Η Τέχνη του Μυθιστορήματος | Μάκης Καραγιάννης | Εκδόσεις Επίκεντρο #2.36

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 του εκδοτικού οίκου επίκεντρο. Το βιβλίο που θα παρουσιάσουμε σήμερα φέρει τον τίτλο «Η τέχνη του μυθιστορήματος» και τον υπότιτλο «Δαμάζοντας τα κείμενα». Ο συγγραφέας του, ο μυθιστοριογράφος και κριτικός λογοτεχνίας Μάκης Καραγιάννης μας πληροφορεί στον πρόλογο ότι η συγγραφή του βιβλίου του δεν ήταν προσχεδιασμένη. Ξεκίνησε με αφορμήτας παράγματα.

00:58 μια στήλη που κρατούσε για χρόνια στο περιοδικό παρέμβαση, στην οποία σχολίαζε βιβλία και συγγραφείς. Καθώς όμως τα σχόλια πλήθαιναν, συνδυτοποίησε ότι συγκροτούσαν ένα πεδίο συλλογισμών για την τέχνη της γραφής που θα μπορούσε να παρουσιαστεί ενιαία. Το αποτέλεσμα ήταν ένα βιβλίο που συνδυάζει την ελευθερία του σχολείου με την προσωπική εμπειρία ενός συγγραφέα, ο οποίος αναμετριέται καθημερινά με την ερημιά της λευκής σελίδας.

01:58 και το γιατί θα ανακαλύψει στο βιβλίο του Καραγιάννη ένα χρήσιμο εργαλείο. Είναι η ανάλυση των βασικών στατικών του μυθιστορήματος, δηλαδή της αφήγησης, του χαρακτήρα, της πλοκής και του ύφους, όπως διαμορφώθηκαν στη διαχρονία των λογοτεχνικών ρευμάτων και θεωριών. Και το εργαλείο αυτό προσφέρει έναν ελάχιστο κάναβο, για όποιον επιθυμεί να απλογηθεί στην απέραντη και διαρκώς μεταβαλώμενη θάλασσα της λογοτεχνίας.

02:28 Το βιβλίο αρθρώνεται σε 16 κεφάλαια. Ξεκινά με μια εκτενή εισαγωγή και προχωρεί προς τα βασικά συστατικά του μυθιστορήματος. Ακολουθεί η διερεύνηση των διαφορετικών τρόπων με τους οποίους το μυθιστόρημα προσεγγίζει την αλήθεια και στη συνέχεια στρέφεται στα πρόσωπα του λεωτεχνικού γεγονότος, τον συγγραφέα, τον πληρτικό και τον αναγνώστη.

02:52 Και ύστερα, μέσω μιας σειράς αφορισμών για το μυθιστόρημα, κλείνει με το κεφάλαιο στο οποίο εξετάζει τη θέση της ελληνικής λογοτεχνίας στη σφαίρα της παγκόσμιας και έναν επίλογο για το μέλλον του λογοτεχνικού είδους του μυθιστορήματος. Στην εισαγωγή του βιβλίου με τίτλο «Για έναν νέον ανθρωπισμό» ο Καραγιάννης θέτει το κεντρικό ερώτημα του βιβλίου.

03:18 Του πώς μπορεί δηλαδή το μυθιστορήμα να συνεχίζει να προσδίδει νόημα σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται ραγδαία και σε καιρούς στους οποίους οι μεγάλες αφηγήσεις έχουν αμφισβητηθεί και οι αξιολογικές και ερμηνευτικές αρχές υπόκεινται σε διαρκή αναθεώρηση. Και για να απαντήσει παρακολουθεί τις διδαδοχικές μεταμορφώσεις του είδους, τον ορμαντισμό που ανέδειξε την υποκειμενικότητα, τον ρεαλισμό που απέριψε τις εξαιτανικέυσεις του ορμαντισμού στρέφοντας το βλέμμα στην αποτύπωση της κοινωνικής πραγματικότητας, το μοντερνισμό που ανεζήτησε νέους τρόπους απόδοσης της ανθρώπινης εμπειρίας και το μεταμοντερνισμό που έθεσε υπορεκματικών τη δυνατότητα της γλώσσας να διατυπώνει μια ενιαία και αξιόπιστη θεώρηση της ανθρώπινης συνθήκης.

04:10 Καθώς διατρέχει ο Καραγιάννης, την ιστορία αυτών των θεωρητικών ρευμάτων ανακαλεί προσφυώς, κάτι που κάνει και σε άλλα σημεία του βιβλίου του, τη μαθηματική του παιδεία. Γράφει λοιπόν ότι τα ρεύματα αυτά, όπως οι μη ευκλήδιες γεωμετρίες, δεν κρέμισαν την κλασική, αλλά πρόσθεσαν μια καινούργια ύπειρο δίπλα της. Η αναλογία είναι εύλουτη.

