιον που να νοσεί και να είναι ευτυχής

04:14 Που να φεύγει εξωρία και να είναι ευτυχής που να έχει στερηθεί τα πολιτικά του δικαιώματα και να είναι ευτυχής. Δείξτε μου τον. Μα τους θεούς επιθυμώ να δω έναν στοικό. Ώστε λοιπόν δεν έχετε έναν ολοκληρωμένο στοικό να μου δείξετε. Τότε δείξτε μου τουλάχιστον κάποιον που οδεύει να γίνει. Κάποιον που κλείνει προς αυτή την κατεύθυνση.

04:37 Κάντε μου αυτή τη χάρη και μην αρνηθείτε από φθόνο σε ένα γέροντα να αντικρίσει το θέαμα που ποτέ του ως τώρα δεν αξιώθηκε να δει. Από την άλλη, ο Σενέκας στις επιστολές είχε πει πως είναι απαραίτητο να θέσουμε το ύψιστο αγαθό ως τον στόχο για τον οποίο πασχίζουμε και προς τον οποίο είναι προσανατολισμένη κάθε μας πράξη και ενέργεια.

05:03 Ακριβώς όπως οι ναυτικοί καθορίζουν την πορεία τους με οδηγό κάποιου αστερισμού. Όπως καταλαβαίνουμε λοιπόν από αυτά τα χωρία, είναι δύσκολο το μονοπάτι της τοικής φιλοσοφίας. Όμως όλοι μας πρέπει να έχουμε ως πυξίδα και αναφορά για όλες μας τις πράξεις και ενέργειες Αυτό το μονοπάτι και αυτό το ιδεώδες Αν σας ρωτήσει κάποιος είστε στοϊκός Απαντήστε του όπως προτείνει και ο Βόρτ Φρανσουόρθ Ότι όχι όχι Απλώς ασκούμε το στοϊκισμό Νομίζω για όλους εμάς που δεν έχουμε αγγίξει το στοϊκό ιδεώδες Και δεν ξέρω αν θα το καταφέρουμε κιόλας Αυτή είναι μια καλή απάντηση Κάτι άλλο που με δυσκόλεψε στην αρχή ήταν και η θέση των στοικών απέναντι στην αντικσότητα και στις δυσκολίες της ζωής.

05:50 Οι στοικοί είχαν ένα πολύ ιδιαίτερο τρόπο να ανταποκρίνονται στις αντικσότητες, με τρόπο που για όλους εμάς φαντάζουν ακατόρθωτοι ακόμα και παράλογοι. Ο επίκτητος γράφει στις διατριβές μια νοητική άσκηση που αντιπροσωπεύει και το τρόπο σκέψης πρέπει να έχει ένας στοικός φιλόσοφος. Γράφει «Μα τι λες άνθρωπέ μου, εμένα θα λησοδέσεις. Μπορείς να λησοδέσεις το πόδι μου, αλλά ούτε ο ίδιος ο Δίας δεν μπορεί να λησοδέσει τη βούλησή μου.

06:47 Θα σου κόψει το κεφάλι. Και πότε με άκουσες να λέω ότι είναι δικός μου ο λαιμός. Είναι ο μόνος που δεν μπορεί να κοπεί». Και συνεχίζει ότι «αυτά είναι ζητήματα που οι φιλόσοφοι πρέπει να τα στοχάζονται, να γράφουν καθημερινά για αυτά και να τα χρησιμοποιούν ως άσκηση». Οι στοϊκοί κάνουν αυτού του είδους τον αρνητικό οραματισμό ως άσκηση για να εκτιμήσουν αυτά που έχουν ή για να είναι προετοιμασμένοι για κάτι κακό που μπορεί να συμβεί στο μέλλον ή ακόμα και για να ενισχύσουν τις ιδέες τους έτσι ώστε να μην βερεθούν απροετοίμαστοι απέναντι σε μια αντικσοότητα Αυτό με δυσκόλεψε πολύ γιατί έπρεπε να με βάλει και σε μια κατάσταση αρνητική δηλαδή Το να σκέφτομαι αρνητικά πριν ακόμα έρθουν αυτά τα αρνητικά πράγματα Αυτό για μένα ήταν σαν να τα είχα προκαλέσει στη ζωή μου εκείνη τη στιγμή Σαν να τα ζούσα, σαν να ζούσα τις αρνητικές καταστάσεις Το να κάτσω να προβλέψω κάθε πιθανό αρνητικό σενάριο που μπορεί να μου συμβεί ας πούμε Δεν είναι και ότι καλύτερο

