Μικρό Ημερολόγιο Συνόρων | Γκαζμέντ Καπλάνι | Εκδόσεις Επίκεντρο #2.33

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:30 του εκδοτικού οίκου επίκεντρο. Αγαπητοί ακροατές, στο σημερινό επεισόδιο θα παρουσιαστεί το βιβλίο «Μικρό ημερολόγιο συνόρων» του Γκασμέντ Καπλάνη. Το βιβλίο με το οποίο ο Καπλάνη εγκαινίασε τη συγγραφική του δραστηριότητα εκδόθηκε για πρώτη φορά το 2006 από τις εκδόσεις Λιβάνι Και έκτοτε διέγραψε μια διεθνή τροχιά, καθώς έχει μεταφραστεί από τα ελληνικά σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανωμένες της αλβανικής, αγγλικής, γαλλικής, γερμανικής και άλλων.

01:10 Η εξάδελφη των αντιτύπων του όθεσε τον συγγραφέα και τον εκδότη Πέτρο Παπασαραντόπουλο να επανεκδώσουν το βιβλίο από τις εκδόησες επίκεντρο, προκειμένου να μη στερηθεί ο Έλληνας αναγνώστης ένα έργο το οποίο αποτελεί μέρος της συλλογικής μνήμης του. Μια γενιά αλβανών μετήκων, οι οποίοι έγιναν σταδιακά και μέσα από δυσκολίες, αποκλεισμούς και διακρίσεις, σύνοικοι των Ελλήνων στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία.

01:40 Ο Γκασμέν Καπλάνη γεννήθηκε το 1967 στην Αλβανία και το 1991 όταν το κομμουνιστικό καθεστώς διένυε τον τελευταίο χρόνο της ύπαρξής του και ο έλεγχος στα σημεία διέλευσης είχε χαλαρώσει, διέσκησε πεζή με μια παρέα συμπατριωτών του τα σύνορα για να έρθει στην Ελλάδα. Το βιβλίο του λοιπόν αφηγείται αυτή την ιστορία και όλα σε επακολούθησαν μετά την άφηξή του στην Ελλάδα με έναν τρόπο που συμπυκνώνει την εμπειρία εκατοντάδων χιλιάδων συμπατριωτών του.

02:15 Ταυτόχρονα όμως αποτελεί μια προσωπική μαρτυρία και ένα βαθύ στοχασμό για τα ορατά και αόρατα σύνορα που διαμορφώνουν την ανθρώπινη ταυτότητα. Το μικρό ημερολόγιο συνόρων είναι γραμμένο και τυπωμένο με έναν ιδιόρυθμο και ευρηματικό τρόπο. Μοιάζει με ένα πολύπτυχο, όπως αυτό στο οποίο διπλώνονταν πριν από τα χρόνια των Google Maps οι ταξιδιωτικοί χάρτες.

02:43 Μόνο που στο πολύπτυχο του Καπλάνη υπάρχει μια συνεχής αναλλαγή. Το ένα κεφάλαιο είναι στοιχειοθετημένο με όρθια οικογένεια γραμμάτων και το επόμενο με πλάγια. Η διαφορά αυτή δεν είναι τυχαία. Το ένα κεφάλαιο με τη βαρύτητα της όρθιας γραμματοσυράς επικυρώνει διαπιστώσεις, σχόλια και στοχασμούς για τη μετανάστευση και την πραγματικότητα της ζωής του μετανάστη μετά την εγκατάστασή του στη χώρα την οποία θέλησε να κάνει νέα του πατρίδα.

03:13 Και το άλλο, με την πλαγιογράμματη ανάλαφρη γραμματοσυρά, εξυπηρετεί τις ανάγκες μιας προσωπικής αφήγησης, στην οποία εξιστορείται η περιπέτεια της διάβασης των συνόρων και των λόγων που οδήγησαν σε αυτήν. Έτσι, το βιβλίο οπτικοποιώντας τις διαφορές στο περιεχόμενο και στην έκφραση, ανάμεσα στην προσωπική αφήγηση αφενός και στη συλλογική αφετέρου ιστορία που διηγείται, καθιστά την τυπογραφία του αναπόσπαθο στοιχείο του κειμένου του.

03:46 Οι εναλλασσόμενες πληχές του βιβλίου του Καπλάνη, αν και διαφέρουν ως προς το ύφος και τη γραφή, ωστόσο στρέφονται γύρω από έναν κοινό πυρήνα. Είναι ένια των συνόρων που εμφανίζονται με διάφορες μορφές. Και τον πυρήνα αυτών ο Καπλάνη τον αποκαλύπτει πολύ νωρίς τον αναγνώστη. Στην εισαγωγή του βιβλίου του γράφει ότι ο ίδιος πάσχει από την ασθένεια των σύνορων. Αυτή είναι ιδιόρθμιη ασθένεια και μη καταγεγραμμένη στα ψυχιατρικά εγχειρίδια που τον κάνει να καταλαμβάνεται από ένα φόβο και να μην αισθάνεται άνετα όταν πρόκειται να τα διασχίσει. Και τα σύνορα αυτά είναι πολλών ειδών.