04:34 Τα μεγάλα έργα δεν ακυρώνονται επειδή εμφανίζονται νέες τεχνικές και προσεγγίσεις. Ο Τζόις και η Βιτζίνια Γούλφ άνοιξαν νέους δρόμους για το μυτιστόρημα. τον Φλομπέρ, τον Μπαλζάκ και τον Ντοστογεύσκη. Αυτό βεβαίως δεν σημαίνει ότι οι νέες τάσεις και οι νέες θεωρίες της λογοτεχνίας στερούνται σημασίας. Συχνά αναδεικνύουν ευαισθησίες και όψεις της ανθρώπινης εμπειρίας που προηγουμένως είχαν μείνει αθέατες.

05:04 Από μόνες τους όμως δεν αποτελούν τα κλειδιά που θα ανοίξουν την πόρτα της μεγάλης λογοτεχνίας στο μυθιστόρημα που θα θεσιοθετήσει. Συμπερασματικά, η αναζήτηση για νέες φόρμες και νέους τρόπους έκφρασης δεν πρέπει ποτέ να σταματά. Ο συγγραφέας οφείλει να επινοεί εκ νέου τον δικό του τρόπο έκφρασης, για να κορέσει στη δίψα του αναγνώστη του για απόδοση νοήματος και τάξη στο χάος.

05:29 Σε αυτούς λοιπόν τους καιρούς, τους θεηρημένους από τον ενθουσιασμό της νεωτερικότητας, τους φορτωμένους με την αβεβαιότητα των ποικίλων κρίσεων και του σχετικισμού των αξιών, το μυθιστόρημα κατά τον Καραγιάννη οφείλει να παρακολουθεί την αγωνία του ανθρώπινου υποκειμένου και να του συστήνει μια νέα μυθιστόρηματική ηθική.

05:49 Έτσι, προτείνει στον μυθιστόριογράφο να αδράχνει ό,τι καλύτερο υπάρχει στο ρεαλισμό, στο μοντερνισμό και στο ματομοντερνισμό προκειμένου να αποκαθιστά αυτό που έχει διαραγεί, τη μυθολογική πίστη που συνδέει τον ποιητή με το κοινό του. Στο επόμενο κεφάλαιο ο συγγραφέας καταπιάνεται με το δυσεπίλητο και ρευστό στην απάντησή του ερώτημα για το τι ακριβώς είναι ένα μυθιστόρημα.

06:17 Και αφού διεξέλθει την γενολογία του, από τα ομιρικά έπιστο βοκάκιο των Τραπελέ και των Θερβάντες φτάνει στην καμπή των νέων χρόνων. Της περίοδου δηλαδή που απέθυσε την υπογραφή ενός νέου συμβολέου μεταξύ του συγγραφέα και του αναγνώστη, ώστε ο τελευταίος να βρίσκει στο μυθιστόρημα το νόημα της ανθρώπινης υπόστασης στον νέον, αντιειρωικό και ακατανόητο κόσμο.

06:43 Έτσι, το μυθιστόρημα μετατρέπεται σε μια πορεία του αναγνώστη προς την αυτοσυνείδηση. Ένα, όπως γράφει ο Καραγιάννης, άλμα στο σκοτάδι που έχει φωτιστεί υποδειγματικά στα έργα των Σέξπιρ, Τολστόη και Ντοστογεύσκη. Και ο Καραγιάννης παρομοιάζει την προσπάθεια του συγγραφέα να φωτίσει το ένιγμα της ζωής με την προσπάθεια του σύσυφου.

07:06 Μόχθη να ανεβάσει όλο και ψηλότερα τον παρή βράχο. Πάντα όμως ο βράχος θα καταρκυλά και το έργο θα μένει ανολοπλήρωτο. Στα κεφάλαια που ακολουθούν εξετάζεται η τεχνική πλευρά του μυθιστωρήματος και ιδιαιτέρως η εργαλειοθήκη του συγγραφέα. Η αφήγηση, το πλάσιμο του χαρακτήρα, το ύφος, η πλοκή, ο χρόνος και το θέμα. Ο Καραγιάννης παρακολουθεί τις μεταμορφώσεις που υπέστησαν τα εργαλεία αυτά από τις απαρχές του μυθιστόρυματος, τα ομερικά έπι και με ενδιάμεση στάση το κλασικό μυθιστόρυμα περνά στη μοντέρνα και μεταμοντέρνα εκδοχή του.

07:47 Και στοιχειοθετεί τις μεταμορφώσεις αυτές με ένα πλήθος πηγών και αποσπασμάτων τα οποία είχε αντιλήσει τόσο από τα ίδια τα έργα των μεγάλων μηδιστοριογράφων όσο και από κείμενα θεωρητικών της λογοτεχνίας. Στη διαδρομή αυτή στέκεται σε μερικά κομπική σημασία ζητήματα για καθένα από τα εργαλεία του συγγραφέα. Τα διαφορετικά είδη της αφηγηματικής φωνής πρωτοπρόσωποι, δευτεροπρόσωποι, τριτοπρόσωποι την επινόηση των αξιόπιστου αφηγητή τη διάσταση ανάμεσα στο τέιλινγκ εναντί του σόιγκ, το αποτύπωμα της συντολογίας στην αφήγηση και τέλος τη διάκριση ανάμεσα στους επίπεδους χαρακτήρες, των οποίων η σαφήνια δεν εκπλήσει ποτέ τον αναγνώστη, ενάντι θέση με τους φαιρικούς που είναι απρόβλεπτοι και έχουν βάθος.

