Έμποροι Ελπίδας - Telling Stories (Bonus Episode)

Αυτόματη μεταγραφή — ενδέχεται να περιέχει λάθη.

00:00 Στιγμές Ιστορίας. Σύντομες διασκεδαστικές ιστορίες, περίεργα έθιμα, άγνωστα ή παράδοξα γεγονότα στο εκπαιδευτικό ντοκ-ποντκαστ Telling Stories. Φίλοι μου καλησπέρα. Είμαι ο Τάσος Γιάκας και ακούτε το ένθετο Στιγμές Ιστορίες από το Telling Stories. Στο σημερινό σύντομο επεισόδιο καταπιανόμαστε με ένα θέμα που δεν είναι εκεί μόνο στο παρελθόν, αλλά σημαδεύει ανεξίτηλα το παρόν μας, τους κομπογιαννίτες, τους ψευτογιατρούς και τη διαχρονική επικίνδυνη γοητεία που ασκούν στις κοινωνίες μας.

00:53 Νομίζουμε πως οι κομπογιαννίτες είναι κάποιες ξεχασμένες φιγούρες του παρελθόντος, όμως δεν είναι ιστορίες του χθες. η πραγματικότητα μας προσγειώνει βία. Η πρόσφατη τραγωδία με τον απροσδόκητο χαμό του Γιώργου Μαζωνάκη συγκλώνησε το Πανελλήνιο, φέρνοντας στο φως το σκοτεινό πρόσωπο των παραϊατρικών κυκλωμάτων. Μια αμήλεκτη υπενθύμηση για το πόσο επικίνδυνες γίνονται οι μη εγκεκριμένες θεραπείες όταν κάποιοι αποφασίζουν να εμπορευτούν την εμπιστοσύνη και την ελπίδα των ανθρώπων.

01:19 Πώς καταφέρνουν αυτά τα πρόσωπα να διεισδύουν ακόμα και στις πιο προστατευμένες ζωές Ποιο είναι το ψυχολογικό προφίλ των ανθρώπων που πέφτουν στα δίχτυα τους Και γιατί τελικά η επιστήμη χάνει τόσες φορές τη μάχη από τη γοητεία της απάτης Ας πιάσουμε την ιστορία από την αρχή Ξεκινάμε ένα ταξίδι στο χρόνο για να δούμε πώς στήθηκαν οι μεγαλύτερες απάτης στην ιστορία της υγείας και γιατί αιώνες μετά συνεχίζουμε να πέφτουμε στις ίδιες παγίδες.

01:47 Καλή ακρόαση! Η Ελλάδα μας έχει τη δική της πλούσια και πονεμένη ιστορία με το φαινόμενο του κομπογιανιτισμού. Η εγχώρια πραγματικότητα είναι γεμάτη από περιπτώσεις ανθρώπων που κατάφεραν να παρασύρουν την κοινή γνώμη, μετατρέποντας την απελπισία σε λαϊκό προσκύνημα. Ας γυρίσουμε το χρόνο στο 1976. Είναι η χρονιά που η χώρα ζει τη φαινάκι του λεγόμενου νερού του Καματερού.

02:16 Ο Γιώργος Καματερός, ένας νεαρός δικηγόρος από την ΚΟ, εμβανίζεται ισχυριζόμενος ότι ανακάλυψε ένα ραδιενεργό πέτρωμα στο νησί του. Υποστήριζε πως αν το νερό περάσει από αυτό το πέτρωμα, αποκτά θεραπευτικές ιδιότητες ικανές να νικήσουν ακόμα και τον καρκίνο. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, η Ελλάδα βυθίζεται στην Ιστερία. Διτιοφόρα μεταφέρουν το νερό στην Αθήνα ενώ ατελείωτες ουρές χιλιάδων ανθρώπων με πλαστικά μπιτόνια στα χέρια σχηματίζονται στις γειτονιές.

02:42 Εφημερίδες της εποχής κυκλοφορούν με πηχιαίους τίτλους για το θαύμα ενώ η επιστημονική κοινότητα παρακολουθεί ανήμποροι. Η τραγική πραγματικότητα δεν άργησε να φανεί. Εκατοντάδες βαριά ασθενείς εγκατέλειψαν τις χημειοθεραπείες και τις νοσοκομιακές θεραπείες τους για να πιούν το ιαματικό νερό. Όταν οι χημικές αναλύσεις του Δημόκριτου και των κρατικών εργαστηρίων απέδειξαν ότι το νερό δεν είχε καμία απολύτως θεραπευτική αξία, ήταν ήδη αργά για πολλούς συνανθρώπους μας.