07:49 Αλλά για τους τοϊκούς αυτό ήταν ευεργετικό από την άποψη ότι όταν και αν σου έρθει η κακή στιγμή θα είσαι προετοιμασμένος και δεν θα βρεθείς εξ απροόπτου. Ο Σενέκας μας λέει ότι ο σοφός άνθρωπος εξοικειώνεται με την ιδέα των μελλοντικών δεινών εκείνα που για όλους τους άλλους γίνονται υποφερτά μόνο με το πέρασμα του χρόνου.

08:11 Για τον σοφό όμως γίνονται υποφερτά μέσω του ενδελεχού στοχασμού. Μερικές φορές ακούμε τον Αδαή να λέει δεν έχω ιδέα, δεν είχα ιδέα πως η τύχη μου επιφύλασε κάτι τέτοιο. Ο Σοφός όμως γνωρίζει ότι η τύχη του επιφυλάσει τα πάντα. Ό,τι κι αν συμβεί εκείνος λέει ήξερα. Ο Κικέρον είχε γράψει ότι δεν υπάρχει αμφιβολία πως όλα αυτά τα πράγματα που θεωρούνται κακά γίνονται ακόμα βαρύτερα εξαιτίας του ότι δεν είχαν προβλεφθεί.

08:42 Μετά από χρόνια καταλαβαίνω ότι αυτές οι νοητικές ασκήσεις η προσμονή αυτή ας πούμε έχει όντως ένα όφελος απλά προσωπική μου άποψη αυτή προτιμώ να εφαρμόζω αυτή την πρακτική σε άλλα καθημερινά πράγματα παρόμοια με αυτά που γράφει ο Μάρκος Αβρίλιο Στάι σε αυτόν ότι από νωρίς να λες μέσα σου σήμερα θα συναντηθώ με τον πολυπράγμονα με τον αχάριστο με τον αλαζόνα τον δολερό τον φθονερό τον ακοινώνητο Κάνω λοιπόν κι εγώ κάποια παρόμοια νοητική άσκηση Παράδειγματος χάρη πριν μπω στο αμάξι μερικές φορές θα στοχαστώ ότι θα έχει κίνηση Ότι θα οδηγήσω σε ελληνικούς δρόμους με ό,τι αυτό συνεπάγεται κτλ κτλ Δεν μου είναι εύκολο όμως κάθε φορά να στοχάζουμε ότι κάποιο αγαπημένο μου πρόσωπο θα πάθει κάτι Παρότι κάνω τέτοιες σκέψεις και με απασχολούν δεν συνηθίζω να τις φέρνω συχνά στο μυαλό μου Κάτι άλλο που μου ήταν στην αρχή δύσκολο και θα το ομολογήσω αλλά στην πορεία κατάλαβα το πραγματικό του νόημα αλλά εξακολουθώ να μην καταφέρνω πλήρως να το τηρήσω και να μην θέλω είναι η συναισθηματική ουδετερότητα

09:56 Οι στοϊκοί βέβαια διαχωρίζουν το συνέστημα από τη συγκίνηση η οποία στην ουσία είναι ένα συνέστημα απλά πολύ πιο έντονο που πολλές φορές μπορεί να μας τυφλώσει και να μην μπορούμε να δούμε καθαρά η αλήθεια είναι ότι μ' αρέσει να συγκινούμε μ' αρέσει να νιώθω την ένταση των συναισθημάτων όταν αυτά έρχονται και όταν τα θεωρώ ωφέλιμα βέβαια οι ιστορικοί δεν μας λένε να μην νιώθουμε μας λένε να νιώθουμε απλά να μην είμαστε προσκολημένοι στα εξωτερικά τόσο πολύ ώστε να επηρεάζουν τον εσωτερικό μας κόσμο Συμφωνώ πάρα πολύ ας πούμε ότι δεν πρέπει να μας εξοργίζουν τα εξωτερικά Ναι υπάρχουν ίσως καταστάσεις που να φαίνεται ότι αυτό έχει κάποιο νόημα Αλλά πιστεύω ότι αν το δούμε λογικά και καθαρά ο άνθρωπος θα πρέπει να κρατάει απόσταση Από τέτοιου είδους συναισθηματικές αντιδράσεις Το δύσκολο τουλάχιστον για μένα είναι να απέχω συναισθηματικά από θετικές καταστάσεις Όπως για παράδειγμα ο έρωτας Ίσως και η απόκτηση κάποιου εξωτερικού αντικειμένου που μου αρέσει