08:38 Το κεφάλαιο που αφορά στο ύφος φωτίζει περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο τον ποιητικό πυρήνα της συγγραφής. Το ύφος που αφότου το έφερε στο προσκήνιο ο Φλομπέρ, ορίζοντάς το ως ένα τρόπο να βλέπουμε τα πράγματα, κατέστησε στη συγγραφή πρόβλημα. Ένα πρόβλημα στο οποίο ο σημαντικός γάλλος συγγραφέας δεν αναζητούσε απλώς τη μία και μοναδική λέξη που θα άστραφτε με την ακρίβειά της στην αηλουχία των προτάσεών του, αλλά κάτι πολύ περισσότερο.

09:06 Την απογείωση της συγγραφής ως του σημείου που το προϊόν της, ακόμα και αν ήταν ένα βιβλίο που μιλούσε για το τίποτε, να στέκεται από μόνο του, όπως η γη στέκεται στον αέρα, χάρη στη δύναμη του ύφους του. Στο κεφάλαιο εξετάζονται επίσης τα στοιχεία που συγκροτούν το ύφος, όπως ο ρυθμός, η λεπτομέρεια, η ηρωνία, η μεταφορά, ο συμβολισμός, η επανάληψη και η αλληγορία.

09:31 Ανάλογη προσοχή δόθηκε στην πλοκή, στον χρόνο και στο θέμα. Η πλοκή για τον Καραγιάννη είναι η ανάπτυξη μιας πυρηνικής ιδέας. Κάτι δηλαδή που συνέβη, αλλά που αναπτύσσεται με τρόπος να αποκαλύπτουν οι χαρακτήρες, τα κίνητρά τους, οι ιστορικές συγκρούσεις τους, καθώς και οι αλλαγές τους κατά την πρόοδο της ιστορίας. Ωστόσο, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η πλοκή δεν συνιστά αυτόν τον σκοπό.

09:57 και για να αποδείξει τον ισχυρισμό του φέρνει παραδείγματα σημαντικών έργων που είχαν χαλαρή πλοκή, στερούνταν πλοκής ή την πλοκή τους δεν τη συνείχε ιτειότητα. Τα τρία επόμενα κεφάλαια είναι αφιερωμένα στο τρίπτυχο συγγραφέας, κριτικός λογοτεχνίας αναγνώστης. Στα κεφάλαια αυτά μας ομιλεί για το μόχθο της συγγραφής, της αυταπάτωσης του συγγραφέα, την προσδοκία της αναγνώρισης του έργου του.

10:26 Αναφέρεται όμως και στη σημασία της κριτικής της προνομιούχας όπως τη χαρακτηρίζει η ανάγνωσης που είναι υποκειμενική και συνερεί την ευαισθησία του κριτικού με τη θεωρητική παιδεία του και τη δυνατότητά του να κινητοποιεί γνώσεις από άλλα γνωστικά παιδεία Και φτάνει μέσα στον αναγνώστη τον οποίο ο Καραγιάννης υποδεικνύει ως το θύραμα του συγγραφέα Γι' αυτόν ο συγγραφέας μηχανεύεται παγίδες που αποσκοπούν με διαλόγους και ρητορικά σχήματα να τον εχμαλωτήσουν στη σαγήνη του μύθου του.

10:58 Ίσως, διότι ο συγγραφέας γνωρίζει ότι το βιβλίο του, η τυπωμένη δηλαδή ματαιοδοξία του όπως σημειώνει ο Καραγιάννης, θα αποκτήσει όχι ζωή, μόνο στο μυαλό και στη ψυχή του αναγνώστη του. Το βιβλίο, μετά από μια σειρά αφορισμών για το μεθυστόρημα, που είναι αποστάγματα της συγγραφικής εμπειρίας του Καραγιάννη, Κίσθουμε της το ρήματος όσο το βιβλίο του Μάκη Καραγιάννη.

12:34 Ακούσατε τον Θάνο Καψάλη σε ένα αιχητικό επεισόδιο για το βιβλίο και τον αναγνώστη του εκδοτικού οίκου Επίκεντρο. Ανανεώνουμε το ραντεβού μας για την επόμενη εβδομάδα. Μέχρι τότε, ρίξτε μια ματιά στην ιστοσελίδα μας www.epikentro.gr και ανακαλύψτε τον κόσμο των βιβλίων μας. Σας ευχαριστούμε που ήσασταν μαζί μας.