Εαμοκρατία στη Θεσσαλονίκη (1944-1945) | Ανδρέας Βενιανάκης | Εκδόσεις Επίκεντρο #2.32
Τα podcasts στο ΕπίκεντροΣχετικά με αυτό το επεισόδιο
Στο σημερινό επεισόδιο παρουσιάζουμε το βιβλίο του πρόωρα εκλιπόντος ερευνητή Ανδρέα Βενιανάκη – ένα υστερόγραφο στα τρία βιβλία του για το κατοχικό παρελθόν της Θεσσαλονίκης. Με βάση κρατικά και δημοτικά αρχεία, δικαστικές αποφάσεις και τον Τύπο της εποχής, φωτίζει μια σχεδόν άγνωστη περίοδο: πώς η δεύτερη πόλη της χώρας βρέθηκε υπό διαφορετική εξουσία από την Αθήνα. Το κρίσιμο ερώτημα, τι ήταν πραγματικά αυτό το καθεστώς, το αφήνει συνειδητά στον αναγνώστη. Πέρα από την πολιτική και στρατιωτική πτυχή, καταγράφει και την καθημερινότητα μιας πόλης που, μέσα στην ανέχεια, αναζητούσε στο θέατρο και τη μουσική μικρές στιγμές κανονικότητας. Κι έτσι συμβάλλει σε μια ευρύτερη συζήτηση για τη φύση του Εμφυλίου, τη σχέση κέντρου–περιφέρειας και τους τρόπους με τους οποίους η μεταπολεμική ελληνική κοινωνία διαχειρίστηκε ή απώθησε τις επώδυνες μνήμες της.
Παρουσιάζει ο Θάνος Καψάλης.
Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.
του εκδοτικού οίκου επίκεντρο. Αγαπητοί ακροατές, στο σημερινό μας επεισόδιο θα παρουσιάσουμε το βιβλίο «Εαμοκρατία στη Θεσσαλονίκη 1944-1945». Ένα βιβλίο που αναφέρεται σε μια ιδιαίτερως ενδιαφέρουσα αλλά όχι τόσο καλά γνωστή περίοδο της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Το βιβλίο αποτελεί κατά κάποιο τρόπο ένα εστερόγραφο του πρόωρα εκλειπώντα ερευνητή Ανδρέα Δενιανάκη μετά τη συγγραφή των τριών σχετικών με το κατοχικό παρελθόν της Θεσσαλονίκης βιβλίων του τα οποία κυκλοφορούν όλα από τις εκδόεις επίκεντρο.
Όπως σημειώνουν στον πρόλογο της έκδοσης η ιστορική στράτος Ρορδανάς και Βάιος Καλογριάς η εργασία του Ανδρέα Δενιανάκη δεν είναι μια εργασία στην οποία ο συγγραφέας πρόλαβε να της προσδώσει την τελική μορφή της Πιθανολογούν όμως ότι η επιμέλεια με την οποία καταπιανόταν αν και αρασιτέχνης ιστορικός με την ιστορική έρευνα θα είχε να προσθέσει μια τελευταία πινελιά στο έργο του.
Ακόμα όμως και έτσι η εργασία του ήταν τόσο πλήρης και τόσο περιστατωμένη ώστε να χρειαστούν κάποιες ίσονο σημασίας φιλολογικές παρεμβάσεις πριν το έργο οδηγηθεί στο τυπογραφείο. Το αντικείμενο της μελέτης «Η Θεσσαλονίκη στα χρόνια 1944-1945» είναι αφεαυτού δύσβατο. Δύσβατο από την άποψη ότι οι συνοπτικές αναφορές της στη βιβλιογραφία υποχρέωσαν τον Πενιανάκη να αναδιφύσει σε ένα πλήθος απαραίτητων τεκμηρίων.
Τεκμηρίων που τα άντλησε συχνά παρακάμπτοντας γραφειοκρατικά προσκόμματα και δυσχέρειες, αποκρατικά και δημοτικά αρχεία, δικαστικές αποφάσεις, αλληλογραφία ιδρυμάτων, εφημερίδες και περιοδικά της εποχής. Όμως το αντικείμενο της μελέτης του Μπενιανάκη είναι δύσβατο και από την άποψη ότι αφορά στην ιστορία μιας πόλης που αφού υπέστη τη δραματική αλλαγή της ταυτότητάς της με τον αφανισμό της εβραϊκής κοινότητάς της το 1943 αντιμετώπισε τις συνέπειες του εμφυλίου πολέμου χωρίς ωστόσο η ίδια να βιώσει τις ένοπλες συγκρούσεις των Δεκεμβριανών Η μελέτη του Βενιανάκη ξεκινά από το Σεπτέμβριο του 1944 οπότε με τη Συμφωνία της Καζέρτας, η Κυβέρνηση Εθνικής Ανότητας και οι αντιστασιακές οργανώσεις του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ συνομολόγησαν το πλαίσιο το οποίο η χώρα θα οδηγεί το στην ομαλότητα μετά την αποχώρηση των Γερμανών και λίγη τον Ιανουάριο του 1945 με την αποχώρηση του Ελλάς από την πόλη.