04:58 του έξου κόσμου. Ένας κόσμου ο οποίος ωστόσο έφτανε στα μάτια και στα αυτιά των συμπατριωτών του μέσα από τις τηλεοπτικούς δέκτες, τα καταναλωτικά απορρίμματα που ξεβράζονταν στις αλβανικές ακτές και τα φώτα των ελληνικών χωριών που βρίσκονται κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα. Και οι ιστορίες που περιγράφει είναι πικρές αλλά και συχνά αστείες.

05:22 Ενώ έχουν την αθωότητα και την καθαρότητα μιας ανάμνησης καθώς τη διαβάζει ο ενήλικος εαυτός που την έγραψε. Όμως τα σύνορα αυτά δεν έμειναν στην αλβανική πλευρά του βουνού που άφησε πίσω το νεαρό σκαπλάνι. Τα συνάντησε ξανά, κάτω από άλλες μορφές, όταν πάτησε το πόδι του στο ελληνικό έδαφος. Και τα σύνορα αυτά, που δεν είναι χαραγμένα σε κανέναν χάρτη και δεν τα φουρούν οπλισμένοι σαν οριοφύλακες, καθεάλλω παραπορώδη είναι.

05:58 Πρώτα πρώτα τα σύνορα της γλώσσας. Τα σύνορα που ο μετανάστης φαντάζεται ότι όταν τα ξεπεράσει τότε όλα θα γίνουν ευκολότερα. Η έβρεση δουλειάς, η έβρεση σπιτιού, οι συναλλαγές με τις δημόσιες υπηρεσίες, οι καθημερινές αναστροφές, η απόκτηση φύλων, ακόμα και η αίσθηση ασφάλειας. Και πράγματι μαθαίνει να προφέρει σωστά τις λέξεις της, να χρησιμοποιεί τους διωματισμούς της και τις σπάνιες λέξεις του λεξιλογίου της.

06:30 Αλλάζει ακόμα και το όνομά του, με ένα νέο όνομα που οι αυτόχθανες μπορούν να θυμούνται και να προφέρουν ευκολότερα. Και τότε ανακαλύπτει ο Δινηρά ότι όσο και να βοηθούν όλα αυτά δεν φτάνουν. Οι ίδιοι που τον επενούν για τη γλωσσική πρόοδό του δεν θα χάσουν ποτέ την ευκαιρία να του θυμίσουν σε αυτή την καινούρια γλώσσα που κατέκτησε ότι είναι ένας ξένος, στα δελτία ειδήσεων, στα γραφεία των αδειών παραμονής, όταν ζητεί να ενοικιάσει ένα διαμέρισμα και διαβάζει ή ακούει πως αποκλείονται αλλοδαπή και κατοικίδια.

07:05 Αυτό λοιπόν που διαπιστώνει ο μετανάστης ακόμα και όταν περάσει τα σύνορα της γλώσσας είναι ότι έρχεται αντιμέτωπος με άλλα σύνορα που ο τόπος υποδοχής και οι άνθρωποι του αρνούνται να του ανοίξουν Είναι τα στερεότυπα, η προκαταλήψη για την εθνότητα της προέλευσής του δηλαδή αυτοπροσώπως ο ρατσισμός που εκδηλώνεται άλλοτε ως απλή καχυποψία για τον εφερμένο και άλλοτε ως αποκάλυπτη εχθρότητα ακόμα και ως βία.

07:38 Ενώπιον λοιπόν αυτής της πραγματικότητας, ο μετανάστης συνειδητοποιεί ότι ακόμα και αν εργάζεται έντιμα, ακόμα και αν συνεισφέρει στην οικονομία της χώρας, είναι ουσιαστικά ένας άνθρωπος που έχει μειωμένο δικαίωμα στη βελτίωση της ζωής του σε σχέση με τον τόπιο. και η συνειδητοποίηση αυτή του γεννά ένα έντονο συνέστημα αμφιθυμίας.

08:04 Η διάλεξη της σχέσης του με τον γενέθλιο τόπο του, τον οποίο άφησε για να αναζητήσει μια καλύτερη τύχη, ακόμα και την ελευθερία του, αποτελεί για αυτόν μια ενοχή που δεν τον εγκαταλείπει ποτέ και όταν οι προσδοκίες για μια καλύτερη ζωή στον νέο τόπο, που πάσχε να ριζώσει και να αγαπήσει ματαιώνονται, το ότι η ενοχή για την πατρίδα επεγκατέλειψε μεταστοιχιώνεται σε νοσταλγία.

08:29 Μια νοσταλγία που ανακατασκευάζει και ερωποιεί τις μνήμες του. Γίνεται όμως ακόμα και μνησικακία για τον νέον τόπο που συνεχίζει να του κρατά πεισματικά κλειστές τις πόρτες. Σε κάποιο σημείο του βιβλίου ο Καπλάνη γράφει «Στην πραγματικότητα ο μετανάστης μοιάζει με το δέντρο. Τα κλαδιά του βλέπουν προς τη χώρα από όπου έφυγε, ενώ οι ρίζες του χώνονται όλο και πιο βαθιά στη χώρα όπου ήρθε.