11:05 που και πάλι οι στοικοί δεν λένε να μην νιώσεις απλά σου λένε να μην είσαι υπερβολικό στο συνέστημά σου σε βαθμό που αυτό ας πούμε μπορεί να σε τυφλώσει και να πάρεις κακές αποφάσεις ή να μην σε αφήσει να δεις καθαρά κάποια πράγματα. Σε γενικές γραμμές η πραγματική στοική προτροπή είναι να κρατάμε μια μορφή ουδετερότητας στις αντιδράσεις και τα συναισθήματά μας απέναντι σε οτιδήποτε εξωτερικό είτε αυτό είναι θετικό είτε αρνητικό.

11:35 Προσωπικά το πετυχαίνω αλλά θα πω ότι το πετυχαίνω εν μέρη. Αν μου συμβεί κάτι θετικό δεν θα προσπαθήσω να μετριάσω τη χαρά μου. Ένα πράγμα που θα παρατηρήσει κάποιος που διαβάζει για τη στοική φιλοσοφία είναι η σκληρότητα και ο κινησμός που βγάζουν οι στοικοί. Η σκληρότητα είναι μία από τις πιο τυπικές κριτικές που δέχεται ο στοικισμός.

12:00 ο επίκτητος γράφει στο εχειρίδιον όταν δεις κάποιον αθρηνή λόγο πένθους ή της αποδημίας του παιδιού του ή της απόλυας περιουσίας του φρόντισε να μη σε παρασύρει η φαντασία σου πως τάχα αυτός είναι ρηγμένο σε εξωτερικά δεινά και έχει ευθύς πρόχειρο στο νου σου πως δεν τον θλίβει το συμβάν διότι άλλον δεν θα τον έθλιβε με τον ίδιο τρόπο αλλά η γνώμη του για αυτό Βεβαίως μέχρι εκεί που φτάνουν τα λόγια μην αμελήσεις να τον συμπονέσεις και αν τύχει ακόμα και να αναστενάξεις μαζί του Πρόσεχε μόνο μη στενάξεις και μέσα σου Ο επίκτητος λέει ότι όταν φιλάς το παιδί σου ή τη γυναίκα σου να λες μέσα σου Φιλάω ένα θνητό και άλλα τύπου αν πεθάνει το παιδί σου πες το επέστρεψα Ο Μάρκος Αβρίλιος μας λέει ότι Κοίτα τους ανθρώπους σαν να είναι ήδη νεκροί Και δες τι αξία έχουν Ο Ζωνέκας γράφει ότι κανείς δεν είναι δυστυχισμένος Επειδή το επέβαλε η τύχη Αλλά επειδή το επέτρεψε ο ίδιος Ο Χρήσιπος γράφει ότι Ο σοφός δεν λυπάται πραγματικά για τίποτα Και νομίζω ότι η δίκαια κάποιος θα μπορούσε να παρεξηγήσει στους τοϊκούς

13:19 Αν διαβάσει όλα αυτά τα χωρία εκτός πλαισίου και εγώ κάθε φορά που διάβαζα παρόμοια πράγματα αναρωτιόμουν πώς μπορώ να τα εφαρμόσω, πώς μπορώ να εφαρμόσω κάτι τέτοιο και σκεφτόμουν πόσο απάνθρωπο μπορεί να είναι και σαν σκέψη. Αυτό που βέβαια εννοούν οι στοικοί σε όλα αυτά τα χωρία είναι ότι κάποια πράγματα πρέπει να τα βλέπουμε όπως είναι, δηλαδή προσωρινά και μικρά.