03:14 Αν πάμε ακόμα πιο πίσω, στις αρχές του 20ου αιώνα, συναντάμε την ίδια τη ρίζα της λέξης, τους αυθεντικούς κομπογιανίτες. Η λέξη προέρχεται από τους πρακτικούς θεραπευτές που καταγωγήχαν κυρίως στα χωριά των Ιωαννίνων, τα περίφημα κομποχώρια. Πριοδεύοντας στην ελληνική Ήπεδρο, όπου η επίσημη ιατρική φροντίδα ήταν ανύπαρκτη, πουλούσαν βότανα, μαντζούνια και διαβασμένα ελιξήρια.

03:39 Αν και ορισμένοι κατήχαν πράγματι μια εμπειρική βοτανοθεραπευτική γνώση, η πλειονότητά του στηριζόταν στην άγνοια, στη δυσιδαιμονία και στην ανάγκη των φτωχών πληθυσμών για ακτίνα ελπίδας. Φτάνοντας στο σήμερα, οι μέθοδοι άλλαξαν, αλλά η ουσία παρέμεινε άθικτη. Στη σύγχρονη Ελλάδα, οι κομπογιανίτες δεν φορούν φουστανέλες, ούτε κουβαλούν πιτώνια με νερό.

04:04 εμφανίζονται ως ολιστικοί θεραπευτές, ειδικοί βιοσυντονισμού ή life coaches υγείας. Χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στείνουν πολυτελή θεραπευτήρια και πλασάρουν μη εγκεκριμένες αποτοξινώσεις, ενδοφλέβιες κοκτέιλ θεραπείες και μυστικά πρωτόκολλα. Όλοι αυτοί οι κρίκοι της ίδιας αλυσίδας, από τον καματερό του 70 μέχρι τους σημερινούς αυτόκλητους σωτήρες, δεν εφήβραν τροχό.

04:30 Πάτησαν πάνω σε ένα έτοιμο, καλοκουρδισμένο προσχέδιο. Σε μια βιομηχανία πάτης που στέθηκε αιώνες πριν στην καρδιά του διαφωτισμού στο Λονδίνο του 18ου αιώνα. Εκεί όπου έζησε ο άνθρωπος που θεωρείται ο Πατριάρχης. Το απόλυπο αρχέτυπο όλων των σύγχρονων τσαρλατάνων. Ο Τζέιμς Γκράχαμ. Ένας από τους πολλούς έξυπνους που εκμεταλλεύτηκαν την ανθρώπινη αφέλεια ήταν και ο γιατρός Τζέιμς Γκράχαμ.

05:05 Γεννήθηκε στο Ενδυμβούργο στα μέσα του 18ου αιώνα και σπούδασε ιατρική εκεί. Ο ανήσυχος χαρακτήρας του τον έσπρωξε να δοκιμάσει την τύχη του στην Αμερική. Στη Νέα Ουρλαιάνη έκανε μεγάλη εντύπωση ως γιατρός φιλόσοφος, όπως τον αποκαλούσαν, δηλώνοντας ότι ταξίδευε για να προσφέρει υπηρεσίες στην ανθρωπότητα. Το 1775 επέστρεψε στην Αγγλία και εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο ως ειδικός σε θέματα ακουής και όρασης.

05:32 Δεν επέκτησε όμως φήμη παρά μόνο όταν το Μάιο του 1779 ίδρυσε το Ναό της Υγείας. Τα κατάφερε τόσο καλά που το 1780 στο ναό του σύγχναζε όλη η υψηλή κοινωνία του Λονδίνου, ενώ οι ασθενείς του έφταναν τους 200 την ημέρα. Γνωρίζοντας πολύ καλά τη δύναμη της διαφήμισης, γέμιζε τις εφημερίδες της εποχής με καταχωρήσεις για τις ψυχαγωγικές και ευεργετικές παραστάσεις που διοργάνωνε κάθε βράδυ στο ναό του.