Στο μεταξύ όμως χρονικό διάστημα, αυτό που μεσολάβησε από τον Οκτώβριο του 1944 ως την πλήρη αποκατάσταση της εξουσίας της εθνικής κυβέρνησης, τον Φεβρουάριο του 1945, η πόλη βίωσε μια βραχύβια και μοναδική στα ελληνικά ιστορικά χρονικά αριστερή διακυβέρνηση. Αυτή λοιπόν η αριστερή διακυβέρνηση, αν και δεν διήρκησε περισσότερο από τρεις περίπου μήνες, άφησε ορατό το στίγμα της στη διοίκηση και στην οικονομική, πολιτική και πολιτιστική ζωή της πόλης.
Το βιβλίο του Βενιανάκη οργανώνεται σε δύο βασικές ενότητες. Η πρώτη καλύπτει την περίοδο Σεπτεμβρίου-Οκτωβρίου του 1944, η οποία αποτέλεσε το πρελούδιο της αμμοκρατίας στην πόλη, η οποία είναι αντικείμενο της δεύτερης ενότητας. Στην πρώτη ενότητα αναλύεται το ιστορικό πλαίσιο και τα βασικά γεγονότα που καθόρισαν την τύχη της πόλης μετά τη σύναψη της συμφωνίας της Καζέρτας.
Η συνθηκολόγηση της Βουλγαρίας, η κάθοδος του κόκκινου στρατού στα Μπαλκάνια και οι αλεπάλληλες είτες της Βέρμαχτ υποχρέωσαν τη γερμανική στρατιωτική διοίκηση της Θεσσαλονίκης να θέσει ως προτεραιότητά της την ασφαλή σύμπτυχη των δυνάμεών της προς Βοράν εν ώψη της επικείμενης αποχώρησής τους. Την ίδια περίοδο, στο εσωτερικό της Θεσσαλονίκης, παρατηρείται ένα οργανωτικό φούντομα των αμικών οργανώσεων.
Υπόν, μέσω των φορέων τις οποίους ελέγχει, όπως ο εκπολιτιστικός όμιλος του Πανεπιστημίου, ο Οργανισμός Ψυχαγωγίας και Υγείας Παιδιού και τα Αθλητικά Σωματεία, πραγματοποιεί συστηματική προπαγανδιστική δράση, χάρη στην οποία συσπηρώνει στις εστάξεις της χιλιάδες νέους. Η πόλη από τις αρχές του Οκτωβρίου του 1944 είναι διερεμένη στα δύο.
Η οδός Αγίου Δημητρίου λειτουργεί ως η άτυπη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στις ανατολικές και δυτικές συνοικίες που ελέγχονται από τον Εφηδρικό Ελλάς την όπλα και την πολυτοφυλακή, ενώ οι Γερμανοί και τα τάγματα ασφαλείας περιορίζονται στο κέντρο της πόλης. Πόλης. Τις τελευταίες ημέρες του Οκτωβρίου του 1944, η Θεσσαλονίκη βιώνει τις καταστροφές των αποχωρούντων Γερμανών που ανατινάζουν λιμενικές εγκαταστάσεις, δεξαμενές καυσίμων, βαγόνια και σιδεοδρομικές γραμμές.
Και όταν πλέον, κατά παράβαση της Συμφωνίας της Καζέρθας που απαγόρευε την είσοδο ενόπλων θυμάτων στις πόλεις, οι ομάδες μεραρχιών Μακεδονίας διαβαίουν τον αξιό και μπαίνουν στη Θεσσαλονίκη, οι κυριότερες υπηρεσίες του δημόσιου τομέα, τα αστυνομικά τμήματα και η Γενική Διοίκηση Μακεδονίας είχαν καταληφθεί από ομάδες του Εφεδρικού Ελλάς και μέλη των κλαδικών οργανώσεων του ΕΑΜ, ενώ η χωροφυλακή έχει αυτοδιαλυθεί και την τήρηση της τάξης έχει αναλάβει η πολιτοφυλακή.
Η πόλη μετά από την αποχώρηση των Γερμανών έχει απελευθερωθεί. Είναι όμως αντιμέτωπη με ένα πλήθος προβλημάτων. Οι βασικές δομές της και η οικονομική της ζωή έχουν καταστραφεί. Οι δημόσιοι, οι ιδιωτικοί υπάλληλοι και οι συνταξιούχοι παραμένουν μήνες απλήρωτοι. Ενώ τα απαραίτητα είδη διαβίωσης, τρόφιμα και φάρμακα σπανίζουν και η διάθεσή τους, απουσία σταθερού νομίσματος, είναι αφημένη στα χέρια των μαυραγορητών.