13:43 Και μην ξεχνάμε, πιστεύω ότι οι εποχές που γράφτηκαν όλα αυτά έπαιξαν σημαντικό ρόλο στο να διατυπωθούν τόσο σκληρά. Υπήρχαν πόλεμοι, αρρώστιες. Έπρεπε πιστεύω να δεχτούν την πραγματικότητα πως ήταν σκληρή. Γι' αυτό και την αποτυπώνουν και έτσι. Ο Βόρτ Φάρνσουόρθ δίνει μια πολύ χρήσιμη ερμηνεία σε όλα αυτά τα φαινομενικά σκληρά πράγματα που διδασκάνει στο οικεί και απομυθοποιεί την αναισθησία που πολλοί προσδίδουν στο στοικισμό λέγοντας ότι ο στοϊκισμός προσπαθεί να μας δώσει ότι θα κερδίζαμε με περισσότερους σκόπους και δυσκολίες αλλά και με τρόπο φυσικό αν απλώς είχαμε περισσότερο χρόνο στη διάθεσή μας.

14:26 Οι στοϊκοί επιδιώκουν εκείνο το είδος σοφίας δηλαδή το είδος σοφίας που συνδέεται με τη μακροχρόνια εμπειρία και προσπαθεί με λίγα λόγια να μας δώσει τη σοφία κάποιου που έχει ζήσει κάποια πράγματα τόσες φορές που πλέον δεν του κάνει αίσθηση και δεν πέφτει σε συγκινησιακές εξάρσεις. Μας προτεύει να υποθέσουμε ότι έχουμε ζήσει αρκετά ώστε να έχουμε διχίλιες φορές κάποιο φίλο μας να πενθεί και μας προτρέπει να φανταστούμε ποια θα ήταν η πιθανότερη αντίδρασή μας όταν η συμφορά θα είχε έρθει στον επόμενο ή στο χιλιοστό πρώτο.

15:03 Κανείς δεν αντιδρά με τον ίδιο τρόπο στην επαναλαμβανόμενη εμπειρία. Η στάση μας θα πρέπει να μοιάζει με αυτήν ενός γιατρού, ενός πολύ καλού γιατρού που έχει περάσει ήδη μια μακρά σταδιοδρομία συνεργαζόμενος με τιμοθάνα τους ασθενείς και τις οικογένειές τους Στον καλύτερο τέτοιο γιατρό λοιπόν θα βρούμε καλοσύνη, ζεστασιά και συμπόνια Θα υπάρχουν δηλαδή συναισθηματικές καταστάσεις αλλά δεν είναι πιθανό να συναντήσουμε και συγκινησιακές καταστάσεις Θα πονέσεις αλλά δεν θα βιώσεις το πένθος σαν δικό σου και προσωπικά δεν θα ήθελα παραδείγματος χάρη ο γιατρός μου να παθαίνει συγκινησιακές εξάρσεις κάθε φορά που βλέπει αίμα ή ο πυροσβέστης να μην μπαίνει μέσα στο κτίριο που έχει πιάσει φωτιά γιατί φοβάται μην καεί.

15:51 Πιστεύω ότι αν σκεφτούμε έτσι το στοικισμό πολλά πράγματα που ακούγονται σκληρά αρχίζουν να έχουν μια πιο αναλαφρή αίσθηση και μην ξεχνάμε ότι ο στοικισμός είναι η φιλοσοφία της δοκιμασίας στη χιλιοστή και οι στοικοί προσπαθούν να μας κάνουν να δούμε κάποια πράγματα σαν να τα έχουμε δει χιλιάδες φορές. Βέβαια φίλοι μου και φίλες μου κρατάω κάποιες επιφυλάξεις για το αν μπορείς εν τέλει να καταφέρεις κάτι τέτοιο μόνο με τη γνώση και χωρίς την ίδια την εμπειρία μιας και η ζωή μας είναι εντελώς βιωματική.

16:25 Αυτό ήταν και το σημερινό επεισόδιο. Ελπίζω να σου έδωσα έστω και λίγη τροφή για σκέψη. αν σου άρεσε μπορείς να το μοιραστείς ή να στείλεις και εσύ τη δική σου ερώτηση για κάποιο επόμενο θέμα στο κανάλι μας στο instagram το οποίο θα το βρεις και στη περιγραφή του επεισοδίου μέχρι το επόμενο επεισόδιο να είσαι καλά