05:59 Αρχικά χρειώνε δύο λίρες είσοδο για κάθε θεατή, αλλά αργότερα μείωσε την τιμή. Στην πόρτα υποδέχονταν τους επισκέπτες δύο πανύψιλοι θυρωροί με χρυσοπίκυλτα καπέλα και εντυπωσιακές στολές. Η είσοδος ήταν διακοσμημένη με το άγαλμα της θεάς υγείας και κάποια άλλα σύμβολα. Ακολουθούσε ένας μεγάλος χώρος υποδοχής, στις γωνίες του οποίου υπήρχαν παρατημένα δεκανίκια, κανίκια, ακουστικά βαρυκοΐας, γελιά οράσεως και άλλα, τα οποία υποτίθεται ότι είχαν αφήσει εκεί οι ασθενείς που είχαν θεραπευτεί.

06:28 Ο Γκράχαμ είχε μαζέψει εκεί μέσα ό,τι βάζει ο νου σας για να διαγείρει τις αισθήσεις. Πίνακες, γλυπτά, μουσική, σε συνδυασμό με εντυπωσιακές επιδείξεις μαγνητισμού και ηλεκτρισμού. Στο πλευρό του είχε την πανέμορφη Emma Hart, τη μετέπειτα θρηλυκή Λέιδι Χάμιλτον. Την παρουσίαζε ως την ενσάρκωση της τέλειας ομορφιάς και της είχε αναθέσει έναν ιδιαίτερο ρόλο.

06:50 Καθισμένη σε ένα μεγαλοπρεπή θρόνο, μιλούσε στο κοινό για τα ωφέλη της εγκράτειας, της πειθαρχίας και της απλής ζωής στη διατήρηση της οματικής και πνευματικής υγείας. Ο Γκράχαμ υποστήριζε εξάλλου ότι με αυτόν τον τρόπο ο άνθρωπος μπορεί να φτάσει ευτυχισμένος τουλάχιστον μέχρι τα 100. Ένα από τα καθήκοντα της έμας ήταν να ταΐζει και να φύδει.

07:13 Η παράσταση ξεκινούσε κάθε βράδυ με έναν ύμνο στον Απόλλωνα, τον οποίο τρογουδούσαν σε μια ατμοσφαιρική αίθουσα με χαμηλό φωτισμό και ροσμεταξωτές κουρτίνες. Κάποια στιγμή άνευαν στην οροφή χιλιάδες μικρά φώτα που αναπαριστούσαν τα αστέρια του ουρανού. Στη συνέχεια ο Γκράχαμ έκανε μια ομιλία γύρω από ιατρικά και φιλοσοφικά θέματα, την οποία οι παρευρισκόμενοι παρακολουθούσαν με αφοσίωση, παρόλο που δεν καταλάβαιναν και πολλά.

07:37 Το πιο περίεργο αξιοθέατο του Ναού της Υγείας ήταν το ουράνιο κρεβάτι. Είχε κοστίσει στον Γκράγκαμ 12.000 λίρες, αλλά το απέδωσε πολύ περισσότερα. Είχε μήκος 4 μέτρα και πλάτος 3, με 40 γυάλινες κολόνες γύρω-γύρω, εξαιρετικά φιλοτεχνημένες και στολισμένες, με πολύχρωμα ανάγλυφα που απεικόνιζαν θεότητες του έρωτα και του γάμου, τον ημέναιο, τον έρωτα, την ψυχή και άλλα.

08:05 Ως θεραπεία για τη στυρότητα, ο Γκράγκαμ διαφήμιζε τη διανυκτέρευση στο συγκεκριμένο κρεβάτι, υποστηρίζοντας ότι ήταν γεμάτο η ηλεκτρική ενέργεια. Φυσικά έπαιρνε 100 λίρες για κάθε χρήση. Με μόλις μισή λίρα πουλούσε ένα σφραγισμένο φάκελο με συμβουλές για το γάμο. Μεταξύ άλλων συνιστούσε στα παντρεμένα ζευγάρια να πέφτουν νωρίς για ύπνο και να ξεπνούν επίσης νωρίς, να αφήνουν το φως του θεγκαριού να μπαίνει στην κρεβατοκάμαρά τους και να τραγουδούν παρέα που και που.

08:31 Ήταν μια πρωτότυπη και παράλληλα εύκολη συνταγή για συζυγική ευτυχία. Στην πορεία για να κρατήσει ζωντανό το ενδιαφέρον του κόσμου, ο Γκράγκαμ λάνσαρε τον ηλεκτρικό εθέρα. Υποστήριζε πως ήταν ένα μείγμα από πανάκριβα ανατολίτικα αρώματα, επεξεργασμένα με αέρα, μαγνητισμό, ηλεκτρισμό και ουράνια φώτα, που έσταλνε στον παράδεισο όποιον το εισέπνε.