Στην κατάσταση αυτή, στην οποία οι αρχές που είχε εγκαταστήσει η κυβέρνηση εθνικής ανότητας, όπως η στρατιωτική διοίκηση υπό τον συνταγματάχη Γιώργιο Παπαγεωργίου, στο πλαίσιο της συμφωνίας της Καζέρτας για την τήρηση του νόμου και της τάξης μετά την αποχώρηση των κατοχικών στρατευμάτων, έχει παραμεριστεί. Και τη διοίκηση της πόλης αναλαμβάνει μια ποσορνή δημοτική επιτροπή που συγκροτήθηκε με συνοπτικές διαδικασίες τις πρώτες ημέρες της αποχώρησης των Γερμανών.
Αυτό λοιπόν το χαοτικό και μεταβατικό τοπίο ο Βενιανάκης καταφέρνει να το περιγράψει και να το ξεβιαλύνει για να εξηγήσει τι ακριβώς συνέβη ώστε η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της χώρας να βρεθεί σε διαφορετικό καθεστώς εξουσίας από εκείνο της αναγνωρισμένης κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας στην Αθήνα. Ταυτόχρονα όμως αυτό το ιδιόρυθμο γεγονός γεννά μοιραία στον αναγνώστη τα ερωτήματα.
Τι ήταν στην πραγματικότητα αυτό το πρωτόγνωρο κατεστώς που αναδύθηκε μέσα στο κενό εξουσίας μετά την αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων. Μήπως αποτελούσε τον προάγγελο μιας μονοκομματικής, αυταρχικής, σοσιαλιστικής δημοκρατίας όπως αυτές που θεμελιώθηκαν στα γειτονικά βαλκανικά κράτη. Αν και ο Βανιανάκης παρέχει όλα τα αναγκαία ερεθίσματα που οθούν τον αναγνώστη να διατυπώσει το κρίσιμο ερώτημα, αποφεύγει συνειδητά να του απαντήσει.
Και η στάση αυτή δεν οφείλεται στην έλλειψη παρουσίας του συγγραφέα, αλλά στην επιδίωξή του να μην μετατρέψει την εργασία του σε ένα ερμηνευτικό δοκίμιο, ώστε να αφήσει τον αναγνώστη να διαμορφώσει μόνος του την απάντηση. Κλείνοντας την παρουσίαση του βιβλίου είναι σκόπιμο να αναφερθεί ότι το βασικό του προτέρημα είναι η αρχαιακή του βάση.
Μια αρχαιακή βάση που παρέχει τεκμηριωμένες πληροφορίες για τα χαρακτηριστικά της ιαμικής διοίκησης, τον τρόπο με τον οποίο εδραίωσε την εξουσία της, την απονομή δικαιοσύνης και την οικονομική και κοινωνική πολιτική της. Αυτό όμως που κάνει πραγματικά το βιβλίο μοναδικό είναι ότι δεν περιορίζεται στην πολιτική και στρατιωτική πτυχή της ιστορίας της επίμαχης περίοδου.
Καταγράφει με σχολαστικότητα τη ζωή της πόλης και αναδεικνύει τη συχνά παραγνωρισμένη όψη της καθημερινότητας των κατοίκων της, που παρά την οικονομική ανέχεια, τον πολιτικό αναβρασμό και την αβεβαιότητα συνέχισαν να αναζητεί μέσω από το θέατρο, τη μουσική και τη διασκέδαση μικρές στιγμές κανονικότητας. Τέλος, το βιβλίο του Δενιανάκη, αν και στιάζει στους πρώτους μήνες της μετακατοχικής Θεσσαλονίκης, συμβάλλει σε μια ευρύτερη συζήτηση για τη φύση του εμφυλίου πολέμου, τη σχέση κέντρου περιφέρειας, καθώς και των τρόπων με τις οποίους η μεταπολιμική ελληνική κοινωνία διαχειρίστηκε ή απόθυσε τις επόδυνες μνήμες μιας τραγικής περιόδου.
Ακούσατε τον Θάνο Καψάλη σε ένα αιχητικό επεισόδιο για το βιβλίο και τον αναγνώστη του εκδοτικού οίκου Επίκεντρο. Ανανεώνουμε το ραντεβού μας για την επόμενη εβδομάδα. Μέχρι τότε, ρίξτε μια ματιά στην ιστοσελίδα μας www.epikentro.gr και ανακαλύψτε τον κόσμο των βιβλίων μας. Σας ευχαριστούμε που ήσασταν μαζί μας.
Σχόλια
Χωρίς σχόλιαΣυνδεθείτε για να συμμετάσχετε στη συζήτηση
Σύνδεση για ΣχολιασμόΔεν υπάρχουν σχόλια ακόμα