09:01 Και όταν το διαβάζει αυτό ο αναγνώστης παραξενεύεται, διότι οι ρίζες των δέντρων αποτελούν μια μεταφορά που χρησιμοποιείται για να υποδηλωθεί η σχέση με τον τόπο προέλευσης, την καταγωγή και την παράδοση. Ότι ο Καπλάνη αντιστρέφει αυτή τη μεταφορά δεν είναι τυχαίο, καθώς μέσω από αυτή την αντιστροφή επιδιώκει να επισημάνει ότι ο μετανάστες γνωρίζει καλά πως έχει ελάχιστες πιθανότητες να επιστρέψει και ότι αν το κάνει θα είναι πιο ξένος στην παλιά του πατρίδα από όσους τη νέα.

10:02 ως το κύριο μέσο έκφρασης και συναισθηματικής σύνδεσης, σε αντίθεση με τη δεύτερη, η οποία ομιλεί τη γλώσσα υποδοχής σαν μητρική της γλώσσα. Η πρώτη γενιά, που υπέμεινε καρτερικά της διακρίσης, τη φτηνή και σκληρή ανειδίχευτη εργασία, ζει με την αμφιθυμία της νοσταλγίας και της επιστροφής. Αντιθέτως, η δεύτερη γενιά θεωρεί τον τόπο που γεννήθηκε δικό της, Δεν έχει μνήμες και δεν οσταλγεί τη χώρα καταγωγής των δικών της, ενώ διεκδικεί ισότιμη μεταχείριση και δικαιοσύνη.

10:41 Ότι ο Καπλάνη φύγει στο βιβλίο του «Επόδυνες πτυχές στις σχέσεις των μεταναστών με τη χώρα υποδοχής, όπως η καχυποψία, ο αποκλεισμός, οι διακρίσεις, η αυτερεσία των κρατικών οργάνων», δεν σημαίνει πως είναι ένα βιβλίο ρηχής καταγγελίας. Η αφήγησή του δεν οργανώνεται υπό το απλουστευτικό σχήμα θήτη θύματος και δεν είναι καθόλου ρητορική.

11:06 Άλλωστε, ο συγγραφέας δεν αποφεύγει να θήξει και τις αντιφάσεις μεταξύ των ίδιων των μεταναστών. Την άτυπη ιεραρχία που μπορεί να οδηγήσει τον ίδιο που υπήρξε κάποτε θύμα διακρίσεων να γεννηθεί της ενός άλλου που τον θεωρεί υποδέστερο κατά το χρώμα, τη φυλή ή τη γλώσσα. Και αυτό ο συγγραφέας το επιτυγχάνει χρησιμοποιώντας δυο πανίσχυρα όπλα.

11:32 Την ηρωνία και το χιούμορ που δεν αποτελούν απλώς διακοσμητικά στοιχεία του βιβλίου με σκοπό να κάνουν εύκολο διάβαστο ένα ούτως ή άλλως δύσβατο θέμα. Είναι στην πραγματικότητα μια τεχνική με την οποία το αστείο και το οδυνηρό συνυπάρχουν για να αποκαλύψουν ένα παραλογισμό. Και είναι πράγματι παραλογισμός να αναεντιώνεται κανείς γενικός και αδιακρήτος σε έναν μοχλό που κίνησε την ιστορία της ανθρωπότητας από την πρώτη στιγμή της εμφάνισής της, είναι εμένη στην αυταπάτη μιας βιολογικής και πολιτισμικής περιχαράκουσης που δεν αποτελεί παρέναν αποδεδειγμένα βιολογικά και ιστορικά μύθο.

12:14 Αξίζει να σημειωθεί ότι στην παρούσα έκδοση η προσθήκη της συζήτησης του συγγραφέα με τον εκδότη, διδάκτορα βαλκανικών σπουδών, επανατοποθετεί το βιβλίο μέσα στο σύγχρονο πλέγμα γεωπολιτικών και κοινωνικών σχέσεων. Και έτσι αναδεικνύει πως ο επίκαιρος παραμένει ο στοχασμός του Καπλάν για τα σύνορα ακόμα και σε ένα κόσμο αρκετά διαφορετικό από εκείνον της πρώτης έκδοσης.

12:54 Ακούσατε τον Θάνο Καψάλι σε ένα αιχητικό επεισόδιο για το βιβλίο και τον αναγνώστη του εκδοτικού οίκου Επίκεντρο. Ανανεώνουμε το ραντεβού μας για την επόμενη εβδομάδα. Μέχρι τότε, ρίξτε μια ματιά στην ιστοσελίδα μας www.epikentro.gr και ανακαλύψτε τον κόσμο των βιβλίων μας. Σας ευχαριστούμε που ήσασταν μαζί μας.