08:54 Παράλληλα πουλούσε και ένα δικό του ελιξήριο ζωής, προς χίλιες λίρες το λίτρο Στη συνέχεια προσπάθησε να καθιερώσει τη θεραπεία με χώμα Μία ώρα κάθε μέρα ο ίδιος και η βοηθός του έμεναν θαμμένοι στο χώμα μέχρι το λαιμό και από αυτή τη θέση εξηγούσαν στους περαστικούς τη θεραπευτική δύναμη της γης Όταν κατάλαβε ότι οι Λονδρέζοι είχαν πια βαρεθεί τα κόλπα του, έκανε μία περιοδία στην επαρχία Ώσπου τελικά το 1784 έκλεισε το ναό του και έβγαλε στο σφυρίο όλα τα υπάρχοντά του.

09:25 Το άστρο του είχε πια δύσει ύστερα από μια σύντομη αλλά εντυπωσιακή πορεία στο Λονδίνο. Επέστρεψε στο Εδυμβούργο όπου εθίστηκε στις εισπνοές εθέρα. Εμφάνιζε συχνά κρίσης τρέλας. Έβγαινε στον δρόμο, έσκησε τα ρούχα του και τα μοίραζε σε φτωχούς. Κάποτε έκανε αυστηρή νηστεία για 14 μέρες. ενώ κυκλοφόρησε και ένα βιβλίο στο οποίο δίδασκε τους ανθρώπους πώς να ζουν χωρίς να τρώνε για ολόκληρα χρόνια.

09:49 Το δικαστήριο του Εδιμβούργου τον έκρινε ψυχικά ασθενή και διέταξε τον εγκλισμό στο σπίτι του. Ένας άγνωστος Γερμανός θαυμαστής του πάντως, του έστρενε τακτικά ένα μικρό οικονομικό βοήθημα για να επιβιώνει. Στις 23 Ιουνίου του 1794, ο γιατρός Γκράχαμ πέθανε ξαφνικά σε ηλικία 52 ετών. Ήταν ασφαλώς ένας κουμπογενήτης, αλλά ταυτόχρονα υπήρξε και πρωτοπόρος της ιδέας ότι το μπάνιο, ο καθαρός αέρας, τα ελαφριά ρούχα και η ηλιτή διατροφή εξασφαλίζουν υγεία και μακροζωία.

10:46 αλλάξαν μόνο το περιτύλιγμά τους. Δεν πολλούν φάρμακα. Πουλούν βεβαιότητε σε έναν κόσμο γεμάτο αβεβαιότητα. Πουλούν γρήγορα θαύματα εκεί που η επιστήμη ζητά υπομονή, κόπο και χρόνο. Και όταν ο άνθρωπος πονάει, η ελπίδα γίνεται το πιο εύκολο μέσο χειραγώγησης. Πώς προστατευόμαστε? Ακολουθώντας τρεις απλούς αλλά σωτήριους κανόνες.

11:05 Πρώτον, όποιος υπόσχεται 100% θεραπεία για τα πάντα, χωρίς παρενέργειες και χωρίς ρίσκο, απλώς λέει ψέματα. Η πραγματική ιατρική μιλάει με δεδομένα, όχι με θαύματα. Δεύτερον, ελέγχουμε πάντα τις διαπιστέψεις. Οι τίτλοι που ακούγονται εντυπωσιακοί δεν αντικαθιστούν την επίσημη άδεια ασκήσεως επαγγέλματος. Τρίτον, δεν εγκαταλείπουμε ποτέ την αποδεδειγμένη επιστημονική θεραπεία για μία μυστική ή ανθίβολη υπόσχεση.

11:30 Η εμπιστοσύνη είναι πολύτιμη, αλλά η υγεία μας είναι ανεκτήμητη. Αυτό ήταν το σημερινό επεισόδιο της ενότητας Στιγμές Ιστορίες από το Telling Stories. Είμαι ο Τάσος Γιάκας. Σας ευχαριστώ θερμά που ήσασταν μαζί μου. Μέχρι την επόμενη φορά, να φροντίζετε τον εαυτό σας, να αμφισβητείτε όσους υπόσχονται θαύματα και να θυμάστε ότι η γνώση είναι η μόνη μας πραγματική ασπίδα.

11:53 Χαίρετε!